Francisco Franco

«Franco» redirixe aquí. Para outras páxinas con títulos homónimos, véxase Franco (homónimos).

Francisco Franco

Biografía
Nacemento	(es) Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco Bahamonde 4 de decembro de 1892 Ferrol
Morte	20 de novembro de 1975 (82 anos) Madrid
Causa da morte	insuficiencia cardíaca
Lugar de sepultura	Panteón de Francisco Franco e Carmen Polo no cemiterio de Mingorrubio, Cemiterio de Mingorrubio - O Pardo (2019–)
Xefe de Estado de España
1 de outubro de 1936 – 20 de novembro de 1975 ← Manuel Azaña – Xoán Carlos I de España →
Xefe de Goberno de España
28 de setembro de 1936 – 9 de xuño de 1973 ← Juan Negrín – Luis Carrero Blanco →
Comandante en xefe forzas armadas do Bando Nacional
21 de setembro de 1936 –
Capitán Xeneral das Canarias
23 de febreiro de 1936 – 19 de xullo de 1936 ← Joaquín Fanjul Goñi – Luis Orgaz Yoldi →
Xefe do Estado Maior do Exército de Terra
19 de maio de 1935 – 23 de febreiro de 1936 ← Carlos Masquelet – José Sánchez-Ocaña Beltrán →
Xeneral en xefe exército español de África
15 de febreiro de 1935 – 3 de novembro de 1935 ← Agustín Gómez Morato – Emilio Mola →
Capitán Xeneral das Illas Baleares
12 de febreiro de 1933 – 15 de febreiro de 1935 ← Miguel Núñez de Prado y Susbielas – Manuel Goded →
Director da Academia Xeral Militar Academia Xeral Militar
4 de xaneiro de 1928 – 14 de xullo de 1931 (clausura) ← sen valor – Francisco Hidalgo de Cisneros y Manso de Zúñiga →
3º Comandante en xefe Lexión Española
8 de xuño de 1923 – 11 de febreiro de 1926 ← Rafael de Valenzuela y Urzaiz – José Millán-Astray →
Comandante en xefe bandera "España" No 1 of the Legion (en)
10 de outubro de 1920 –
Xefe Nacional do Movemento Falange Española Tradicionalista y de las JONS, Movimiento Nacional
Comandante en xefe Forzas Armadas Españolas (1939 - 1975)
Datos persoais
Outros nomes	Jakim Boor Jaime de Andrade
Residencia	Palacio Real de El Pardo (1939–1975) Pazo de Meirás
Relixión	Catolicismo
Educación	Academia de Infantería de Toledo (–1910)
Altura	1,63 m
Cor dos ollos	Castaño
Actividade
Lugar de traballo	Madrid
Ocupación	oficial, gobernador, guionista, político, cabaleiro lexionario, líder militar, actor de cinema
Período	España franquista
Período de actividade	1907 - 1975
Partido político	Falange Española Tradicionalista y de las JONS
Membro de	Francisco Franco and Carmen Polo (en)
Carreira militar
Rama militar	Forzas Armadas Españolas (1939 - 1975)
Rango militar	Xeneralísimo (1936–)
Participou no conflito	guerra do Rif Folga xeral revolucionaria de 1934 guerra civil española guerra de Ifni
Familia
Cónxuxe	Carmen Polo (1923–1975)
Fillos	Carmen Franco Polo
Pais	Nicolás Franco Salgado-Araújo   e Pilar Bahamonde
Irmáns	Pilar Franco Nicolás Franco Ramón Franco Eugenio Franco Puey María de la Paz Franco Bahamonde
Parentes	Ramona Polo, cuñada Ramón Serrano Suñer, concuñado Francisco Franco y Martínez-Bordiú, neto
Premios
(1973)  Gran Cordón da Suprema Orde do Crisantemo../... 50+
Sinatura
Descrito pola fonte	Grande Enciclopedia Soviética 1969-1978, (sec:Франко Франсиско) Lista de Ditadores de SourceWatch

Francisco Franco Bahamonde, nado en Ferrol o 4 de decembro de 1892 e finado en Madrid o 20 de novembro de 1975, foi un militar e ditador galego. Participou no golpe de Estado de xullo de 1936 contra a Segunda República, que deu lugar á guerra civil española. O 1 de outubro de 1936 asumiu o mando político e militar do bando sublevado e a xefatura do Estado organizado na zona baixo o seu control. Tras a vitoria de 1939 estendeu o seu poder a todo o territorio español. Conservou a xefatura do Estado ata a súa morte e presidiu o Goberno constituído en 1938 ata 1973. Foi coñecido polos títulos de Caudillo e Xeneralísimo.

Formado na Academia de Infantería de Toledo, desenvolveu boa parte da súa carreira militar en Marrocos, mandou a Lexión e ascendeu a xeneral de brigada en 1926. Durante a República interveu na dirección da represión da insurrección asturiana de 1934 e foi xefe do Estado Maior. En 1936 púxose á fronte do Exército de África sublevado. A axuda da Alemaña nazi e da Italia fascista contribuíu ao seu ascenso dentro da coalición rebelde e á derrota da República.

A ditadura que encabezou, coñecida como franquismo, comezou a construírse durante a guerra civil e concentrou o poder na súa persoa. Apoiouse no exército, na Igrexa católica e no partido único Falange Española Tradicionalista y de las JONS. Suprimiu o pluralismo político e perseguiu os adversarios mediante execucións, encarceramento e sancións económicas e profesionais; a vitoria provocou tamén o exilio de centos de miles de persoas. A adaptación posterior ao escenario da guerra fría non eliminou o carácter ditatorial do réxime.

Despois dunha primeira etapa de autarquía e illamento internacional, os acordos cos Estados Unidos e coa Santa Sé de 1953 reforzaron a posición exterior do réxime. O Plan de Estabilización de 1959 iniciou unha maior apertura económica, á que seguiron o crecemento industrial, o auxe do turismo e importantes cambios sociais, sen democratización política. En 1969 Franco designou Xoán Carlos de Borbón como sucesor a título de rei. A súa morte abriu o proceso da Transición cara a unha monarquía parlamentaria.

Traxectoria

Primeiros anos

Casa de Francisco Franco na rúa María de Ferrol.

Francisco Franco naceu nunha familia de clase media vinculada á Armada. O seu pai, Nicolás Franco Salgado-Araújo, era oficial de intendencia naval, e a súa nai, Pilar Bahamonde, procedía tamén dunha familia de mariños. A tradición familiar orientábao cara á carreira naval, pero a redución do acceso á escola da Armada levou a que ingresase no exército de terra. En 1907, aos catorce anos, entrou na Academia de Infantería de Toledo, onde rematou os estudos en 1910 co grao de segundo tenente.

A súa formación transcorreu no ambiente militar e católico do Ferrol de comezos do século XX. A experiencia colonial posterior resultou decisiva na súa traxectoria. Julián Casanova sitúa o paso por África no centro da súa formación como militar e da súa posterior concepción do poder.

Carreira militar e guerra de Marrocos

Tras os primeiros destinos peninsulares, Franco pediu servir en Marrocos e foi destinado alí en 1912. Participou nas campañas contra a resistencia rifeña e ascendeu con rapidez por méritos de guerra. En 1915 alcanzou o grao de capitán; ao ano seguinte resultou gravemente ferido no abdome e tivo que regresar á península para recuperarse. A súa carreira quedou ligada ao grupo de oficiais coñecidos como africanistas, para os que a experiencia das campañas coloniais constituía unha fonte de prestixio e de promoción no exército.

A guerra de Marrocos proporcionoulle experiencia de mando e relacións con outros oficiais que máis tarde desempeñarían un papel relevante na sublevación de 1936. A interpretación do seu africanismo non se limita aos ascensos: Casanova subliña a importancia das prácticas de violencia colonial, da disciplina militar e dunha visión xerárquica da sociedade na posterior configuración da ditadura.

A Lexión española

En 1920 foi elixido segundo xefe da Lexión, organizada por José Millán-Astray como forza de combate no protectorado. En 1923 asumiu o mando da unidade. Ese mesmo ano casou con Carmen Polo, coa que tivo unha filla, Carmen. A Lexión participou nas operacións que permitiron ao exército español recuperar posicións no norte de África e desempeñou un papel importante nas campañas finais contra os rifeños.

A participación nas campañas marroquís e o prestixio adquirido dentro do exército facilitaron novos ascensos. En 1926 foi promovido a xeneral de brigada, con trinta e tres anos. Dous anos despois foi nomeado director da Academia Xeral Militar de Zaragoza, creada para a formación común dos futuros oficiais. A súa carreira anterior a 1931 desenvolveuse, polo tanto, entre o mando de tropas coloniais e a formación militar, baixo a monarquía de Afonso XIII e a ditadura de Primo de Rivera.

Durante a Segunda República

Artigo principal: Segunda República Española.

A proclamación da República en abril de 1931 alterou a súa posición profesional. O goberno republicano emprendeu unha reforma militar que incluíu o peche da Academia Xeral Militar. Franco, monárquico e conservador, recibiu o cambio de réxime con reservas, pero continuou no exército republicano. Desempeñou destinos na península e nas Baleares antes de ascender a xeneral de división en 1934.

A súa relación coas autoridades republicanas variou coa evolución política do período. A chegada ao goberno das dereitas tras as eleccións de 1933 favoreceu a súa promoción. En outubro de 1934 foi chamado a Madrid para intervir na dirección das operacións militares contra a insurrección obreira de Asturias, desencadeada no contexto da entrada de ministros da CEDA no goberno. A represión da revolta aumentou a súa influencia nos círculos gobernamentais e militares.

En 1935 foi comandante en xefe das forzas españolas en Marrocos e, en maio, xefe do Estado Maior Central. A súa posición permitiulle intervir na organización do exército e reforzar os contactos con outros mandos. Despois da vitoria da Fronte Popular nas eleccións de febreiro de 1936, foi relevado da xefatura do Estado Maior e destinado ás Canarias. Alí se atopaba cando se preparou a conspiración militar contra a República.

A decisión de sumarse ao golpe produciuse no marco dunha conspiración na que tiñan un papel destacado Emilio Mola e José Sanjurjo. Franco non foi o organizador inicial nin o único dirixente do levantamento. A súa posición predominante foi resultado da evolución da sublevación e da guerra, do control das tropas africanas e da capacidade para obter axuda exterior. Casanova advirte contra a presentación da guerra como desenlace inevitable da crise republicana: foi o fracaso parcial do golpe, xunto coa división das forzas armadas e a resistencia militar e civil, o que transformou a sublevación nun conflito prolongado.

A guerra civil

Artigo principal: Guerra civil española.

Do golpe de Estado á xefatura do bando sublevado

A sublevación militar comezou no norte de África o 17 de xullo de 1936 e estendeuse á península ao día seguinte. Franco proclamou o seu apoio desde as Canarias e trasladouse a Marrocos para asumir o mando do Exército de África. O levantamento non logrou facerse de inmediato co control de España: o territorio e as forzas militares quedaron divididos, e a resistencia ao golpe deu paso á guerra civil.

As tropas africanas constituían unha das forzas mellor preparadas dos sublevados. O traslado destas unidades á península e a axuda recibida da Alemaña nazi e da Italia fascista reforzaron a posición de Franco. A intervención dos dous Estados incluíu armamento, aviación, apoio loxístico e persoal militar, e foi un factor decisivo no desenvolvemento do conflito. Os contactos de Franco con esas potencias tamén lle deron unha vantaxe fronte a outros xenerais rebeldes.

A morte de Sanjurjo nun accidente aéreo deixou sen o seu referente inicial a conspiración. Os mandos sublevados estableceron unha Xunta de Defensa Nacional e acabaron por concentrar o mando político e militar en Franco. O 1 de outubro de 1936 asumiu a xefatura do novo Estado e o título de Xeneralísimo. O nomeamento, que algúns dos seus compañeiros consideraban ligado á duración da guerra, converteuse na base dun poder persoal que conservaría ata a morte. A autoridade do goberno rebelde limitábase daquela á zona que controlaban os seus exércitos, mentres as institucións republicanas seguían existindo no resto do territorio.

A súa elevación ao mando non pode separarse da guerra nin dos apoios internacionais. Casanova sinala que a obtención de axuda alemá e italiana e o prestixio adquirido durante o avance dos sublevados contribuíron á súa consolidación. A posterior propaganda do réxime presentou esa ascensión como expresión dun liderado excepcional; a historiografía analiza, en cambio, as condicións militares, políticas e internacionais que a fixeron posible.

A construción do novo Estado

En abril de 1937 Franco reuniu a Falange Española de las JONS e os tradicionalistas nun partido único, Falange Española Tradicionalista y de las JONS, do que quedou como xefe. A unificación subordinou as distintas forzas políticas da coalición rebelde ao seu mando. A iniciativa, impulsada coa colaboración de Ramón Serrano Suñer, permitiulle avanzar desde a dirección militar da guerra cara á organización dun Estado ditatorial.

O 30 de xaneiro de 1938 constituíu o seu primeiro goberno. Nel distribuíu responsabilidades entre militares, monárquicos, falanxistas e carlistas. O equilibrio entre esas familias políticas non significaba pluralismo democrático: a decisión última correspondía a Franco, que concentraba a xefatura militar, a do Estado e a do partido único. A eliminación da oposición e a destrución das institucións e reformas republicanas acompañaron a construción do novo poder.

As bases da ditadura establecéronse durante a guerra civil. O peso do fascismo, da tradición militar e do catolicismo variou co tempo e coas circunstancias internacionais, pero o carácter persoal e antidemocrático do poder de Franco mantívose. O exército, a Igrexa e o partido constituíron os apoios principais do réxime, aínda que non tiveron sempre a mesma influencia.

Dirección militar e vitoria

As forzas de Franco avanzaron desde o sur cara ao centro da península. A resistencia republicana impediu unha vitoria rápida e a guerra prolongouse ata 1939. O bando sublevado dispuxo de tropas coloniais experimentadas, dunha dirección cada vez máis unificada e dunha axuda exterior sostida. A combinación deses factores contribuíu á súa superioridade final, sen que a explicación poida reducirse ás calidades persoais do comandante.

As valoracións da súa capacidade militar non son uniformes. Stanley G. Payne describe unha dirección cautelosa e metódica, pero recolle as críticas á falta de imaxinación estratéxica. Paul Preston cuestiona a imaxe propagandística dun xenio militar e interpreta a conquista lenta do territorio en relación coa eliminación da poboación republicana organizada. Estas valoracións forman parte do debate historiográfico sobre a súa estratexia e deben distinguirse da simple relación das operacións.

O conflito concluíu coa derrota da República e o parte de vitoria do 1 de abril de 1939. A conquista do territorio non deu paso a unha política de reconciliación. Centos de miles de vencidos marcharon ao exilio ou quedaron sometidos a encarceramento, depuración e persecución. A división entre vencedores e vencidos foi mantida pola ditadura e incorporada á súa lexitimación política.

O franquismo

Artigo principal: Franquismo.

Poder persoal e institucións

Despois de 1939 Franco gobernou sen eleccións libres, sen alternancia política e sen control parlamentario democrático. O réxime prohibiu os partidos da oposición e as organizacións sindicais independentes. O partido único e a organización sindical oficial encadraban a participación política e laboral dentro das institucións da ditadura. A subordinación ao xefe do Estado constituíu un trazo máis estable ca a influencia cambiante de cada unha das familias do franquismo.

Franco actuou como árbitro entre militares, falanxistas, monárquicos e católicos, distribuíndo cargos e evitando que unha soa corrente puidese substituír a súa autoridade. As modificacións dos gobernos e da linguaxe oficial permitiron adaptar o réxime ás circunstancias, especialmente despois da derrota da Alemaña nazi e da Italia fascista. Esa adaptación non introduciu unha competencia electoral aberta nin recoñeceu o dereito da oposición a disputar o poder.

A Lei de sucesión de 1947 declarou España constituída en reino, pero mantivo Franco á fronte do Estado de maneira vitalicia e reservoulle a designación do sucesor. A fórmula separaba a continuidade da institución monárquica da devolución inmediata do trono á dinastía anterior. En 1969 escolleu o príncipe Xoán Carlos de Borbón, por diante das pretensións do seu pai, Xoán de Borbón, como futuro rei. Franco pretendía que a sucesión se realizase dentro do sistema creado pola ditadura.

A institucionalización realizouse mediante as chamadas Leis Fundamentais, non a través dunha constitución aprobada nun proceso democrático. Os referendos de 1947 e 1966 procuraron lexitimar a continuidade do réxime. O segundo aprobou a Lei orgánica do Estado, nun contexto de modernización económica e de crecente conflito social. O estudo xurídico de María José Collantes de Terán identifica mecanismos normativos, propaganda e presións que limitaron a liberdade das consultas. Os poderes persoais de Franco mantivéronse á marxe do seu resultado.

A continuidade do réxime baseouse tanto na represión como na capacidade para conservar os apoios das elites e administrar as súas diferenzas. Casanova insiste na combinación de exército, Igrexa e partido e na permanencia da violencia como recurso político, mesmo cando a imaxe exterior da ditadura pasou a destacar o desenvolvemento económico ou a estabilidade.

Represión, exilio e exclusión dos vencidos

A represión foi un elemento constitutivo do poder franquista, non só unha consecuencia ocasional da guerra. Na zona sublevada comezou coa eliminación de adversarios políticos e continuou despois da vitoria mediante consellos de guerra, execucións, prisións, campos de concentración e sancións económicas e profesionais. A derrota militar da República deixou a poboación vencida sen protección fronte a ese aparello represivo.

As cifras deben distinguir as mortes na fronte, a violencia nas retagardas e as execucións posteriores á guerra. Casanova estimou nunha síntese de 2014 arredor de 100.000 vítimas da represión dos sublevados durante a contenda e polo menos 50.000 persoas executadas entre 1939 e 1946. Nun comentario anterior sobre a investigación de Preston recollera unha estimación de polo menos 20.000 executados na década posterior á guerra, sen incluír os falecidos por fame e enfermidade nos cárceres e campos. As dúas estimacións sobre a posguerra non coinciden. Estes cálculos sobre a represión non deben confundirse co total de mortos no conflito, que inclúe tamén as baixas militares e outras causas de mortalidade.

A finais de 1939 e durante 1940 as estatísticas oficiais recollían máis de 270.000 persoas presas. A redución posterior da poboación reclusa produciuse nun contexto de execucións e de elevada mortalidade por desnutrición e enfermidades. A prisión, ademais do castigo individual, tiña efectos sobre as familias e contribuía a manter o medo e a desarticulación social dos vencidos.

A Lei de responsabilidades políticas de febreiro de 1939 permitiu perseguir e sancionar condutas anteriores á sublevación, ao estender a responsabilidade a actos realizados desde outubro de 1934. A súa aplicación implicou multas, incautacións e perda de bens. Casanova describe este mecanismo como parte dunha represión económica que se sumaba á violencia física e á expulsión dos vencidos dos postos de traballo e da administración. A participación de autoridades locais, párrocos e denunciantes contribuíu á extensión do control social.

O exilio foi outra consecuencia duradeira da vitoria franquista. A saída de centos de miles de persoas afectou a militares e civís, dirixentes políticos, traballadores, intelectuais e profesionais. A ditadura non integrou os vencidos nunha nova orde democrática, senón que mantivo a distinción entre quen apoiara a sublevación e quen defendera a República. A memoria pública oficial celebrou a vitoria e os mortos do propio bando, mentres as vítimas da represión quedaron excluídas dese recoñecemento.

A persecución tivo tamén dimensións de xénero e de moral sexual. As investigacións de Adriana Cases Sola e Teresa María Ortega López salientan o retroceso dos proxectos de emancipación das mulleres e a imposición do modelo nacionalcatólico de esposa e nai. Os estudos sobre a represión da homosexualidade mostran a intervención combinada da xustiza, da moral relixiosa e dos discursos psiquiátricos, así como a especial vulnerabilidade das persoas con menos recursos. Estes ámbitos ampliaron o alcance do control ditatorial máis aló da militancia política organizada.

Igrexa, nacionalcatolicismo e cultura

A alianza coa Igrexa católica deu ao réxime lexitimación relixiosa e á institución eclesiástica unha posición privilexiada no Estado. A vitoria franquista supuxo a reversión da política laica republicana e a recuperación do financiamento público do culto e do clero. O Concordato de 1953 confirmou a confesionalidade católica e recoñeceu a Franco a intervención na presentación de bispos.

O nacionalcatolicismo identificaba a unidade de España coa relixión católica e presentaba a guerra como unha cruzada. A educación, a moral pública e a representación dos papeis de homes e mulleres quedaron condicionadas por ese marco. A colaboración da xerarquía e de numerosos clérigos coa ditadura foi importante para a súa consolidación; isto non impediu que, nas últimas décadas, sectores católicos se afastasen do réxime e participasen na oposición.

A política cultural e lingüística promoveu o castelán como lingua do Estado e marxinou as outras linguas. No caso do galego, o Consello da Cultura Galega distingue a forte represión e o silencio público dos anos corenta da recuperación cultural parcial iniciada na década seguinte. O idioma foi apartado dos usos institucionais, da escrita e de boa parte da actividade cultural, aínda que non existise unha única lei que prohibise de forma xeral todos os seus usos. A actividade da Editorial Galaxia e das asociacións culturais, xunto co traballo do exilio, permitiu manter e recuperar espazos de expresión.

A represión do galeguismo coexistiu coa continuidade da actividade cultural galega no exilio, especialmente na Arxentina. No interior, a política lingüística do Estado e os cambios sociais favoreceron a castelanización. Entre estes últimos estaban a urbanización, a expansión do ensino e a asociación do ascenso social co uso do castelán.

Segunda guerra mundial e illamento exterior

Artigo principal: España na segunda guerra mundial.

Ao comezar a segunda guerra mundial en setembro de 1939, España estaba exhausta pola guerra civil. Franco simpatizaba coas potencias do Eixo, que contribuíran á súa vitoria, pero non entrou formalmente no conflito. A súa política variou segundo a evolución militar: da neutralidade inicial pasou a unha posición de non belixerancia favorable ao Eixo tras a derrota de Francia en 1940, antes de volver á neutralidade en 1943.

Na entrevista de Hendaia con Adolf Hitler, en outubro de 1940, discutiu as condicións dunha posible entrada española na guerra. As súas esixencias incluían axuda militar e económica e compensacións territoriais no norte de África. Non se chegou a un acordo. A ausencia de participación formal non equivaleu a unha política de igual distancia entre os contendentes: a ditadura prestou apoio ás potencias do Eixo e autorizou o envío da División Azul para combater contra a Unión Soviética.

A derrota do Eixo deixou Franco nunha posición internacional difícil. As Nacións Unidas rexeitaron o réxime, cuxa orixe e colaboración coas potencias fascistas pesaban na consideración dos vencedores. O illamento diplomático da posguerra non provocou a caída da ditadura, pero limitou a súa integración na reconstrución europea. A política económica autárquica tampouco foi unha mera consecuencia dese illamento: respondía a opcións internas de autosuficiencia e intervención que agravaron as dificultades da posguerra.

A linguaxe oficial e a presentación exterior do réxime mudaron para reducir a identificación co fascismo derrotado. A ditadura salientou o anticomunismo e a identidade católica, mentres conservaba a autoridade persoal de Franco. A transformación da imaxe pública non significou unha ruptura coas institucións represivas nin a aceptación do pluralismo.

A guerra fría e a rehabilitación internacional

A confrontación entre os Estados Unidos e a Unión Soviética modificou a posición estratéxica de España. Franco empregou o anticomunismo como argumento para aproximarse ao bloque occidental, e a utilidade militar do territorio español favoreceu a aceptación do réxime. Os acordos cos Estados Unidos de 1953 permitiron establecer bases militares a cambio de asistencia económica e militar. Ese mesmo ano o Concordato coa Santa Sé reforzou a súa posición internacional.

A normalización das relacións exteriores non foi acompañada dunha democratización interna. O recoñecemento diplomático e a cooperación militar permitiron á ditadura superar parte do ostracismo posterior a 1945 sen renunciar ao monopolio do poder. A apertura económica e a incorporación a institucións internacionais contribuíron máis tarde a estreitar as relacións cos países occidentais, aínda que España continuou á marxe das súas democracias parlamentarias.

A historiografía sitúa os anos cincuenta como unha etapa decisiva para explicar a duración do franquismo. Casanova destaca que a combinación da represión anterior, da alianza coa Igrexa e da adaptación á guerra fría permitiu presentar a continuidade do réxime como garantía de orde. O cambio das prioridades internacionais favoreceu esa continuidade, sen borrar a orixe da ditadura na sublevación e na guerra.

Autarquía, estabilización e desenvolvemento

A economía da primeira posguerra estivo marcada pola destrución bélica, a escaseza, o racionamento e unha política de autosuficiencia. As restricións ao comercio exterior, o control administrativo e a intervención sobre a produción e os prezos dificultaron a recuperación. As consecuencias da guerra e da segunda guerra mundial agravaron a situación, pero non explican por si soas a prolongación do atraso económico: as decisións autárquicas do réxime tiveron un papel propio.

Os estudos de historia económica diferencian a recuperación das perdas da guerra do crecemento posterior. A produción industrial non recuperou os niveis anteriores ao conflito ata os primeiros anos cincuenta e a agricultura tardou aínda máis. A escaseza e o mercado negro formaron parte da vida cotiá nunha sociedade con fortes desigualdades. A política de substitución de importacións e de protección non produciu a autosuficiencia prometida e xerou problemas de inflación e de financiamento exterior.

O Plan de Estabilización de 1959 supuxo unha inflexión. Preparado coa intervención de economistas como Joan Sardà i Dexeus e coa colaboración de organismos internacionais, buscou conter a inflación, equilibrar as contas exteriores e iniciar a liberalización. O decreto lei de xullo de 1959 introduciu medidas monetarias e fiscais e unha maior apertura ao comercio e ao investimento estranxeiro. A investigación de Rocío Sánchez Lissen e María Teresa Sanz Díaz subliña a relación do plan cos programas europeos de estabilización e coa economía social de mercado.

Durante os anos sesenta e os primeiros setenta produciuse un forte crecemento industrial e dos servizos. O turismo internacional, as remesas dos traballadores emigrados e o investimento exterior achegaron divisas e facilitaron a transformación da economía. O desprazamento de poboación desde o campo ás cidades e a emigración cara a outros países europeos mudaron a estrutura social. O desenvolvemento ampliou os sectores urbanos e as clases medias, pero non se repartiu de maneira uniforme nin eliminou a dependencia exterior.

A liberalización tivo límites. Campos, Reggio e Timini mostran que as barreiras ao comercio español continuaron sendo elevadas en comparación coas de Europa occidental mesmo despois de 1959, con custos para o benestar dos consumidores. A oposición entre unha primeira etapa autárquica e outra supostamente libre de intervención simplifica, polo tanto, unha evolución máis gradual. O crecemento económico coexistiu coa ausencia de liberdades políticas e sindicais e coa continuidade da represión.

Oposición e últimos anos

A ditadura afrontou unha oposición de composición e forza cambiantes. Os partidos no exilio, o movemento obreiro, os estudantes e sectores culturais e católicos mantiveron ou reconstruíron formas de resistencia. A transformación social dos anos sesenta ampliou os espazos de conflito e fixo máis visible a distancia entre a modernización económica e o inmobilismo político. O afastamento de sectores da Igrexa debilitou a identificación anterior entre catolicismo e apoio ao réxime.

A resposta estatal combinou o control policial, a censura e os procesos xudiciais. O Tribunal de Orde Pública, creado en 1963, foi un instrumento da persecución política ata despois da morte de Franco. A actuación represiva non desapareceu coa apertura económica. Casanova sinala esa continuidade para evitar que as últimas décadas da ditadura se describan como unha etapa sen violencia ou sen presos políticos.

O Proceso 1001 contra a dirección de Comisións Obreiras exemplificou a persecución das organizacións sindicais clandestinas. O xuízo comezou en 1973 e rematou con condenas de prisión, que provocaron protestas e repercusión internacional. O inicio do proceso coincidiu co atentado de ETA que matou o presidente do Goberno, Luis Carrero Blanco. A súa morte afectou aos plans de continuidade política do franquismo.

Franco separara en 1973 a presidencia do Goberno da xefatura do Estado ao nomear Carrero Blanco. Despois do atentado, Carlos Arias Navarro asumiu a presidencia. O ditador conservou a autoridade superior, pero a súa saúde empeorou. En 1974 unha hospitalización obrigou a que Xoán Carlos exercese temporalmente as funcións da xefatura do Estado.

A represión continuou ata o final. O 27 de setembro de 1975 foron fusilados tres militantes do FRAP e dous de ETA, despois de consellos de guerra que impuxeran once penas de morte. Franco autorizou cinco execucións e conmutou as outras seis. As peticións de clemencia, entre elas a do papa Paulo VI, non evitaron os fusilamentos. As execucións provocaron unha forte reacción internacional e a retirada de embaixadores europeos.

Na súa última aparición pública, o 1 de outubro de 1975 na praza de Oriente de Madrid, Franco volveu recorrer á denuncia dunha conspiración contra España. Poucas semanas despois a súa enfermidade agravouse definitivamente. A persistencia dos fusilamentos e da linguaxe de confrontación nos últimos meses mostra que o réxime non renunciara á violencia como instrumento de poder.

Morte e sepultura

Franco morreu en Madrid o 20 de novembro de 1975, aos oitenta e dous anos, despois dunha longa agonía e de varias intervencións cirúrxicas. Carlos Arias Navarro anunciou o falecemento pola televisión e leu o seu testamento político. Xoán Carlos foi proclamado rei dous días despois, segundo o mecanismo sucesorio establecido durante a ditadura.

A sucesión monárquica non asegurou a conservación do sistema franquista tal como Franco o previra. O proceso posterior levou ao desmantelamento das institucións autoritarias e á formación dunha monarquía constitucional con partidos e eleccións libres. A transición foi posterior á súa morte e non unha democratización promovida polo ditador.

Tumba de Francisco Franco na súa antiga localización, no Val dos Caídos. Os seus restos foron trasladados a Mingorrubio en 2019.

O corpo foi enterrado no Val dos Caídos, o complexo monumental situado preto de Madrid que albergaba tamén restos de vítimas da guerra civil. A súa presenza nun lugar de titularidade pública mantivo a controversia sobre a exaltación do ditador e a memoria das vítimas. En 2019 os restos foron exhumados e trasladados ao cemiterio de Mingorrubio-O Pardo, onde quedou enterrado no panteón familiar.

A exhumación e a nova inhumación realizáronse o 24 de outubro de 2019, despois do procedemento administrativo e xudicial impulsado polo Goberno de España. O traslado retirou os restos de Franco do mausoleo do Val dos Caídos.

Escritos e representación pública

A construción dunha imaxe de Franco como salvador de España acompañou a formación do seu poder. O título de Caudillo, a asociación entre vitoria militar e misión relixiosa e a presentación do xefe do Estado por riba dos conflitos entre as familias do réxime formaron parte desa representación. A historiografía diferencia os trazos documentados da súa carreira da propaganda que lles atribuíu un significado providencial.

Franco publicou escritos con pseudónimos. A Real Academia da Historia recolle, entre as súas obras, Diario de una bandera, Raza, asinada como Jaime de Andrade, e Masonería, publicada co nome de Jakim Boor.

Raza, dirixida por José Luis Sáenz de Heredia, baseouse nun argumento de Franco asinado como Jaime de Andrade. Rodada en 1941, estreouse en Madrid o 5 de xaneiro de 1942. A historia dunha familia militar ofrecía unha interpretación da guerra e da nación acorde coa ideoloxía dos vencedores. O guión cinematográfico foi adaptado por Sáenz de Heredia e Antonio Román.

En 1950 a película foi modificada e reestreada co título de Espíritu de una raza. Os cambios de montaxe e dobraxe reduciron elementos próximos ao fascismo e reforzaron o anticomunismo, nun contexto no que o réxime procuraba o recoñecemento occidental tras a derrota do Eixo. A evolución do filme é un exemplo da adaptación da propaganda franquista ás novas condicións internacionais.

A valoración histórica de Franco está vinculada á investigación sobre a guerra, a represión e a duración da ditadura. As biografías e estudos de Payne, Fusi, Preston e Casanova ofrecen interpretacións diferentes sobre a súa personalidade, a súa capacidade militar e os mecanismos do seu poder, pero sitúan a súa traxectoria dentro dunha orde ditatorial. A análise histórica inclúe a súa responsabilidade no golpe, na guerra e na eliminación das liberdades, xunto coa evolución da sociedade e da economía baixo o seu mandato.

Cronoloxía destacada

Data	Acontecemento
4 de decembro de 1892	Nace en Ferrol.
1907-1910	Estuda na Academia de Infantería de Toledo.
1912	É destinado a Marrocos, onde desenvolve boa parte da súa carreira militar.
1920	Asume a segunda xefatura da Lexión.
1923	Pasa a mandar a Lexión e casa con Carmen Polo.
1926	Ascende a xeneral de brigada, aos trinta e tres anos.
1928	É nomeado director da Academia Xeral Militar de Zaragoza.
Outubro de 1934	Intervén na dirección da represión da insurrección de Asturias.
Maio de 1935	É nomeado xefe do Estado Maior Central.
Xullo de 1936	Súmase á sublevación contra a República e asume o mando do Exército de África.
1 de outubro de 1936	Asume a xefatura do Estado organizado polos sublevados e o mando supremo dos seus exércitos.
Abril de 1937	Unifica falanxistas e tradicionalistas nun partido único baixo o seu mando.
30 de xaneiro de 1938	Constitúe o seu primeiro goberno.
1 de abril de 1939	A vitoria militar dos sublevados estende o seu poder a todo o territorio español.
Outubro de 1940	Entrevístase con Hitler en Hendaia.
1947	A Lei de sucesión declara España constituída en reino e mantén a súa xefatura vitalicia do Estado.
1953	O réxime asina os acordos cos Estados Unidos e o Concordato coa Santa Sé.
1959	O Plan de Estabilización inicia unha maior apertura e un cambio da política económica.
1969	Designa Xoán Carlos de Borbón sucesor a título de rei.
1973	Deixa a presidencia do Goberno a Carrero Blanco, mais conserva a xefatura do Estado.
27 de setembro de 1975	Autoriza os últimos cinco fusilamentos da ditadura.
20 de novembro de 1975	Morre en Madrid.
24 de outubro de 2019	Os seus restos son exhumados do Val dos Caídos e trasladados a Mingorrubio.

Véxase tamén

Bibliografía

• Julián Casanova (2012). "‘Nationalist’ Spain". The Spanish Republic and Civil War. Cambridge University Press. .
• William Chislett (2025). "The Franco Regime, 1939–1975". Spain: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press. .
• Juan Pablo Fusi Aizpurua. "Francisco Franco Bahamonde". Real Academia de la Historia. .
• Stanley G. Payne. "Francisco Franco". Encyclopædia Britannica. .

Outros artigos

• Segunda República Española
• Guerra civil española
• Franquismo
• Nomeamento de Franco como Xeneralísimo
• Represión franquista
• Transición española

Ligazóns externas

• Francisco Franco no Consello da Cultura Galega.

Predecesor: Manuel Azaña como Presidente da República	Xefe do Estado  1936/1939 - 1975	Sucesor: Xoán Carlos I de España como Rei de España
Predecesor: Juan Negrín López	Presidente do Goberno de España  1936/1939 - 1973	Sucesor: Luis Carrero Blanco