Krôjna (región)

Krôjna (pol. Krajna, w historëcznëch dokùmeńtach téż jakno: Croja, Kroja, Crayen, Kraine i Kraina) je dzélã Pòmòrsczi na grańcë z Wiôlgòpòlską. Je zamkłô midzë rzekama: Dobrzinką ë Kamionką na północë, Niecą na pôłnim, Brdą na pòrénkù ë Gwdą na zôpadze.

Nôstarszim znónym zdrojã w jaczim pòjôwiô sã miono "Krôjna" je ùkłôd midzë Mestwinã II a Przemisławã II z 1282 rokù, równak historicë ùznôwają, że no miono bëło brëkòwóné ju wiele wczasni. Słowò "Krôjna" òznôczało przëgrańczną òbéńdã, w tim przëtrôfkù midzë Pòlską a Pòmòrską (przër. pôłniowòsłowiańsczé "Krajina").

Przed drëgą swiatową wòjną dzél Krôjnë (ze Złotowã) słëchôł do miemiecczégò państwa ë béł wôżnym òstrzódkã pòlsczi mniészëznë, aktiwno dzejôł tam Związk Pòlôchów w Miemiecce. Na kònferencje w Jałce Krôjna òsta przëznónô pòlsczémù państwù. Pò ùpôdkù kòmùnizmù w 1989 rokù w Krôjnie zaczãła òrganizowac sã miemieckô mniészëzna a dosc tëli mieszkańców wëjachało do Miemiecczi.

Krôjna mô swój apartny, dżinący dialekt pòlaszëznë, na jaczi w ùszłoce zacht cësk miôł pòmòrsczi jãzëk.

Geògrafiô ë historiô

Krôjna leżi midzë rzékama Kamionką ë Dobrzinką òd północë, Niecą òd pôłniégò ë Gwdą òd zapôdu. Pòrénkòwą grańcã wëznacziwô dzél Brdë ë lëniô midzë Kòronowã a Nakłã (chòc w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich wëdónym w 1883 rokù ksądz Frydrychowicz (pelplińsczi dzejopisôrz) jakno pòrénkòwą grańcã Krôjnë pòkôzywô Wisłã).

Dlôte, co Krôjna leża na zemiach wëstôwiónëch na czãsté wòjnë, nie rozwinãłë sã tuwò wikszé miastowé òstrzódczi. Miasta bëłë môłé, òsoblëwie gbùrskò-rzemiãsniczé. Nôbarżi znóné gardë to Nakło (pòl. Nakło nad Notecią) ë Złotowò (pòl. Złotów), Krajeńsczé Sãpólno, Łobżenica. Stolemną rolã do XIX st. miôł Krajeńsczi Kamiéń, co słëchôł gnieznieńsczim arcëbiskùpóm. Béł òn òstrzódkã tzw. Kamiéńsczégò Klucza, to je arcëbiskùpich dobrów na Krôjnie. No miasto bëło téż grańcowim gardã, w jaczim òstôł wëbùdowóny zatôrczny zómk. Czedës dało tuwò Dëchòwné Seminarium, jaczé miało przëszëkòwac ksãżi do robòtë na przëgrańcznëch zemiach. Òsoblëwi znaczënk mia téż Nakło, dze miałë plac biôtczi midzë Pòmòrzanama a Pòlôchama.

Pòłożenié ny zemi na kraju Pòmòrsczi, abò w pózniészich stalatach na kraju pòlsczégò państwa prowadzył prawie do te, co òsoblëwie mòckò bëła òna wëstawionô na znikwienia ë nôpadë sąsadnëch państwów. Nôleżą do nich ataczi Bòlesława Krzëwògãbnégò (1121 – sparłãczenié Krôjnë z Pòlską), a w pózniészim czasu Krzëżôków (w 1339 r. Krzëżôcë mielë swòjégò kòmtura w kamiéńsczim gardze). Krôjna ùcerpia téż òbczas "szwédzczégò pòtopù" ë napòléóńsczich wòjnów. Wszëtczé ne dzejowé wëdarzenia prowadzëłë do zachtnégò nikwieniégò lëdowi kùlturë Krôjnë.

Merczi lokalny kùlturë

Nôbarżi dokôzónym dzélã lëdowi kùlturë Krôjnë je wieskô bùdowizna ë wëkùstrzenié krajeńsczi chëcze. Ùchowôł sã blós môłi (10 cm x 30 cm) dzélëk krajeńsczégò wësziwkù, jaczi przedstôwiô mòdré tëlpónë przeplotłé czôrnym òrnamentã. Je òn datowóny na dwadzesté lata XIX st. Gwësné wątplëwótë są wkół te, dlôcz krajińsczi wësziwk mô leno dwie farwë. Òdpòwiesce mòże tuwò szëkac w wëkùstrzenim krajeńsczi chëczë. A hewòtno w kòfrach ë skrzëniach. Bëłë òne tim spòsobã jaczi białka wnôsza do domù swòjégò chłopa. Bëłë òne tej, tak jak sã le dało, bòkadno zdobioné. I co je czekawé, farwë, jaczima òbstrojiwelë kòfrë zanôlégałë òd dostónkù, gwôscëcélów bòkadnotë, òd jegò spòlëznowégò stónu. Nôbòkadniészi stón (szlachta) miôł czerwioné skrzënie, mieszczani ë biédniészô szlachta czerwioné ë zeloné, a nôbiédniészi lud przëstrojiwôł kòfrë mòdrą farwą. Bëło tej tuwò gwësné stónowé wëapartnienié. Nie dzywi tej, że zachòwóné krajińsczé wësziwczi znankùją sã mòdrim (cemnym ë widnym) przëstrojã. Ni mòże dozdrzec na Krôjnie kaszëbsczégò baro farwnégò wësziwkù.

Jistné zortowanié farwów bëło téż w krajińsczim òbleczënkù. Pisôł ò tim Òskar Kolberg: w krajińsczi "sëkni" zachòwôł sã nôdłëżi domôcy krój – doch, jak wiémë – sëknia bëła òdbicym przënôleżnotë ji gwôscëcéla do jaczégò spòlëznowégò stónu. Mòckò mòrzczoné sëknie gbùrów pòkôzywałë bòkadnotã, a „jasné”, „mòdré” młodëch chłopów jesz nieżeniałëch. Cemny mòdri òznôcziwôł chłopa żeniałégò w òstatnym rokù. Jasnô mòdrô farwa sëkni dôwa młodim chłopóm prawò do sedzeniégò w karczmie na ławie nieżeniałëch.

Òstôwô pëtanié dlôcze nôwôżniészim przëstrojã na Krôjnie bëł tëlpón? Hewò w XVII st. tëlpón chùtkò rozkòscérził sã w Pòmòrsce dzãka nalecałémù lëdztwù z Niderlandów, jaczé przëbëło na Żuławë. Béł to kwiôt mało spòtikóny ë dlôte stôł sã znanką bòkadnotë.

Znóny lëdze pòchôdający z Krôjnë abò z nią zrzeszony

Stanisław Staszic – pòlitikôrz
Rafał Blechacz – pianista

Òbaczë téż

Lëteratura

Artikle Maceja Stanke tikającé sã Krôjnë, "Zwónk Kaszëbsczi" nr. 2/2004 ë 3/2005

Bùtnowé lënczi

Commons: Krôjna (región) – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons