Edid

Edid

O edid hananay i, O mapolongay a ngangan to Triticum a pinalengaw ko edid, O cecayay a mihecaan a molengaw anca malakowit to pinapina a mihecaan ko lengaw, o tadamanay a kakaenen no tamdamdaw i hekal. O kasasiroma no edid (Triticum) i, mihaop ko nikapikilac to tosaay ko kasasilsil, sepatay ko kasasilsil, ato enemay ko kasasilsil a pinalengaw. Itini i kalkalay a edid (Triticum aestivum) ato atekayay a faco a edid ko saadihayay a nipalomaan[2].

Likis

tatapang

O tatapangan no edid (Triticum) i, miso'edac to polong a kafafalifalic no likisi no edid. O kapolongan no loma'an no edid (Triticeae) i, o no parod no riri'an(Pooideae), o mawakay ho a pinalengaw. Itini i ’ayaw no tosa patek lima so'ot a mang a mihecaan no Miocene a sici, masacepa’ nani romaay a silsil no parod no riri'an a malamasasiroma a masadak[3]. O tatapangan no tato'asan i, nani safaw tosa a kasasilsil no parod no riri'an (Pooideae), pakayni i sepat a nikalidiya no sentoromer, cecay a nikaketon ato tosa a nikalidiya no telomer, malaheci to ko kacidekan a pitoay a kasasilsil no kapolongan no loma'an no edid[3].

O laloma'an no kapolongan no edid (Triticeae) i, o sarakatay a masacipa' ko tosaay a cipa'an, o Horoteneay a cipa' ato edid(Tiritisineay) a cipa'.[3] I laloma' no cipa' no Horotene i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Horoteuman, Histirikisan ato Leimusan ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, kakaya’ ko 'orip nangra, roma i saheto o pakayniay i romaay a hana ko sapawawa. I laloma' no cipa' no Tiritisine i, ira ko siwaay a loma'an, mihaop to Tiritikuman, Aikilopisan, Sekalean, ato Akoropironan, ato masamaanay a loma'an no edid. Itini a sakalahadan no pinalengaw i, o cecayay a mihecaan anca o kakaya'ay ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i laloma' no tireng a hana ko sapawawa.[3] Itini i 'ayaw no cecay patek lima so'ot a mang taha cecay patek a mang a mihecaan ko nika masacipa' no kapolongan no edid a malatosa.[3]

Mitoor to nika kakahad i sota' ato pinangan no saka‘orip i, masasilsil haca ko tatapangan no edid a malatosa, O kasasilsil no Arikitik ato Temeperat i, itini i pasi’amisan no cikiw i pala’ no kasi’enawan ato kadihedawan ko nika ma’orip nangra. Kakaya’ ko 'orip nangra, saheto o pakayniay i siromaay a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, masadak ko tosa anca tolo a cengo, o Elimusan ato Leimusan ko sakacipinang.[3] O kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya i, itini i kakedalay ato masoemetay a makedalay a pala, nani pala no Metiteranean tahira i Senterar Asiya ko nika ma’orip nangra. O cecayay a mihecaan ko ’orip nangra; roma i, saheto o pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa. Itini i pedoh no edid i, saheto o cecayay aca a cengo a masadak, o Tiritikuman, Aikilopisan, ato Sekalean a loma'an ko sakacipinang.[3]

Itini i mihecaan no Piliyosin (i ’ayaw no lima so'ot ato tolo polo' a mang tahira i cecay so'ot ato falo polo' a mang a mihecaan) i, kalamkam a masacipa' ko pinalengaw no Tipiloid no kasasilsil no Metiteranean ato Senterar Asiya. Itiya, masaromi'ad ko i pala’ no Metiteranean, o ma'icangay fa'edetay i kasiherangan, o masoemetay kadihekoay i kasienawan. Onian ko sapifalic no romi'ad to pinalengaw, pasayra i cecayay a mihecaan ko 'orip ato pakayniay i laloma’ no tireng a hana ko sapawawa.[3] Pitooran to pikalamalam no Kolomosom i, mapalasilsil ko pinalengaw no Tipiloid to ’adihayay a tapangan a Cinom, patinako o A, B, D, C, M, U, N.[3][a] Iraay ko kato'asan a pikalamlam ato masasalilay a picomahad tini i la'ed nona tipiloid a pinalengaw, patinako han, o rayray no D a cinom, alatek o nani pikalamlam no kato'asan a A ato S a cinom.[3] Roma i, i masacipa' no tipiloid, o tatapangan ko pidemak no tonsococi, saka mapahapinang ko masamaanay a faco ato kasasilsil no cinom i kasasiroma no pinalengaw.

Oni a tipiloid ko tatapangan i, saka masacipa' ko pinalengaw a Aegilops ato Triticum.Materek ho ko Aykilopo to adihay a kato'asan a faco, makafot ko pedoh no edid i ka'ikesayan to sapifolesak i palapalaan. Nikawrira, malaswad to konini a faco no Triticineae i pipalomaan no tamdaw. Masasiromaay to ko diploid a lengaw no nian a tosaay a loma'an i ka'ayaw no genome. Nikawrira, pakayni i allopolyploidization a pidemak, o masiromaay a lengaw no Aegilops (tinako sa o Aegilops speltoides ato Aegilops tauschii), malaheci no genome a donor to Triticum a polyploid a lengaw.

Lalengawan no edidan

I kaetipan no Asiya ko lalengawan no Diploid no edidan. Itini i 'ayaw no falo polo' a mang tahira i siwa polo' a mang a mihecaan, o pikalamalam no Tipiloid a Tiritikuman-urartu (AA) ato o rangi a Aikilopisan-sipiltoitis, i nikatongal  a malatosa no Kolomosom i, pipasadak no Tetiraloid a kipalaay a iritikuman-ticokoitis (AABB).[5]: 397 O pinalengaw no Tipiloid ko pafeliay to Sapacinom-B. Miringi to Aikilopisan-sipiltoitis konian a pinalengaw, nika malahedaw to i matini anca caay ho kakera.[5]: 432–433

O romaay a mitekeday a Tetiraloid a pinalengaw o Tiritikuman-timofewi (AAGG), i 'ayaw no sepat polo' a mang a mihecaan ko sakasadak nira. O pafeliay to Sapacinom-G nira, mahecad ko miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis, kirami caay ko aniniay a Aikilopisan-sipiltoitis a mipafeliay. Napakayni i Tiritikuman-urartu ko lalengawan no Sapacinom-A no Tiritikuman-timofewii. Kirami, o sitopilasema (kiloropilas) nira i, nani miringiay a Aikilopisan-sipiltoitis ko tatapangan.[5]: 449

Itini i 'ayaw no cecay a mang a mihecaan i Feritayl-Keresen a pala ko pikalamalam no  nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Aikilopisan-tawsiy (DD). Malaheci to Hekisapiloid a Tiritikuman-edid (AABBDD). O Hekisapiloid a Tiritikuman-sukofisiki (AAAmAmGG) i, o Tiritikuman-monokokoman (AmAm) ato Tiritikuman-timofewi ko nikalamlamay to sapawawa a malatosa. Caay kaadihay ko nipalomaan tona pinalengaw itini i etip no Cociya.[5]: 499 

Caay ko kato'asan no Tiritikuman-edid ko Tiritikuman-sipilta. O sa'ayaway a Hekisapiloid a pinalengaw i, tala'etip i Oropa a mikalamlam to nipalumaan a Tiritikuman-ticokoman, saka malaheci to Tiritikuman-sipilta. O wina nira i, o nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman, o wama nira i, o sa'ayaway a Hekisapiloid a Tiritikuman. O sakacipinang no sapacinom no kiloropilas ko sapatatodong to sasowalen.[7]

pipadeteng a pipaloma ato pilenakan i ka'ayawan

Itini i Feritayl-Keresen a pala ko sa'ayaway a pipadeteng a pipaloma to edid. Tona ikol no tata'angay a kafalic no kakarayan nani "Yanger-Derayas a demak" i 'ayaw no 1.28 mang a mihecaan, misitapang to mipadeteng a mipaloma to edid.[8] Pakayni i sakacipinang no mikingkiway, itini i PPNA (12,000–10,800 cal BP) ko sa'ayaway a pipaloma to edid.[5]: 2 Tona mihecaan i, o firitil-rakis a ipalaay a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman ko nipalomaan. Tangasa i sa'ayaway a mihecaan no EPPNB (10,800–10,200 cal BP) i, ma'araw to ko caay ko Firitil-Rakis a nipalomaan a Tiritikuman-ticokoman ato Tiritikuman-monokokoman. Saka malaheci to ko pipadeteng a pipaloma tona edid.[5]: 2 Tona mihecaan no LPPNB (10,200–8,300 cal BP) i, ma'araw to ko Firi-tiresing a Tetirapiloid a edid. I kol nira i, o tata'angay a heci a Tiritikuman-turgidan-duram ko mikotay toya edid.[5]: 403–404 Sarakat o kacanglahan a edid ko sa'ayaway a nipaluma. Ikol to i, itini i Midel-Isit a pala ko pipadeteng a pipaloma to kasi'enaway a edid. O kasi'enaway a edid i, mihadidi to ki'tec no kasi'enawan, pakayni i ka'ayawan no faedet no kaciherangan a marahrah, ta mirocok to i kasolopan.[2]

Kalenakan i Yasiya ato Congko

Mahakelong ko kalenakan no edid i Oya-talu ato kalenakan no liomahan. I 'ayaw no 5,000 a mihecaan i, pakayniay i Senter-Yasiya ko edid a micumod i Sihpay a pala no Congko. Tangasa to i mihecaan no Sang-Cw i, micumod to konini i Congywan a pala. I mihecaan no Cwenqyew-Cankwo i, mala tadamaanay a sapilood a dafong ko edid. O likisi no pipalomaan to edid i Congko i, latek sepat patek a mihecaan. Itini i Ciyako-wen i, iraay to ko tosaay a tilid, o "Lay" ato "May". O tatapangan a imi no Lay ko May. I nalacolan no faelohay a fakeloh a mihecaan i Kongciye-'alow no Sinciang i, mataelifay to ko masadakay a malangtoay a edid to sepat patek a mihecaan. I Tonghueysan a nalacolan i Kansu Minle-siyen i, latek sepat patek a mihecaan ko rikisi noya malangtoay a edid[9].

Nisanga'an i mihecaan no Cankwo ko sapiilang to edid a mapalosiya no i sakowan no Han. Pakayni tonini a piilang to edid a mala otong, saka mapacakat ko sakaakaenan. Saka malomahad to ko pipaloma to edid. I sakowan no Han i, tosaay to ko kasasiroma no edid, o kasi'enawan a edid ato kacanglahan a edid. Itini i Kuancong ato Hetong a pala i, o kasi'enawan a edid ko nipalomaan. Itini i Siyen, Cin, ato Ci a pala i, o kacanglahan a edid ko nipalomaan[11]. Ikor no Tang ato Song a mihecaan i, midoedoay to malinahay a tamdaw nani ka'amis a pasitemol ko edid a mapalosiya to. Nani itini i, malatosa ko nipipaloma to panay ato edid, o kinatosaay a misaomah i cacay a mihecaan. Saikorayay i, o tadamaanay a edid ko sakatosa a kakaenen i Congkwo, o midoedoay to panay[10]. Tangasa i sakowan no Ming i, malenak i kitakit ko pipaloma to edid. I sakakaenen no tamdaw i, ikol no panay ko edid a malatonosok no kakaenen, malasakatosa a tadamaanay a kakaenen i Congkwo. Kaorira, edeng i ka'amisan ko adihay a pipaloma[9].

I sa'ayaway ho a to'asan no Congkwo i, mapatirengay to ko faco no taneng no nipipaloma to edid. Pakayni tonini a kacacorokan a pipaloma i, itini i ka'amisan a pala no sakowan no Han, ira ko cacorok a pipaloma to edid, hafay, ato rara. Tangasa i sakowan no Song i, itini i kakahaday a pala no 'alo no Cang-ciang i, iti:ra to ma'araw ko cacorok a pipaloma to panay ato edid. Pakayni tonini a pifolesakan a demak i, o tadamaanay ko pinengneng no to'asan a tamdaw to matatodongay a toki no pifolesak. Itini i nitilidan a cudad a "Fan Sheng Zhi Shu" i, "Ano matatodongay ko pifolesak to edid i, fangcalay ko lomahad, awaay ko tati'ihay," sanay. Itini i nitilidan a codad a "Qi Min Yao Shu" i, midoedoay to losok ko pisilsil to toloay a pifolesakan, o ka'ayawan no laloodan, o terong no laloodan ato i ka'aywan no kasienawan. Pakayni tonini a tatayalan i omah i,  i ka'amisan a pala i, nawhani maacak ko romi'ad i, saka pali'ayaw a pisaomah ato pisacorcor. Roma i,  itini i katimolan a omah, nawhani kinatosa ko karici'an no panay ato edid, saka misakaliato misacicir to rakat no nanaom. Pakayni tonini a tatayalan no sapal i, midawaay ko to'asan a tamdaw to lifong no fao. Itini i nitilidan a codad a "Fan Sheng a codad" i, matiliday ko pinengel to sapal to co ato tayi' no kayko. Roma i, itini i "Tian Gong Kai Wu" a codad i, pakafana'ay ko tilid to pacamol to pi-shuang i sapal. Pakayni tonini a piliedid ato pina'ang to edid i, itini i sowal no to'asan a tamdaw i, mato mitodemay to namal ko piliedid. Saka, itini i kacidalan ko piliedid ato pina'ang i 'ariri. Roma i, pacamolen to ma'icangay a kalaepa ato tayi' no kayko ko sapidawa to fao.

Picomahadan no O-co ato pala no Ticonghay

Itini i O-co i, malenak ko edid nani Palkan a pala tayra i 'alo no Tanup. Roma i, itini i ka'amisan no Alpis a lotok i, macamol ko edid to itiniay a Emer a edid a mala Sipelt a edid.

Itini i to'asan a Icip i, misatapang ko pipaloma to edid itini i sakowan no Piritanastik (i 'ayaw no Kiristo 6000–3150 a miheca). Mapatayni no cedas no 'alo no Nayl i mihecahecaan ko cikarapoyay a sota to lilis no 'alo. Saka mala o tadaci'epocay a kakaenen ko Icip itiya ho. O sa'ayaway a tada kakaenen no Icip ko pipaloma to cipodacay a Emer a edid. Tahira i sakowan no Tolomi ato Roman i, makotay sa a mafalic no Teram a edid ato Piret a edid konian a pipalomaan. Itini i 2019 a mihecaan i, mitiri' ko mikingkiway to polong no ci-in no to'asan a Emer a edid (UC10164) nani saka-20 a sakowan no Fa'elohay a Sakowan (i 'ayaw no Kiristo 1130–1000 a mihecaan). Makera nangra i, tadamahecad to o no aniniay a "macipa'ay a edid no Intian a riyar" (no i Oman, i Intia, ato i Torki a edid) ko ci-in no to'asan a edid, caay ko no i Icipay ato no i lawacan no Metiteranean a aniniay a edid. Mahapinang ko sakaheci, tada misengiay to sa'ayaway a malenakay pasiwaliaay ato pasitimolay a macipa'ay a edid ko to'asan a Icip a Emer a edid, caay ko pasiamisay ato pasietipay a malenakay a macipa'ay. Makera haca no mikingkiway ko nikatatorod to ci-in i la'edan no to'asan a Icip a edid ato no i timolay no Lefant a moliay a Emer a edid. Alatek o masadakay konian i 'ayaw no kapacomod no edid i Icip anca i pipalomaan no Icip ato Lefant.