Jeropeeske Uny

Jeropeeske Uny
Flagge fan de Jeropeeske Uny
Motto: In varietate concordia (Latynsk: Ferienige yn Ferskaat)
Folksliet: Ode an die Freude
Lidsteaten	27
Ynwennertal	447 miljoen (2021)
Oerflak	4.233.262 km² (2021)
Ynstellingsstêden	Brussel Frankfurt am Main Lúksemburch Straasburch
Grutste stêden	Milan Parys Madrid
Feestdei	9 maaie
Muntienheid	Euro
Tiidsône  - simmertiid	UTC 0 o/m +2 UTC 1 o/m +3.
Ynternet TLD	.eu

De Jeropeeske Uny (EU) is in politike en ekonomyske uny fan 27 Jeropeeske steaten. De lidsteaten hawwe op grûn fan ferdraggen in part fan harren foech mienskiplik organisearre. Dêrtroch hat de EU op in grut tal mêden eigen ynstellingen, wetjouwing en belied. De Uny is gjin federale steat, mar ek gjin gewoane yntergûvernemintele organisaasje. De juridyske en politike opbou wurdt dêrom faak as sui generis, oftewol fan in eigen soarte, omskreaun. De basis fan de hjoeddeistige Uny wurdt foaral foarme troch it Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny en it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny, sa't dy sûnt it Ferdrach fan Lissabon jilde.

De Jeropeeske gearwurking ûntstie nei de Twadde Wrâldkriich út it stribjen om nije oarloggen tusken de Westjeropeeske steaten te foarkommen en de ekonomyske en politike bannen tusken harren te fersterkjen. Yn 1951 rjochten Belgje, West-Dútslân, Frankryk, Itaalje, Lúksemboarch en Nederlân de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel op. Mei de Ferdraggen fan Rome fan 1957 kamen dêr de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip en Euratom by. De gearwurking waard dêrnei stadichoan útwreide, sawol wat it tal lidsteaten as wat it tal beliedsmêden oanbelanget. Mei it Ferdrach fan Maastricht, dat op 1 novimber 1993 fan krêft waard, waard de Jeropeeske Uny formeel oprjochte. It Ferdrach fan Lissabon, dat sûnt 1 desimber 2009 jildt, joech de EU foar in grut part har hjoeddeistige ynstitúsjonele foarm.

In wichtich ûnderdiel fan de EU is de ynterne merk, dêr't yn prinsipe frij ferkear fan guod, persoanen, tsjinsten en kapitaal jildt. In grut part fan de lidsteaten docht ek mei oan fierdere foarmen fan yntegraasje. Sa foarmje yn 2026 21 EU-lannen de eurosône en brûke dy de euro as muntienheid. De measte EU-lannen binne ek ûnderdiel fan it Schengengebiet, dêr't de systematyske persoanskontrôles oan de mienskiplike binnengrinzen yn 'e regel ôfskaft binne. De ynterne merk en Schengen falle lykwols net hielendal gear mei de grinzen fan de EU: ek guon net-EU-lannen dogge oan dy gearwurkingsfoarmen mei.

De Uny hat sân formele ynstellingen. De wichtichste politike ynstellingen binne it Europeesk Parlemint, de Jeropeeske Rie, de Rie fan de Jeropeeske Uny en de Jeropeeske Kommisje. It Parlemint en de Rie fan de Jeropeeske Uny stelle by de gewoane wetjouwingsproseduere tegearre de measte EU-wetten fêst. De Kommisje docht yn 'e regel de wetjouwingsfoarstellen, fiert it EU-belied út en hâldt tafersjoch op de tapassing fan it Unyrjocht. De Jeropeeske Rie, dy't út de steats- en regearingslieders bestiet, bepaalt de algemiene politike rjochting en prioriteiten. Dêrnjonken binne it Hôf fan Justysje fan de Jeropeeske Uny, de Jeropeeske Sintrale Bank en de Jeropeeske Rekkenkeamer formele EU-ynstellingen.

De Jeropeeske Uny hat sa'n 452 miljoen ynwenners en in oerflak fan goed 4,2 miljoen km². De EU foarmet ien fan de grutste ekonomyske gebieten fan 'e wrâld en spilet ek in wichtige rol yn de ynternasjonale hannel, klimaatpolityk, ûntwikkelingsgearwurking en diplomasy. It belied fan de Uny beslacht ûnder oare de ynterne merk, konkurrinsje, lânbou, hannel, miljeu en klimaat, regionale ûntwikkeling, ferfier, migraasje en grinsbehear, justysjele en plysjegearwurking, ûndersyk en in part fan it bûtenlânske en feiligensbelied. Op oare mêden, lykas ûnderwiis, kultuer en folkssûnens, leit it wichtichste foech by de lidsteaten en hat de EU benammen in stypjende of koördinearjende rol.

De EU is sûnt har foarrinners ferskate kearen útwreide. Nei de grutte útwreidings nei Súd-, Noard- en Midden- en East-Jeropa waard Kroaasje yn 2013 de 28e lidsteat. Nei it Brexit-referindum fan 2016 ferliet it Feriene Keninkryk op 31 jannewaris 2020 de Uny, sadat der sûnt dy tiid 27 lidsteaten binne. Yn 2026 hawwe njoggen lannen de formele status fan kandidaat-lidsteat: Albaanje, Bosnje en Herzegovina, Georgje, Moldaavje, Montenegro, Noard-Masedoanje, Servje, Turkije en Oekraïne. Kosovo wurdt troch de EU as potinsjele kandidaat beskôge.

Beskriuwing en status

De Jeropeeske Uny is in op ferdraggen basearre politike en juridyske uny fan soevereine lidsteaten. De EU past net goed yn de tradisjonele tsjinstelling tusken in federaasje en in konfederaasje. De lidsteaten bliuwe selsstannige steaten, mar hawwe yn de Europeeske ferdraggen ôfpraat dat op beskate mêden foech troch de EU útoefene wurdt.

Neffens it prinsipe fan foechferliening mei de EU allinnich optrede op mêden dêr't de lidsteaten har yn de ferdraggen foech foar jûn hawwe. Der wurdt ûnderskied makke tusken eksklusyf EU-foech, dield foech fan de EU en de lidsteaten, en mêden dêr't de Uny allinnich stypjend, koördinearjend of oanfoljend optrede mei.

De Uny is basearre op it rjocht. De foechferdieling, de wurkwize fan de ynstellingen en de wetjouwingsprosedueres binne fêstlein yn de ferdraggen. De wichtichste binne it Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny en it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny. Dy ferdraggen kinne net eigenmachtich troch de EU-ynstellingen feroare wurde; feroarings fereaskje oerienkomst tusken de lidsteaten en ratifikaasje neffens harren nasjonale konstitúsjonele prosedueres.

De Jeropeeske Uny hat sûnt it Ferdrach fan Lissabon in eigen juridyske persoanlikheid. Dêrtroch kin de EU ûnder oare ynternasjonale oerienkomsten slute en as juridyske partij optrede.

Skiednis

De seis lannen dy't de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel oprjochten.

Sjoch: Gronologysk oersjoch fan de skiednis fan de EU foar it haadartikel oer dit ûnderwerp.

Foarskiednis en begjin fan de Jeropeeske yntegraasje

Al nei de Earste Wrâldkriich waarden plannen ûntwikkele foar fierdere politike gearwurking tusken Jeropeeske steaten, ûnder oare troch de yn 1923 oprjochte Paneuropeeske Uny. Dy plannen laten yn it ynteroarlochske tiidrek lykwols net ta in Jeropeeske steate-organisaasje.

Nei de Twadde Wrâldkriich krige Jeropeeske yntegraasje in folle konkreetere foarm. In wichtich motyf wie it foarkommen fan in nije oarloch yn West-Jeropa, benammen tusken Frankryk en Dútslân. Troch wichtige ekonomyske sektoaren en letter hieltyd mear beliedsmêden mienskiplik te organisearjen, soene de steaten ekonomysk en polityk sterker mei-inoar ferbûn wurde. Ek de Kâlde Oarloch, de Amerikaanske stipe oan West-Jeropa en de winsk om de nije Bûnsrepublyk Dútslân yn it Westjeropeeske bestel op te nimmen spilen dêrby in rol.

Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel

Op 9 maaie 1950 presintearre de Frânske minister fan Bûtenlânske Saken Robert Schuman de letter sa neamde Schuman-ferklearring. Hy stelde foar de Frânske en West-Dútske produksje fan koalen en stiel, mei dy fan oare dielnimmende lannen, ûnder in mienskiplike autoriteit te bringen. Om't koalen en stiel op dat stuit essinsjeel wiene foar de swiere yndustry en kriichsproduksje, moast dêrmei in nije oarloch tusken de beide lannen net allinnich ûnwinsklik, mar ek materieel dreger makke wurde.

Op 18 april 1951 tekenen Belgje, de Bûnsrepublyk Dútslân, Frankryk, Itaalje, Lúksemboarch en Nederlân it Ferdrach fan Parys, dêr't de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel (EMKS) mei oprjochte waard. It ferdrach waard op 23 july 1952 fan krêft. De EMKS hie mei ûnder oare in Hege Autoriteit, in Ried fan Ministers, in Mienskiplike Gearkomste en in Hof ferskate ynstitúsjonele eleminten dy't letter yn de Jeropeeske Mienskippen en de Jeropeeske Uny weromkomme soene. It EMKS-ferdrach wie foar fyftich jier sletten en ferrûn yn 2002.

Jeropeeske Mienskippen

De seal dêr't yn 1957 de Ferdraggen fan Rome ûndertekene waarden.

Op 25 maart 1957 tekenen de seis EMKS-lannen de Ferdraggen fan Rome. Dêrmei waarden de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip (EEM) en de Jeropeeske Mienskip foar Atoomenerzjy (Euratom) oprjochte. De beide ferdraggen waarden op 1 jannewaris 1958 fan krêft.

De EEM hie as wichtich doel it ta stân bringen fan in mienskiplike merk. Stadichoan waarden barriêres foar it frije ferkear fan guod, persoanen, tsjinsten en kapitaal ôfbrutsen. Euratom wie rjochte op gearwurking op it mêd fan de freedsume tapassing fan kearnenerzjy.

De trije Jeropeeske Mienskippen hiene yn it earstoan net op alle mêden deselde ynstellingen. Mei it Fúzjeferdrach, dat yn 1965 tekene waard en op 1 july 1967 fan krêft waard, krigen de EMKS, EEM en Euratom ien mienskiplike Kommisje en ien mienskiplike Ried. De parlemintêre gearkomste wie al earder mienskiplik: de Jeropeeske Parlemintêre Gearkomste kaam yn 1958 foar it earst gear en naam yn 1962 de namme Europeesk Parlemint oan.

Yn 1968 wie de dûane-uny tusken de seis lidsteaten foltôge. Yn 1973 folge de earste útwreiding mei Denemark, Ierlân en it Feriene Keninkryk. Yn juny 1979 waarden foar it earst direkte ferkiezings foar it Europeesk Parlemint holden. Grikelân waard yn 1981 lid en Spanje en Portegal folgen yn 1986.

De Jeropeeske Akte, dy't yn 1987 fan krêft waard, joech in nije ympuls oan it foltôgjen fan de ynterne merk. Mei de Dútske werieniging yn 1990 waard it grûngebiet fan de eardere Dútske Demokratyske Republyk automatysk ûnderdiel fan de Jeropeeske Mienskippen.

Ferdrach fan Maastricht

It Ferdrach fan Maastricht waard op 7 febrewaris 1992 tekene en op 1 novimber 1993 fan krêft. Mei dat ferdrach waard formeel de Jeropeeske Uny oprjochte.

It ferdrach lei ûnder oare de grûnslach foar de Ekonomyske en Monetêre Uny, dy't úteinlik ta de ynfiering fan de euro late. Ek waard it begryp boargerskip fan de Jeropeeske Uny ynfierd en waard de saneamde pylderstruktuer ûntwikkele. De Jeropeeske Mienskippen foarmen de earste pylder; it Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied en de gearwurking op it mêd fan justysje en ynlânske saken foarmen de oare pylders.

Yn 1995 waarden Eastenryk, Finlân en Sweden lid. Op 1 maaie 2004 folge de grutste útwreiding yn ien kear, mei Estlân, Hongarije, Letlân, Litouwen, Malta, Poalen, Syprus, Sloveenje, Slowakije en Tsjechje. Bulgarije en Roemeenje folgen op 1 jannewaris 2007 en Kroaasje op 1 july 2013.

It Ferdrach fan Maastricht waard letter feroare troch ûnder oare it Ferdrach fan Amsterdam (tekene yn 1997, fan krêft yn 1999) en it Ferdrach fan Nice (tekene yn 2001, fan krêft yn 2003).

Ferdrach fan Lissabon

De ûndertekening fan it Ferdrach fan Lissabon yn 2007.

Yn 2004 waard in Ferdrach ta fêststelling fan in Grûnwet foar Jeropa tekene. Nei't kiezers yn Frankryk en Nederlân yn referindums yn 2005 tsjin ratifikaasje stimden, waard it ferdrach lykwols net fan krêft.

In grut part fan de foarnommen ynstitúsjonele feroarings kaam werom yn it Ferdrach fan Lissabon, dat op 13 desimber 2007 tekene waard en op 1 desimber 2009 fan krêft waard. It ferdrach fersterke ûnder oare de posysje fan it Europeesk Parlemint, makke de gewoane wetjouwingsproseduere op mear beliedsmêden fan tapassing en makke de Jeropeeske Rie formeel ta in EU-ynstelling. Ek kaam der in permaninter foarsitterskip fan de Jeropeeske Rie en waard de funksje fan Hege Fertsjintwurdiger fan de Uny foar Bûtenlânske Saken en Feiligensbelied fersterke.

Mei Lissabon ferdwûn ek de âlde pylderstruktuer en krige de Jeropeeske Uny ien juridyske persoanlikheid.

Yn 2012 krige de Jeropeeske Uny de Nobelpriis foar de Frede foar har bydrage oan frede, fermoedsoening, demokrasy en minskerjochten yn Jeropa.

Brexit en de nije útwreidingsfaze

Op 23 juny 2016 stimde 51,9% fan de dielnimmers oan in referindum yn it Feriene Keninkryk foar it ferlitten fan de Jeropeeske Uny. De Britske regearing stelde de EU op 29 maart 2017 formeel op 'e hichte fan it foarnimmen om út te stappen, wêrmei't de proseduere fan kêst 50 fan it EU-ferdrach begûn.

It Feriene Keninkryk ferliet de EU op 31 jannewaris 2020 om middernacht Middenjeropeeske tiid; it weromlûkingsakkoart waard op 1 febrewaris fan krêft. Dêrnei folge oant 31 desimber 2020 in oergongsperioade. Sûnt de Brexit hat de EU 27 lidsteaten.

Nei de Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 krige de útwreidingspolityk fan de EU op 'e nij in wichtige geopolitike betsjutting. Oekraïne en Moldaavje krigen yn 2022 de kandidaatstatus en Georgje yn 2023. De lidmaatskipûnderhannelingen mei Oekraïne en Moldaavje waarden yn 2024 formeel iepene.

Tiidline

Tiidline mei de ûntjouwing fan de struktuer fan de Jeropeeske yntegraasje

1948	1952	1957	1967	1987	1993		1999	2003	2009	2011
Brussel	Parys	Rome	Fúzjeferdrach	Europeeske Akte	EU-Ferdrach		Amsterdam	Nice	Lissabon
			Europeeske Mienskip foar Koalen en Stiel (EMKS)
			Europeeske Atoomenerzjy Mienskip (EURATOM)
			Europeese Ekonomyske Mienskip (EEM)		→ P Y L D E R S →		Europeeske Mienskip (EM)		Europeeske Uny (EU)
			↑Europeeske Mienskippen↑			Justysje en Ynlânske Saken (JYS)
						Polysjele en Justysjele Gearwurking yn Strafsaken (PJGS)
				Europeeske politike gearwurking (EPG)		Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied (GBFB)
West-Europeeske Uny (WEU)

Polityk systeem

Ynstellings

Sjoch: Ynstellings fan de Jeropeeske Uny foar it haadartikel oer dit ûnderwerp.

De juridyske grûnslach fan de EU-ynstellingen stiet benammen yn kêst 13 oant en mei 19 fan it Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny en yn it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny.

De EU hat sân formele ynstellingen:

• it Europeesk Parlemint;
• de Jeropeeske Rie;
• de Rie fan de Jeropeeske Uny;
• de Jeropeeske Kommisje;
• it Hôf fan Justysje fan de Jeropeeske Uny;
• de Jeropeeske Sintrale Bank;
• de Jeropeeske Rekkenkeamer.

Dêrnjonken binne der ferskate oare organen en mear as tritich desintralisearre EU-agintskippen.

Polityk en wetjouwing

It Europeesk Parlemint fertsjintwurdiget de boargers fan de EU en wurdt om de fiif jier streekrjocht keazen. Tegearre mei de Rie fan de Jeropeeske Uny is it by de gewoane wetjouwingsproseduere de EU-wetjouwer. Beide ynstellingen moatte dêrby mei deselde wetstekst ynstimme.

Yn de Rie fan de Jeropeeske Uny komme ministers fan de 27 lidsteaten gear. Hokker ministers gearkomme, hinget ôf fan it beliedsmêd. De Rie moat net betize wurde mei de Jeropeeske Rie of mei de Ried fan Jeropa, dy't gjin EU-organisaasje is.

De Jeropeeske Kommisje behertiget it algemiene belang fan de EU, fiert in grut part fan it EU-belied en de begrutting út en hâldt tafersjoch op de tapassing fan it EU-rjocht. Op de measte beliedsmêden hat de Kommisje it rjocht om wetjouwingsfoarstellen te dwaan.

De Jeropeeske Rie bestiet út de steats- en regearingslieders fan de lidsteaten, de foarsitter fan de Jeropeeske Rie en de foarsitter fan de Jeropeeske Kommisje. De Jeropeeske Rie stelt gjin gewoane EU-wetten fêst, mar jout de Uny har algemiene politike rjochting en prioriteiten.

De wichtichste juridyske hannelingen fan de EU binne feroarderingen, rjochtlinen en besluten. In feroardering is yn al har ûnderdielen binend en yn 'e lidsteaten streekrjocht fan tapassing. In rjochtline skriuwt it te berikken resultaat foar, mar moat yn 'e regel yn nasjonale wetjouwing omset wurde. In beslút is binend foar dejingen oan wa't it rjochte is.

Rjochtspraak, monetêr belied en finansjele kontrôle

It Hôf fan Justysje fan de Jeropeeske Uny yn Lúksemboarch sjocht ta op in ienheidlike útlis en tapassing fan it EU-rjocht.

De Jeropeeske Sintrale Bank (JSB) yn Frankfurt am Main is ferantwurdlik foar it monetêre belied fan de eurosône en hat priisstabiliteit as primêr doel.

De Jeropeeske Rekkenkeamer yn Lúksemboarch kontrolearret de ynkomsten en útjeften fan de EU en ûndersiket oft de Europeeske middels goed beheard binne.

Begrutting

De Jeropeeske begrutting wurdt binnen in mearjierrich finansjeel ramt opsteld. Foar de perioade 2021–2027 jildt it Mearjierrich Finansjeel Ramt 2021–2027. Dêrnjonken waard nei de koroanakrisis it tydlike herstelynstrumint NextGenerationEU ynsteld.

De oarspronklik fêststelde EU-begrutting foar 2026 omfettet likernôch € 192,8 miljard oan ferplichtingen en € 190,1 miljard oan betellingen. Yn de rin fan it begruttingsjier kinne dy bedragen troch wizigingsbegruttingen feroarje.

De jierbegrutting moat wat de begrutte ynkomsten en betellingen oanbelanget yn lykwicht wêze. Dat betsjut lykwols net dat de Jeropeeske Uny ûnder alle omstannichheden gjin jild liene kin. Foar spesifike, troch de lidsteaten goedkarde programma's, lykas NextGenerationEU, kin de Jeropeeske Kommisje op de kapitaalmerk lieningen oangean.

Ynkomsten

De ynkomsten fan de EU komme út saneamde eigen middels en oare ynkomsten. De wichtichste boarnen binne:

• in bydrage fan de lidsteaten op basis fan it bruto nasjonaal ynkommen (BNI);
• in bydrage dy't basearre is op de btw-grûnslach fan de lidsteaten;
• dûanerjochten op ymport út lannen bûten de EU;
• in bydrage op basis fan de hoemannichte net-resyklearre plestikferpakkingsôffal.

De BNI-basearre bydrage is de grutste ynkomstenboarne en wurket foar in part as balânsmeganisme: it bedrach wurdt sa fêststeld dat de begrutte útjeften dutsen wurde kinne.

Utjeften

De Europeeske útjeften wurde tsjintwurdich yn bredere beliedskategoryen ferdield as yn de âlde begruttingen. Grutte posten binne ûnder oare koheezje en regionale ûntwikkeling, lânbou en natuerlike helpboarnen, ûndersyk en ynnovaasje, de ynterne merk, bûtenlânsk belied, grinsbehear, feiligens en de administraasje fan de EU.

Lânbou is noch altyd in grutte útjeftepost, mar makket net mear mear as 40% fan alle EU-útjeften út, lykas yn eardere desennia gauris it gefal wie.

Lidsteaten

Sjoch: Lidsteat fan de Jeropeeske Uny foar it haadartikel oer dit ûnderwerp.

De Jeropeeske Uny hat sûnt de útstap fan it Feriene Keninkryk 27 lidsteaten. It Europeeske grûngebiet fan de Uny rint fan de Atlantyske Oseaan en de Middellânske See oant de grinzen mei ûnder oare Ruslân, Wyt-Ruslân, Oekraïne en Turkije. Troch de ultraperifeare regio's hat de EU ek grûngebiet yn de Atlantyske Oseaan, it Karibysk gebiet, Súd-Amearika en de Yndyske Oseaan.

• Eastenryk
• Belgje
• Bulgarije
• Syprus
• Tsjechje
• Dútslân
• Denemark
• Estlân
• Spanje
• Finlân
• Frankryk
• Grikelân
• Kroaasje
• Hongarije
• Ierlân
• Itaalje
• Litouwen
• Lúksemboarch
• Letlân
• Malta
• Nederlân
• Poalen
• Portegal
• Roemeenje
• Sweden
• Sloveenje
• Slowakije

Bysûndere gebieten

Sjoch: Ultraperifeare regio foar it haadartikel oer dit ûnderwerp.

De EU hat njoggen ultraperifeare regio's. Dy meitsje folslein diel út fan de Jeropeeske Uny, mar hawwe fanwegen harren ôfstân, lizzing en ekonomyske of geografyske omstannichheden op guon mêden spesjale regelingen. It binne de Azoaren, Madeira, de Kanaryske Eilannen, Guadelûp, Frânsk-Guyana, Martinique, Réunion, Mayotte en it Frânske diel fan Sint-Marten.

Sjoch: Lannen en gebieten oersee foar it haadartikel oer dit ûnderwerp.

De lannen en gebieten oersee (LGO's) binne dêrfoaroer net sels ûnderdiel fan it grûngebiet fan de EU. Se hawwe op grûn fan harren konstitúsjonele bân mei Denemark, Frankryk of Nederlân in spesjale assosjaasje mei de Uny. Yn 2026 binne der trettjin fan sokke lannen en gebieten. Dêrûnder falle ûnder oare Grienlân, Arûba, Kurasau, Bonaire, Sint-Marten, Frânsk-Polyneezje en Nij-Kaledoanje.

De Falklâneilannen binne sûnt de Brexit gjin LGO fan de Jeropeeske Uny mear.

Kandidaat-lidsteaten

Sjoch: Utwreiding fan de Jeropeeske Uny foar it haadartikel oer dit ûnderwerp.

In Jeropeesk lân dat lid fan de EU wurde wol, kin nei in formele oanfraach en in unanym beslút fan de lidsteaten de status fan kandidaat-lidsteat krije. Lidmaatskip is ûnder oare ôfhinklik fan it foldwaan oan de saneamde Kopenhagen-kritearia op it mêd fan demokrasy, rjochtsteat, minskerjochten, in funksjonearjende merkekonomy en it fermogen om it EU-rjocht oer te nimmen.

Yn 2026 binne der njoggen kandidaat-lidsteaten:

• Albaanje;
• Bosnje en Herzegovina;
• Georgje;
• Moldaavje;
• Montenegro;
• Noard-Masedoanje;
• Servje;
• Turkije;
• Oekraïne.

Kosovo is in potinsjele kandidaat en hat yn desimber 2022 it EU-lidmaatskip oanfrege. Fiif EU-lidsteaten erkenne Kosovo lykwols net as ûnôfhinklike steat.

De faze fan it talittingsproses ferskilt sterk per lân. Mei Montenegro, Servje, Albaanje, Noard-Masedoanje, Oekraïne en Moldaavje binne ûnderhannelingen iepene. De ûnderhannelingen mei Turkije steane al jierren praktysk stil. It talittingsproses fan Georgje is sûnt 2024 feitlik stil kommen te lizzen.

Yslân, dat yn 2009 lidmaatskip oanfrege en dêrnei kandidaat waard, liet de ûnderhannelingen yn 2013 stilsette en wurdt net mear ta de hjoeddeistige kandidaat-lidsteaten rekkene.

Utstapte lannen en gebieten

Grienlân waard yn 1973 as ûnderdiel fan Denemark diel fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip. Nei de ynfiering fan Grienlânsk selsbestjoer waard yn 1982 in referindum holden, dêr't in mearderheid foar útstap stimde. Nei ûnderhannelingen ferliet Grienlân de Jeropeeske Mienskippen op 1 febrewaris 1985 en krige it de status fan lân en gebiet oersee. Strikt nommen stapte Grienlân dus net út de Jeropeeske Uny, om't dy pas yn 1993 oprjochte waard.

It Feriene Keninkryk is oant no ta de iennige soevereine steat dy't de Jeropeeske Uny ferlitten hat. Nei it referindum fan 23 juny 2016 en jierren fan politike en juridyske ûnderhannelingen ferliet it lân de Uny op 31 jannewaris 2020.

Demografy

Op 1 jannewaris 2026 hie de Jeropeeske Uny nei skatting 452,0 miljoen ynwenners. De befolking is ûngelikens oer de lidsteaten ferdield. Dútslân hat de grutste befolking fan de EU, wylst Malta de lytste lidsteat nei ynwennertal is.

De demografyske ûntjouwing wurdt yn in grut part fan de Uny karakterisearre troch lege bertepersintaazjes en fergrizing. Migraasje hat de lêste jierren in wichtige rol spile yn de ûntjouwing fan it totale ynwennertal.

Talen

Sjoch: Talen fan de Jeropeeske Uny foar it haadartikel oer dit ûnderwerp.

De Jeropeeske Uny hat yn 2026 24 offisjele en wurktalen:

Bulgaarsk Deensk Dútsk Ingelsk Estlânsk Finsk

Frânsk Gryksk Hongaarsk Iersk Italjaansk Kroatysk

Letsk Litousk Malteesk Nederlânsk Poalsk Portegeesk

Roemeensk Sloveensk Slowaaksk Spaansk Tsjechysk Sweedsk

It Ingelsk is ek nei de Brexit in offisjele EU-taal bleaun. Elke EU-boarger mei in EU-ynstelling yn ien fan de offisjele talen oanskriuwe en hat it rjocht om yn deselde taal antwurd te krijen.

Njonken de offisjele talen wurde yn de lidsteaten in grut tal regionale en minderheidstalen sprutsen.

Religy

De Jeropeeske Uny hat gjin offisjele religy. Kêst 17 fan it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny bepaalt ûnder oare dat de EU de status respektearret dy't tsjerken, religieuze ferieningen en net-konfessionele organisaasjes neffens it nasjonale rjocht fan de lidsteaten hawwe.

It religieuze byld fan de EU is tige ferskaat. It kristendom hat histoarysk de grutste ynfloed en omfiemet ûnder oare it Roomsk-katolisisme, ferskate protestantske tsjerken en de Eastersk-Otterdokse Tsjerke. Dêrnjonken besteane grutte en lytse mienskippen fan ûnder oare moslims, joaden en oanhingers fan oare religys. Yn in protte lidsteaten is ek it oandiel fan de befolking sûnder religieuze bining grut. Om't de definysjes en mjitmetoaden tusken de lidsteaten sterk ferskille, is it net sinfol om âlde EU-brede sifers foar religieuze groepen sûnder dúdlike peildatum te brûken.

Ekonomy

De Jeropeeske Uny foarmet mei har ynterne merk ien fan de grutste ekonomyske gebieten fan 'e wrâld. Yn 2025 bedroech it nominale bruto ynlânsk produkt fan de EU neffens Eurostat likernôch € 18,8 biljoen.

Der binne grutte ekonomyske ferskillen tusken en binnen de lidsteaten. West- en Noardjeropeeske regio's hearre gemiddeld ta de wolfeartichste, mar ek binnen dy lannen besteane grutte regionale ferskillen. It regionale en koheezjebelied fan de EU hat ûnder oare ta doel om efterstannen tusken regio's te ferminderjen.

Monetêre uny

De plannen foar in Jeropeeske ekonomyske en monetêre uny geane werom oant de jierren sechtich en santich. Mei it Ferdrach fan Maastricht waard in konkreet trajekt nei de Ekonomyske en Monetêre Uny fêstlein.

De euro waard op 1 jannewaris 1999 ynfierd as rekken- en giraal jild yn alve lidsteaten. Eurosedels en -munten kamen op 1 jannewaris 2002 yn omrin. Dêrnei hawwe hieltyd mear lidsteaten de euro oernommen.

Sûnt 1 jannewaris 2026, doe't Bulgarije de euro ynfierde, bestiet de eurosône út 21 lidsteaten.

De seis EU-lannen dy't yn 2026 net de euro brûke binne Denemark, Hongarije, Poalen, Roemeenje, Sweden en Tsjechje. Denemark hat in formele útsûnderingsposysje. De oare lannen hawwe yn prinsipe de ferplichting de euro yn te fieren as se oan de juridyske en ekonomyske betingsten foldogge.

De Jeropeeske Sintrale Bank is ferantwurdlik foar it monetêre belied yn de eurosône.

Binnenmerk

De Jeropeeske ynterne merk is basearre op fjouwer frijheden: it frije ferkear fan guod, persoanen, tsjinsten en kapitaal.

De ynterne merk is troch de Jeropeeske Ekonomyske Romte (JER) ek foar in grut part fan tapassing yn Yslân, Lychtenstein en Noarwegen. Dy trije lannen binne gjin lid fan de EU. Switserlân heart net ta de JER, mar hat troch in grut tal bilaterale oerienkomsten nauwe ekonomyske bannen mei de EU.

De lidsteaten foarmje ek in dûane-uny. Tusken de lidsteaten wurde dêrom gjin dûanerjochten heft en foar in grut part jildt in mienskiplik dûanetaryf foar guod út tredde lannen. De EU hat ek aparte dûaneregelingen mei ûnder oare Andorra, San Marino en Turkije.

Beliedsmêden

Kultuer

Kultuer heart foar it grutste part ta it foech fan de lidsteaten. De EU kin de lidsteaten op dat mêd stypje en gearwurking befoarderje.

Ien fan de bekendste kulturele inisjativen is de Kulturele Haadstêd fan Europa. De titel wurdt sûnt 1985 alle jierren oan ien of mear Jeropeeske stêden takend. Yn 2026 binne Oulu yn Finlân en Trenčín yn Slowakije Kulturele Haadstêd fan Europa.

In wichtich hjoeddeistich EU-programma foar kultuer en de kreative sektoaren is Kreatyf Jeropa (Creative Europe). It programma foar 2021–2027 hat in begrutting fan likernôch € 2,44 miljard en omfiemet ûnder oare kultuer, de audiofisuele sektor en ynternasjonale kulturele gearwurking.

De EU stipet ek kultureel en taalkundich ferskaat. De âlde organisaasje Europeesk Buro foar Lytse Talen (EBLUL), dy't yn âldere beskriuwings fan it EU-taalbelied gauris neamd waard, bestiet net mear as Europeeske koepelorganisaasje en moat dêrom net as hjoeddeistich EU-programma presintearre wurde.

Underwiis en wittenskip

Studinten fan it Erasmusprogramma yn Grins.

It primêre foech foar it ûnderwiis leit by de lidsteaten. De EU stipet gearwurking, mobiliteit en it ûnderling erkennen en ferlykjen fan opliedingen.

It âlde Lifelong Learning Programme fan 2007–2013 en programma's lykas Comenius en Leonardo da Vinci besteane net mear as selsstannige EU-programma's. Sûnt 2014 binne in protte fan dy aktiviteiten ûnderbrocht yn Erasmus+. It hjoeddeistige Erasmus+-programma rint fan 2021 oant en mei 2027 en hat in EU-begrutting fan mear as € 26 miljard. It omfiemet ûnderwiis, beropsoplieding, jongerein en sport en makket ûnder oare stúdzje, staazjes, lesjaan en oplieding yn oare lannen mooglik.

It Bolognaproses is gjin programma fan de Jeropeeske Uny en ek net in inisjatyf fan de Ried fan Jeropa. It is in yntergûverneminteel proses dat yn 1999 úteinsette mei de Bologna-ferklearring en late ta de Jeropeeske Romte foar Heger Underwiis. De Jeropeeske Kommisje nimt wol aktyf oan it proses diel. It European Credit Transfer and Accumulation System (ECTS) makket it makliker om stúdzjeprestaasjes tusken Jeropeeske ynstellingen te ferlykjen en te erkennen.

It wichtichste EU-programma foar ûndersyk en ynnovaasje is yn de perioade 2021–2027 Horizon Europe, mei in begrutting fan likernôch € 95,5 miljard. De Jeropeeske Rie foar Undersyk (ERC) is dêr in ûnderdiel fan en finansieret benammen fundaminteel wittenskiplik ûndersyk op basis fan wittenskiplike kwaliteit.

De EU wurket ek mei oan grutte ynternasjonale wittenskiplike projekten, ûnder oare op it mêd fan romtefeart en kearnfúzje.

Lânbou

It Mienskiplik Lânboubelied (MLB; Ingelsk: Common Agricultural Policy, CAP) heart ta de âldste en tradisjoneel grutste beliedsmêden fan de Jeropeeske yntegraasje. It belied kaam yn 1962 yn wurking. De oarspronklike doelen wiene ûnder oare it fergrutsjen fan de lânbouproduktiviteit, it garandearjen fan in ridlik ynkommen foar boeren, stabilisaasje fan de merken en it feilichstellen fan de fiedselfoarsjenning.

Yn de earste desennia waard in grut part fan it belied útfierd troch garandearre prizen en merkyntervinsje. Dat late yn guon sektoaren ta strukturele oerproduksje, bekend wurden ûnder beneamingen as bûterbergen en wynmarren. Fan de jierren njoggentich ôf waard it belied yn ferskate stappen herfoarme. Priisstipe waard werombrocht en in grutter part fan de stipe waard loskeppele fan de direkte produksje.

It Mienskiplik Lânboubelied hat noch altyd twa wichtige finansjele ûnderdielen:

• it Jeropeesk Lânbougarânsjefûns (EAGF), foar ûnder oare direkte betellingen en merkmaatregels;
• it Jeropeesk Lânboufûns foar Plattelânsûntwikkeling (EAFRD).

Foar it finansjele ramt 2021–2027 is yn totaal likernôch € 386,6 miljard foar it Mienskiplik Lânboubelied beskikber. De hjoeddeistige útfieringsperioade fan it herfoarme belied rint fan 2023 oant en mei 2027 en wurket mei nasjonale strategyske plannen fan de lidsteaten. Njonken ynkommen en fiedselfeiligens krije ek klimaat, miljeu, biodiversiteit en plattelânsûntwikkeling in wichtige rol.

It persintaazje fan de totale EU-útjeften dat nei lânbou giet, is yn de rin fan de desennia sterk ôfnommen. De âlde bewearing dat mear as 40% fan de hiele EU-begrutting nei lânbou giet, is foar de hjoeddeistige begruttingsstruktuer net mear korrekt.

Ynfrastruktuer en ferfier

De Sontbrêge tusken Denemark en Sweden is ûnderdiel fan it trans-Jeropeeske ferfiernetwurk.

It Jeropeeske ynfrastruktuerbelied is ûnder oare rjochte op it better mei-inoar ferbinen fan de nasjonale ferfiersnetwurken en it fuortheljen fan knyppunten yn de ynterne merk. In wichtich ynstrumint dêrfoar is it Trans-Jeropeesk Ferfiernetwurk (TEN-T), dat ferbiningen oer it spoar, de dyk, binnenwetters, seerûtes, havens en fleanfjilden omfiemet.

In oar grut Jeropeesk ynfrastruktuerprojekt is it satellytnavigaasjesysteem Galileo. De âlde ferwachting dat it systeem yn 2019 mei presys tritich satelliten "folslein operasjoneel" wêze soe, is net mear aktueel. Galileo leveret sûnt 2016 earste operasjonele tsjinsten en wurdt noch fierder útwreide en modernisearre. Yn 2026 binne tsientallen Galileo-satelliten yn in baan om de ierde en wurdt al wurke oan in nije generaasje satelliten. It systeem wurdt troch miljarden apparaten brûkt en makket de EU minder ôfhinklik fan navigaasjesystemen dy't ûnder kontrôle fan oare machten steane.

Op it mêd fan de loftfeart bestiet it programma Single European Sky, dat it Europeeske loftrom effisjinter en better koördinearre organisearje moat. In fernijd juridysk ramt, faak Single European Sky 2+ neamd, waard op 1 desimber 2024 fan krêft.

Ynlânske feiligens en Schengen

Mei it Ferdrach fan Maastricht en lettere ferdrachswizigingen waard de Europeeske gearwurking op it mêd fan justysje, plysje, asyl, migraasje en grinsbehear útwreide.

Europol stipet de gearwurking tusken de plysje- en opsporingstsjinsten fan de lidsteaten. Eurojust befoarderet de gearwurking tusken nasjonale justisjele autoriteiten. Frontex, it Jeropeesk Agintskip foar Grins- en Kustwacht, stipet it behear fan de bûtengrinzen.

It Schengengebiet makket reizgjen sûnder systematyske persoanskontrôle oan de binnengrinzen mooglik, hoewol't lidsteaten ûnder bepaalde omstannichheden tydlik wer grinskontrôles ynfiere kinne.

Sûnt 1 jannewaris 2025 binne ek de lânkontroles oan de binnengrinzen mei Bulgarije en Roemeenje ôfskaft. Yn 2026 bestiet it Schengengebiet út 29 lannen: 25 EU-lidsteaten en de fjouwer net-EU-lannen Yslân, Noarwegen, Switserlân en Lychtenstein. Ierlân makket gjin diel út fan Schengen en foar Syprus binne de kontrôles oan de binnengrinzen noch net opheft.

Foar de útwikseling fan ynformaasje tusken plysje-, justysje- en grinsautoriteiten wurdt ûnder oare it Schengen Ynformaasje Systeem (SIS) brûkt.

Sjoch ek

Tema:Jeropeeske Uny – Wikipedy hat ek in temaside oer de Jeropeeske Uny

• Jeropeeske yntegraasje
• Utwreiding fan de Jeropeeske Uny
• Jeropeeske ynterne merk
• Eurosône
• Schengengebiet

Keppelings om utens

 Commons: Jeropeeske Uny – foto, fideo en harktriemmen

 Wikimedia-atlas: Jeropeeske Uny – geografyske en histoaryske kaarten

Boarnen, noaten en/as referinsjes: