Усташы
| Усташы – харвацкі рэвалюцыйны рух | |
| па-харвацку: Ustaša — Hrvatski revolucionarni pokret | |
 Эмблема ўсташаў | |
| Лідэр партыі | Антэ Павэліч |
|---|---|
| Заснавальнік | Антэ Павэліч |
| Дата заснаваньня | 7 студзеня 1929 |
| Распушчаная | 25 траўня 1945 (дэ-факта) |
| Штаб-кватэра | |
| Ідэалёгія | харвацкі нацыяналізм, харвацкі ірэдэнтызм, клерыкальны фашызм, сэрбафобія, антысэмітызм, антыцыганізм |
| Інтэрнацыянал | НСДАП, ПНФ, УМРА. |
| Моладзевая арганізацыя | Устаская моладзь |
| Колькасьць | 100 000 |
| Дэвіз |
«За хату — гатовыя!» (па-харвацку: Za dom spremni!) |
Усташы – харвацкі рэвалюцыйны рух (па-харвацку: Ustaša — Hrvatski revolucionarni pokret, скароч. Усташы, (па-харвацку: Ustaše ) — палітычная партыя Югаславіі і Незалежнай Дзяржавы Харвацкай, кіроўная партыя ў Незалежнай Дзяржаве Харвацкай, З красавіка 1941 году да траўня 1945 году ўсталявала ўладу ў Незалежнай Дзяржаве Харвацкай.
Усташы былі датычныя да забойства ў 1934 годзе ў Марсэлі югаслаўскага караля Аляксандра I Карагеоргіевіча і міністра замежных спраў Францыі Жан-Люі Барту, зьдзейсьненага македонскім рэвалюцыянэрам Улада Чарназемскім. Пасьля захопу Югаславіі ў 1941 годзе ўсташы пры падтрымцы краін Восі ўтварылі Незалежную Дзяржаву Харвацкую якая ахоплівала тэрыторыі Харватыі і Босьніі і Герцагавіны на чале з каралём Таміславам II, хоць фактычна краінай кіраваў Антэ Павэліч.
Усташыма быў арганізаваны генацыд сэрбаў, габрэяў і цыган, былі створаны шматлікія канцлагеры. Па розных ацэнках, падчас устаскага генацыду загінула ад 197 000 да 800 000 сэрбаў, 30 000 габрэяў, 80 000 цыган.
Пасьля вызваленьня Югаславіі Чырвонай арміяй і НОАЮ большасьць лідэраў устаскага руху схаваліся ў краінах Эўропы і Амэрыкі, дзе стварылі сетку радыкальных арганізацый. Пытаньне ацэнкі дзейнасьці ўсташоў і НДХ зноў было ўзьнята ў гады распаду Югаславіі.
Антэ Павэліч як дыктатар Харватыі атрымаў статус Паглаўніка.
Назва
[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Слова ustaša множны лік: ustaše паходзіць ад непераходнага дзеяслова ustati па-харвацку — «паўстаць». «Pučki-ustaša» па-нямецку: Landsturm было вайсковым званьнем у Імпэрскай харвацкай дамабранскай гвардыі 1868–1918. Гэты ж тэрмін выкарыстоўваўся для назова харвацкіх пяхотных палкоў трэцяй чаргі па-нямецку: палкі Landsturm падчас Першай сусьветнай вайны 1914–1918. Яшчэ адной вытворнай ад слова ustati зьяўляецца слова ustanik множны лік: ustanici, што азначае «паўстанец» ці «бунтаўнік». Назоў ustaša ня мела фашысцкага адценьня ў першыя гады існаваньня Каралеўства Югаславія, паколькі сам тэрмін ustati выкарыстоўваўся ў Герцагавіне для абазначэньня ўдзельнікаў паўстаньня 1875 году. Поўная арыгінальная назоў арганізацыі зьявілася ў красавіку 1931 году: Ustaša – Hrvatska revolucionarna organizacija ці скарочана UHRO «Усташа — Харвацкая рэвалюцыйная арганізацыя». У 1933 годзе яна была перайменавана ў Ustaša – Hrvatski revolucionarni pokret* «Усташа — Харвацкі рэвалюцыйны рух»; гэтая назоў захоўвалася да пачатку Другой сусьветнай вайны. У ангельскай мове для абазначэньня руху ці яго сябраў выкарыстоўваюцца варыянты Ustasha, Ustashe, Ustashas і Ustashi.