De Drčentse streektaolen
Binnen de grenzen van de previncie Drenthe kuj verschillende
streektaolen underscheiden. Der bint verschillen in klanken, in het gebroek van
woorden en in woordenschat.
Een paar veurbeelden:
|
• |
“Daor klaetert het waeter tegen de glaezen dat het zo daevert” geldt veur het westen van Drenthe. |
|
• |
“Daor klatert het water tegen de glazen dat het davert” zegt ze op het zaand in Zuudoost-Drenthe. |
|
• |
“Daor klaotert het waoter tegen de glaozen dat het daovert” kuj in het noorden van de previncie heuren. |
|
• |
“In Slien bint ze gemien, want zie gooit je met een stien tegen het bien.” |
|
• |
In Gasselternijveenschemond: “Hai lop op hozevöddels over de beune mit een schienvat ien haand”. |
|
• |
In West-Drenthe heur ie proten over keu en maagien/maegien, intied dat ze ze op aandere steden big(ge) en wicht zegt. |
Wat is (het zuverste) Drčents?
Hčt Drčents is een verzamelnaam die geldt veur alle dialecten binnen de groep
Drčentse streektaolen. Der bint mčensen, die het dialect an de oostkaant van de
Hondsrug Grunnings nuumt, maor veur alle streektaolen an de Drčentse grens langs
geldt dat ze deurloopt in de buurprevincies. Het Drčents van Zuudwolde het in
Balkbrug Overiessels.
Aj nou van Drenthe stukken ofknipt, waoj het Drčents gien Drčents nuumt, umdat het op het dialect van de buren lek, dan zul ‘t wal ies wezen kunnen, daj hielemaol gien Drčents overholdt.
En daorum: alle dialecten die binnen de previnciegrčens spreuken wordt, bint Drčents. Het iene dialect is niet beter as ‘t aandere; ‘t is... aans. En dat moew zo zien te holden: een mooie lappendeken van verschillende varianten Drčents.
Waor komt het Drčents vort?
Um die vraog te beantwoorden loop ie vanzölf al vlot tegen het prebleem an, daj
niet beschikt over schriftelijk materiaol oet het verre verleden. Professor
Heeroma stelt, dat de taol samensteld is oet laogen van verschillende olderdom.
Je zulden het Drčents daw vandaag de dag proot veurstellen kunnen as een soort
van slagroomtaart, opbouwd oet verschillende laogen.
In de oldste laogen, veur de 8e ieuw, bestiet in Nederland een dudelijk verschil tussen een ‘zuudtaol’ (Frankisch) en een ‘noordtaol’ (Ingweoons). Dat Ingweoons hef laoter weer laogen over zuch hen kregen, invloeden van boetenof, um het zo maor ies te zeggen. Heeroma nuumt invloeden van het Frankisch (oet het zuden dus) en later het Westfaals, oet het oosten.
En invloeden bint der aaid bleven en zult ok altied wal deurgaon. De taol veraandert umdat de mčens in beweging is, umdat de samenleving in beweging is. Alles wat aw doet, hef invloed op de taol. Woorden verdwient en der komt neien bij. Miet, gaarf, welhaok, wezeboom, eventer bint verdwenen. In de plek kwamen kombein, trekker, oplaodwaogen; verdrčentste Nederlandse of Engelse woorden. Wij iemeelt, wij faxt, wij pint tegenwoordig.
Deur een koppel neie (internationale) invloeden, zoas tillefoon, radio, tillevisie en kraant, reclame, mobiliteit, computer en internet (McDonaldisering van de saomenleving) stiet de taol under druk. Toch is een herwardering van de eigen umgeving en alles wat daor bij heurt te zien; ok een herwardering van de streektaol.
Hoe zit het dan met het Nederlands?
Veul mčensen in Noord- en Zuud-Holland en in het westen van Utrecht denkt, dat
ze ‘gewoon’ Nederlaands proot. Paartie lu zult heur spraok misschien opvatten
as een accent, desnoods as een
verbastering van het Nederlands. Maor zie zult heur taol niet zien as een
‘echt’ dialect, zoas dat argens aans in oes laand proot wordt.
Veur een diel komt dat
umreden dat de Hollandse/Utrechtse dialecten veul dichter bij de standaardtaol
staot as de noordelijke, oostelijke en zudelijke dialecten.
Al vanof de 7e eeuw prebeert de culturele bovenlaog um de taolverschillen tussen de streektaolen kleiner te maken um zo te kommen tot een bovengewestelijke taol. In de 16e eeuw kwamen veul mčensen in Nederlaand aal meer in contact met volk oet aandere plaotsen die net even aans preuten en dat hef oeteindelijk leid tot een standaardtaol.
Die standaardtaol is ontstaon in Holland. Amsterdam was doedertied ok al de belangriekste plaots. Toch is het Nederlands niet simpelweg het Amsterdams of zölfs maor het Hollandse dialect van het ende van de Middeleeuwen. Der bint invloeden van aal kaanten. Het Nederlands is dus niet hetzölfde as het Hollands, al wordt dat wal vaak dacht en zegd.
Hiel lang is dacht dat de invloed van ’t Zuud-Nederlands op de standaardtaol slim groot west hef. De rieke lu oet ’t zuden vluchtten nao de val van Antwarpen (1585) naor Amsterdam en namen heur taol met. Dizze mčensen weurden doe de culturele bovenlaog van Holland en zo is lang dacht dat zie de taol ok slim beďnvloed hebt.
Nicoline van der Sijs hef in heur in 2004 verschenen boek (Taal als mensenwerk, het ontstaan van het ABN) overtugend antoond dat dit een mythe is. De invloed van ’t Zuud-Nederlands hef nooit groot west. Umdat ‘t volk oet Antwarpen dervan oetgung dat ze wal gauw weerum kunden, pasten ze zuch niet an. Ze integreerden niet en hadden dus haost gien invloed op de taol. De invloed van Duutse en Oost-Nederlandse dialecten op de standaardtaol hef altied veul groter west. Oet dizze gebieden bint over een veul langere periode veul grotere aantallen immigranten hen Amsterdam kommen. Boetendes wolden dizze mčensen in Amsterdam blieven. Zij integreerden en beďnvloedden daorom de taol wal.
De grote stroom immigranten oet ’t zuden duurde maor kört (van 1580 – 1599) aj ’t vergeliekt met de aalgedurige stroom immigranten oet Duutslaand en Oost-Nederland.
Ok ’t belang van de Statenvertaoling (1618-1619) is zwaor overschat, zeg Van der Sijs. Op blz. 142 van heur boek kuj lezen: ‘De Statenvertaling verscheen op een moment dat er al vele toonaangevende werken aan de standaardisering van de taal waren gewijd, waardoor de Statenvertaling de rol van navolger kreeg en niet die van initiator.’
De oostelijke en veural Hoog- en Nederduutse invloed op de biebeltaol was veul groter as de Zuud-Nederlandse of Hollandse. Dat kwam under andern umreden dat ’t prestige van ’t Duuts slim groot was. Het Duuts weur as moedertaol of zustertaol slim waardeerd en ’t lienen oet die taol weur anpitjerd.
Biebelvertaolings stunden altied al under starke Duutse invloed. Protestantse Biebelvertaolings namen de Lutherbiebel as bron. Der ontstun al gauw een oostelijk kleurde biebeltaol die deur eerdere vertaolings overnummen weur in de Statenvertaoling. Een koppel Duutse woorden weurden vernederlandst, waordeur je niet meer wussen dat ’t eigenlijk Duutse woorden west hadden. Een veurbeeld daorvan is ‘t woord ‘zich’. In ‘t Nederlands is ‘t worden: hij wast zich; dat is overnummen oet ‘t Duuts. In hiel Noord-Nederland was het ‘hij wast hum’ en dat is ‘t in Drenthe hier en daor nou nog.
◄ weerum naor het thoesblad
