Portret (film)

Portret

The Portrait

Gatunek	dramat
Rok produkcji	1992
Data premiery	13 lutego 1993
Kraj produkcji	Stany Zjednoczone
Język	angielski
Czas trwania	89 lub 120 minut
Reżyseria	Arthur Penn
Scenariusz	Lynn Roth
Główne role	Gregory Peck Lauren Bacall Cecilia Peck
Muzyka	Cynthia Millar
Zdjęcia	Richard Quinlan
Scenografia	Robert Guerra
Kostiumy	Julie Weiss
Montaż	Janet Bartels-Vandagriff
Produkcja	Philip K. Kleinbart
Wytwórnia	Turner Pictures
Dystrybucja	TNT
Budżet	4 mln USD

Portret (ang. The Portrait) – amerykański telewizyjny dramat z 1993 w reżyserii Arthura Penna. Scenariusz Lynn Roth jest adaptacją cieszącej się uznaniem off-broadwayowskiej sztuki Painting Churches autorstwa Tiny Howe z 1983. W rolach głównych wystąpili Gregory Peck, Lauren Bacall i Cecilia Peck.

Film koncentruje się na artystce Margaret Church (Cecilia Peck), usiłującej namalować portret swych starzejących się rodziców (Peck, Bacall). Próbując oswoić się ze stratą domu z dzieciństwa oraz związanych z nim wspomnień, musi zmierzyć się też z wieloma problemami – od częstych i niepokojących zaników pamięci ojca, po poczucie izolacji od rodziców, którzy są całkowicie oddani sobie i pochłonięci wspólną miłością oraz życiem. Portret spotkał się z przychylnymi recenzjami krytyków, którzy m.in. chwalili grę głównej obsady.

Fabuła

Nowojorska artystka Margaret Church (Cecilia Peck) wraca po długiej nieobecności do domu swoich starzejących się rodziców w Nowej Anglii i odkrywa, że ci sprzedali go i postanowili przeprowadzić się do spokojnego domku poza miastem. Gardner Church (Gregory Peck), emerytowany nauczyciel akademicki (poeta, laureat Nagrody Pulitzera i profesor Ivy League), wykazuje oznaki załamania psychicznego, co niepokoi jego żonę Fanny (Lauren Bacall). Córka oczekuje spokojnej wizyty oraz współpracy rodziców w pozowaniu do portretu, który pragnie stworzyć. Ciągłe wizyty potencjalnych nabywców domu wywołują w niej frustrację.

Podczas Dnia Absolwenta na uniwersytecie Gardner wspomina swoje młodzieńcze czasy uprawiania wioślarstwa i marzy o tym, by „chłopaki z 1939” mogli w tym uczestniczyć. Ostatecznie decyduje się na start w wyścigu osad. Gdy Churchowie przechodzą między nimi, plotkujący wykładowcy przypominają sobie, że Fanny nie odstępowała Gardnera na krok, odkąd została jego asystentką na seminarium w Milton. Podczas uroczystości dają o sobie znać zaniki pamięci u Gardnera. Odzyskawszy równowagę, recytuje wiersz, ku uldze żony. Z troski o swoją samotną córkę Churchowie umawiają ją na randkę z jej byłym chłopakiem, Bartelem (Paul McCrane), lecz dziewczyna szybko orientuje się, jak bardzo stał się on nudny.

Powróciwszy do domu, bezskutecznie usiłuje namówić rodziców do pozowania. Straciwszy cierpliwość, w gniewie oskarża ich o to, że nie traktują jej oraz jej malarstwa poważnie i tak naprawdę jej nie chcą. Nazajutrz Gardner przekonuje córkę, aby została i zaakceptowała ich takimi, jacy są. Tego samego dnia, gdy ojciec nie wraca do domu, matka i córka rozpoczynają poszukiwania. Odnajdują go na jeziorze, zgarbionego nad wiosłami łodzi wyścigowej, której używa do ćwiczeń. Kiedy Gardner przebywa w szpitalu, Fanny wyjaśnia córce, że przeprowadzają się, ponieważ nie chce, by ich przyjaciele poznali prawdę o pogorszeniu się stanu zdrowia Gardnera. Wyznaje również, że to on, a nie ona, nalegał na posiadanie dziecka.

Rozmowa z ojcem w końcu uświadamia Margaret, że rodzice ją kochają, doceniają jej karierę malarską i że nie mogą i nie chcą się zmienić w tym wieku. Wracając do Nowego Jorku na swoją pierwszą wystawę prac z ukończonym portretem, Margaret uświadamia sobie, że będzie o wiele szczęśliwszą osobą, jeśli zaakceptuje swoich rodziców takimi, jacy są. Przechadzając się wśród zwiedzających jej wystawę w galerii, dostrzega rodziców. W ostatniej scenie cała rodzina obejmuje się.

Obsada

Od lewej: Gregory Peck (na zdj. w 1998), Lauren Bacall (na zdj. w latach 70.) i Cecilia Peck (na zdj. w 2018), odtwórcy głównych ról

Opracowano na podstawie materiału źródłowego:

• Gregory Peck – Gardner Church
• Lauren Bacall – Fanny Church
• Cecila Peck – Margaret Church
• Paul McCrane – Bartel
• Donna Mitchell – Marissa Pindar
• Joyce O’Connor – Samantha Button
• Mitchell Laurance – Ted Button
• William Prince – Hubert Hayden
• Richard K. Olsen – doktor
• Augusta Dabney – Elizabeth Hayden
• John Murphy – Charles Wigstrom
• Marty McGay – Amelia Wigstrom
• John Bennes – Bradley
• Ed Lillard – Alan
• David Chandler – Andre
• Lucille Patton – sprzedawczyni
• Collin Wilcox – rektorka uniwersytetu
• Pearl Jones – sprzedawczyni w sklepie spożywczym
• Elizabeth Ann Klein – żona wykładowcy nr 1
• Jan Leslie – żona wykładowcy nr 2
• George Gray – pracownik galerii
• James Firth – Tivers
• Elliot Easton – przedsiębiorca budowlany

Produkcja

Casting

Zagrawszy epizodyczną rolę w remake’u Przylądka strachu (1991, reż. Martin Scorsese) Gregory Peck przy kolejnym projekcie pełnił funkcję współproducenta wykonawczego. Samodzielnie wybrał Lauren Bacall – oboje wystąpili w komedii romantycznej Żona modna (1957, reż. Vincente Minnelli) – i swoją córkę Cecilię do obsady filmu Portret, będącego adaptacją nagrodzonej Obie Award sztuki Painting Churches Tiny Howe, której premiera miała miejsce 25 stycznia lub 8 lutego 1983 w South Street Theater na Manhattanie (w teatrze Gardnera Churcha portretował Donald Moffat, w Fanny wcielała się Marian Seldes, a w Margaret Frances Conroy). Wspomnianą sztukę uznał za „odpowiednią dla siebie”. Bacall wspominała: „Lubimy się. Jest między nami dobra chemia. Greg to kochający człowiek. Nie jest taki jak większość aktorów. Jest interesujący i inteligentny”, dodając: „Wydawało się, że to najbardziej naturalna rzecz na świecie, znów razem pracować – w pewnym sensie, przeżyć nasze życie na nowo – przywożąc ze sobą tamte lata, rozumiejąc zmiany, jakie zaszły w nas obojgu i czego doświadczyliśmy. To był wielki dar”. Podkreślała też, że Fanny to „najlepsza rola, jaką grałam od lat”. Peck rolę Churcha przyjął dopiero po tym, jak odrzucił ją Jack Lemmon.

Grę u boku córki – która wcześniej wystąpiła w kilku filmach kinowych i telewizyjnych (wśród nich Wall Street [1987, reż. Oliver Stone]), a także miała za sobą teatralne kreacje w Los Angeles i Nowym Jorku oraz była tancerką w Martha Graham Dance Company – Peck uważał za „absolutną, nieskrępowaną radość”. Jak twierdził: „Jest absolutnie cudowna i całkowicie naturalna”. Również córka chwaliła sobie współpracę z ojcem i Bacall. Na planie Portretu ponownie współpracował z Collin Wilcox, która wcieliła się w rektorkę uniwersytetu, zapowiadającą wieczór poezji Churcha (w 1962 w filmie Zabić drozda [reż. Robert Mulligan] zagrała rozwiązłą Mayellę Violet Ewell).

Realizacja

Arthur Penn (na zdj. w 1972), reżyser filmu

W 1986 stacja PBS wyemitowała telewizyjną wersję sztuki z Moffatem, Sadą Thompson jako Fanny i Roxanne Hart w roli Margaret. Peck nabył do niej prawa za pośrednictwem swojej nowo utworzonej firmy, Atticus Productions. Aby móc sfinansować projekt, którego budżet wyniósł 4 miliony dolarów, połączył siły z Robert Greenwald Productions i TNT, jedną ze stacji kablowych Teda Turnera. „To w dużej mierze dzieło aktorów” – wspominał, dodając, że „to dokładnie to, co fani kinowych hitów pogardliwie nazwaliby »obrazem z relacjami«. To dla nich trochę brzydkie słowo. Dlatego też telewizja jest odpowiednim medium”. Reżyserię powierzył Arthurowi Pennowi, mającemu na swoim koncie pracę przy takich filmach jak Cudotwórczyni (1962), Bonnie i Clyde (1967) oraz Mały Wielki Człowiek (1970). Był to pierwszy reżyserowany przezeń film telewizyjny. Pozostałą obsadę realizacyjną stanowili: asystenci reżysera Jerry Ballen i Irby Jay Smith Jr., autor zdjęć Richard Quinlan, operatorka kamery Alicia Weber, asystent operatorki Joe Gallagher, scenograf Robert Guerra, dekorator planu Andrew Bernard i kostiumograf Julie Weiss.

Penn – odnosząc się do przyjęcia propozycji reżyserii – wspominał, że zainteresował go fakt, iż była to „centralnie osadzona historia rodzinna”. Jak zaznaczał, historia rodzinna z młodym człowiekiem i starzejącymi się rodzicami często nie jest traktowana poważnie.

W stosunku do sztuki, odpowiedzialna za adaptację Lynn Roth wprowadziła szereg zmian; dodała wiele dialogów i epizodów, a także kilka postaci, w tym kolegów z uczelni Gardnera, byłego chłopaka Margaret i nadętego syna przyjaciół rodziny, z którym artystka chodzi na koncert. Złagodziła też postać Fanny oraz nieco zbagatelizowała stan demencji Gardnera i – jak podkreślał Gary Fishgall – „umieściła w centrum dramatu poczucie Margaret bycia outsiderką w niezwykle bliskiej relacji rodziców” i „uwieczniła dramaturgię w zaciszu domu Churchów”.

Okres zdjęciowy rozpoczął się 31 marca 1992. Po dwóch tygodniach prób film z budżetem 4 milionów dolarów został nagrany w rejonie Raleigh i Durham w Karolinie Północnej, w szesnastu różnych miejscach (jedno ujęcie plenerowe nakręcono w Nowym Jorku). Niepewne warunki pogodowe sprawiły, że zrezygnowano z realizacji w Nowej Anglii. Na dom małżeństwa Churchów – będący centralnym miejscem akcji – wybrano dwupiętrowy obiekt w stylu wiktoriańskim, z przestronnym gankiem i altaną, w historycznej dzielnicy Raleigh. Jednym z czynników, dla których Penn zdecydował o zmianie lokalizacji, był Duke University, swoim wyglądem przypominający uczelnię Ivy League z kamiennymi budynkami w stylu gotyckim. W filmie pełnił rolę uczelni w Nowej Anglii, zaś 76-letni Peck – na potrzeby kreacji Churcha – powrócił do wioślarstwa, dyscypliny sportu, którą uprawiał, będąc studentem Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley (Cal) pod koniec lat 30. XX wieku. Dzięki powtórkowym lekcjom pod kierownictwem trenera Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles (UCLA), a także „kilku łykom alkoholu”, opanował pływanie jedynką. Stary magazyn w Raleigh posłużył za galerię sztuki. Ściany zdobiło siedemnaście impresjonistycznych i realistycznych obrazów nowojorskiej artystki Gretty Sarfaty.

Zdjęcia zakończyły się 24 kwietnia (trwały 22 dni). Następnie film poddano procesowi montażu. Choć Peck i Penn popadli w konflikt z dyrektorem TNT Alanem Sabinsonem w kwestii montażu, finalnie aktor wyraził pochlebną opinię, pisząc w liście z lipca, że „przyjemnie się to ogląda”.

Odtwórcy głównych ról chwalili sobie współpracę z reżyserem. Jak przekonywał Peck: „Arthur Penn wnosi do tego filmu wyjątkowy wkład – subtelność i znajomość ludzkich zachowań”. Z kolei Bacall dodawała: „Arthur był bardzo pomocny. Nie czułam, że muszę się bronić. Kiedy aktorzy nie ufają reżyserowi, ograniczają się i wybierają bezpieczne środki, bo boją się zrobić z siebie idiotów. W tym przypadku postawiłam wszystko na jedną kartę”. Penn pozytywnie oceniał grę Pecka, przyznając, że był pod wrażeniem tego, jak potrafi zagrać mężczyznę w gorszym stanie fizycznym niż on sam. Według niego grał z „wdziękiem i subtelnością”.

Odbiór

Premiera telewizyjna i recenzje

Film był prezentowany w programie 43. MFF w Berlinie w ramach Retrospective 1993.

Premiera Portretu odbyła się 13 lutego 1993 na kanale TNT. Fran Wood z „New York Daily News” uznała role Pecka i Bacall za „wspaniałe, pokazujące, że talent jest wartością nieprzemijającą i że żaden wysiłek, by znaleźć odpowiednie medium dla legend Hollywood, nie jest zbyt wielki”. Ray Loynd z „Los Angeles Timesa” pochwalił reżyserię Penna za „wydobycie z Pecka i Bacall ujmujących i zabawnych momentów”. Podkreślał, że Peck rzadko słynął z zabawnych ról, lecz w Portrecie stworzył „roztargnioną postać literacką, pozornie niezbyt oryginalną, którą otula autentycznym ciepłem i humorem”. W przychylnym tonie pisał też o kreacji Bacall, nazywając ją pogodną i pełną energii oraz zaznaczając, że „jej miłość jest namacalna niczym dźwięk dzwonków”. W podsumowaniu dodał: „Ale jakże rzadko, w jakimkolwiek medium, można zobaczyć męża i żonę tak świeżych jak ich tort weselny, którzy emanują miłością i seksapilem po siedemdziesiątce. I starsze gwiazdy, które nie boją się udawać starych”. Tony Scott z „Variety” nazwał film „skutecznym studium starzejących się, kochających rodziców i dorosłej córki, którą odsunęli od siebie na przestrzeni lat”. W dalszej części dodał: „Peck, znakomity w roli starzejącego się poety, wygłasza do Mags [Margaret] poruszającą i dosadną mowę, w której nie spodziewamy się żadnych zmian”. Autor porównywał też Portret do filmu Nad złotym stawem (1981, reż. Mark Rydell).

Gardner Church był ostatnią znaczącą rolą w dorobku Pecka. Film doczekał się spin-offu telewizyjnego w amerykańskim sitcomie Projektantki. W Polsce Portret był wyświetlany m.in. na kanale TVP2 w 1996.

Analizy i interpretacje

Gary Fishgall uważał, że dzięki „długim, śnieżnobiałym włosom, bujnej, niemal białej brodzie i czarnym wąsom”, Peck „obdarzył akademika odrobiną polotu”. Podkreślał, że portretując Gardnera „czuł się jak u siebie w tej roli, grając w swojej karierze tak wielu mężczyzn o podobnych intelektualnych skłonnościach – choć początki starości Churcha wprowadziły nowy element”. Fishgall podkreślał, że wzruszająca relacja Gardnera z Margaret pozwoliła mu uchwycić w filmie coś z jego prawdziwej więzi z córką. Lynn Haney uznała, że Peck i Bacall „tworzą sympatyczną, pełną miłości historię starzejącej się, wciąż bardzo zakochanej pary i ich kapryśnej dorosłej córki (świetnie zagranej przez córkę Grega, Cecilię), która wraca do domu, aby namalować ich portret”. Michael Munn pisał, że „gdyby film powstał z myślą o kinie, dając mu czas, uwagę i troskę, jakich wymagają filmy kinowe, mógłby stać się klasykiem porównywalnym z filmem Nad złotym stawem, który poruszał podobne tematy dla Henry’ego i Jane Fondy. Niemniej jednak, jak na film telewizyjny, pozostaje wciągającą rozrywką, która daje Peckowi jedną z jego najbardziej wzruszających kreacji aktorskich w historii”.

Nagrody i nominacje

Rok ceremonii	Nagroda	Kategoria	Odbiorcy i nominowani	Wynik	Źródło
1994	Złoty Glob	Najlepsza aktorka drugoplanowa w serialu, miniserialu lub filmie telewizyjnym	Cecilia Peck	Nominacja

Bibliografia

• Gary Fishgall: Gregory Peck: A Biography. Simon & Schuster, 2002. ISBN 0-684-85290-X. (ang.).
• Lynn Haney: Gregory Peck: A Charmed Life. Carroll & Graf Publishers, 2004. ISBN 0-7867-1473-5. (ang.).
• Gerard Molyneaux: Gregory Peck: A Bio-bibliography. Greenwood Publishing Group, 1995. ISBN 978-0412605901. (ang.).
• Michael Munn: Gregory Peck. ISIS Large Print Books, 1998. ISBN 978-0753150979. (ang.).

Linki zewnętrzne

• Portret w bazie IMDb (ang.)
• Portret w bazie Filmweb