Tsunami

Tsunami 3D animazio batean.

2004ko Indiako ozeanoko tsunamia (Ao Nang, Krabi probintzia, Thailandia)

Tsunamia (japonieraz 津波, portuko olatua) olatu erraldoi bat edo multzo bat da, itsasoko ur kopuru handia bertikalki eta laster desplazatzen denean sortua. Fenomeno natural hori lurgaineko zein itsaspeko lurrikarak (itsasikara) sortua da, gehienetan, baina baita luizi, sumendi erupzio zein meteorito handien talkak ere. Itsaspeko eztanda atomikoek ere sortu omen ditzakete. Horregatik, nahiz eta olatu erraldoi itxura izan, ez dira egiazko olatuak, horiek haizeak eragindakoak baitira.

Fenomeno hori sarrien pairatzen duen eskualdea Ozeano Bareko kostak dira, bertan baitago Suzko Eraztuna edo aktibitate sismiko handien duten bi plaka tektonikoen talka lerroa, batez ere ekialdeko Asia.

Garrantzitsua da jakitea ez dela, nagusiki, tsunamiaren garaiera suntsitzaile egiten duena, baizik eta ur mailaren igoeraren iraupena eta horrek desplazatutako ur kopurua. Hainbat metroko garaierako olatuak, agian, hamar metro ingurukoak, Ozeano Bareko kostetan sarri agertzen badira ere, ez dute lur barnera sartzeko adina ur eramaten. Aldiz, olatuak bi metro eskas izanik ere ur kopuru handia badu, suntsitzailea izan daiteke oso lehorrean ehunka metro sartuz leku laua eta oztopo naturalik gabea bada. Halaxe gertatu zen Indonesiako Banda Aceh estatuan 2005eko abenduan, olatua hainbat kilometro sartu baitzen lehorrean.

Hitzaren jatorria

Kanagawako uhin handian (Kanagawa-oki nami-ura, 神奈川沖 浪裏) XIX. mendeko ukiyo-e edo zur-irarlan ezaguna, Katsushika Hokusai japoniar artistak egina. Bertan tsunamia haizeak sortu eta xaxatutako uhin erraldoitzat irudikatzen da, ez benetan den lur mugimendu handi batek sortutako itsas mailaren goratzetzat.

Izena japonieratik dator, eta bi hitz batuz sortua da: tsu, 津 (portu), gehi, nami, 波 edo 浪 (uhin edo olatu). Grafiari dagokionez, euskarak hitza maileguan hartu du ohiko forma hartuz: tsunami; japonierazko ahoskerari dagokionez, hasierako jatorrizko soinua euskarazko tz-tik hurbilago dago. Japoniako arrantzaleek sortu zuten hitza, noizean behin portura itzultzean kaiko inguruak urak suntsituta aurkitzean, nahiz eta haiek olatu bakar bat ere ez nabaritu itsasoan zirenean. Tsunamiek uhin garaiera (anplitude) txikia dute itsaso barruan, eta uhin luzera handia (maiz ehunka kilometro luze); horregatik, nabarigaitzak dira itsasoan, pasatzen den konkortxo samurtzat ageri baitira.

Ezaugarriak

Edozein fenomenok eragin dezake tsunamia, ur kopuru handi bat laster desplazatzen badu: lurgaineko zein itsaspeko lurrikarak, luiziak, sumendi erupzioak zein meteorito handien talkak. Hala ere, lurrikarek sortzen dute haien % 90: tsunami tektoniko deritze. Lurrikara txiki batek itsaspeko luizi handi bat sor dezake, eta horrek, tsunamia.

Itsaspeko plaka ozeanikoa bortizki igotzen edo jaisten bada plaka tektonikoen talka dela eta, gainean duen ur masa desplazatzen du. Grabitatearen eraginez, ur masa handi horrek oreka bilatzen du, eta alboetara hedatzen da, putzuan botatako harri koxkorrak egiten duten moduan. Lurrikara eragile horiek batez ere sortzen dira plaka ozeaniko bat plaka kontinental baten azpian irristatzen denean, subdukzio izeneko prozesuan. Ur desplazamendua hurbiletik hurbilera lekualdatzen da, eta luzera handiko (askotan ehunka kilometro luze) eta periodo handiko (hamarka minutu) uhin mugimendua sortzen du.

Itsaspeko luiziek uste baino ur kopuru handiagoa desplaza dezakete, tsunamia sortzeraino. Sumendi erupzioek eta meteorito talkek sortutakoak bezala, energia kontzentrazio erraldoia izatera irits daitezke, baina lurrikarek sortutakoak baino lasterrago sakabanatzen dira, urrutiko kostetara iritsi gabe. Hala ere, iturburutik gertu, talka-uhin erraldoiak (solitoiak) altxa ditzakete, hala nola Lituya badiako (Alaska) megatsunamia: horrek 50–150 metro inguruko olatua sortu zuen, inguruko 524 metroko mendietara iritsi zena.

Kostarantz doan tsunami baten infografia.

Fisika

Ez dago muga argirik lurrikara baten beharrezko magnitudearekiko tsunami bat sortzeko, baina elementu erabakigarriak hauek dira: lurrikara sortzailearen magnitudea, hipozentroaren sakonera eta plaka tektonikoen morfologia. Horren ondorioz, planetako toki batzuetan, lurrikara handiak behar dira tsunami bat sortzeko, eta, beste batzuetan, berriz, nahikoa dira tamaina txikiagokoak.

Olatuen abiadura honako ekuazioaren bidez zehatz daiteke:

$v={\sqrt {g\cdot D}}$

non D uraren sakonera den eta g lurreko grabitatea (9,8 m/s²).

Horrela, ur sakonetan, olatuen abiadura L uhin-luzerarekiko independentea da. Ur sakonera 1/2 L eta 1/25 L bitartekoa bada, ekuazio zehatzagoa erabili behar da:

$v={\sqrt {(gL/2{\displaystyle \pi })\tan {D[2{\displaystyle \pi }D/L]}}}$

4-5 km-ko sakoneran, olatuek 600 km/h edo gehiagoko abiadura har dezakete. Gainazaleko anplitudea edo gandorraren H garaiera txikia izan daiteke, baina eragiten duten ur masa handia da, eta horregatik da hain handia abiadura. Goraguneen arteko distantzia (uhin luzera) ere handia da. Ohikoa da tsunami baten uhin-katearen luzera 100-200 km edo gehiagokoa izatea.

Uhina ur mehetan sartzean, moteldu eta amplitudea (garaiera) handitzen da.

Gandorren arteko denbora-tarteak (uhinaren periodoa) 10 eta 30 minutu bitartean izan daiteke. Olatua plataforma kontinentalean sartzen denean, sakonera izugarri murrizten denez, olatuaren abiadura txikitu egiten da, eta garaiera handitu. Kostaldera iristean, abiadura 50 km/h-ra murriztu daiteke, eta garaiera, berriz, 3 eta 30 m artera iritsi, itsaspeko erliebe motaren arabera. Gandorren arteko distantzia ere (L uhin-luzera), estutu egingo da kostaldetik gertu.

Uhina ur-zutabe osoan hedatzen denez, gainazaletik hondoraino, hidrodinamikaren teoria linealerako hurbilketa egin daiteke. Horrela, E energia-fluxua honela kalkulatzen da:

$E={\frac {1}{8}}d\cdot g^{\left(3/2\right)}\cdot H^{2}\cdot h^{\left(1/2\right)}$,

non d fluidoaren dentsitatea den.

Teoria linealak iragartzen du olatuek energia kontserbatuko dutela kostaldean hausten ez diren arte. Kostaldetik gertu, energiaren barreiadura itsas erliebearen ezaugarrien araberakoa da. Energia hori barreiatzeko modua H/h erlazioaren araberakoa da. Behin lehorrera iritsita, olatuak hausteko modua H/L erlazioaren araberakoa da; L beti H baino askoz handiagoa denez, tsunamia olatu txiki eta lauak bezala hautsiko dira. Energia barreiatzeko modu hori ez da oso eraginkorra, eta horrek olatuak lurrean barneratzea dakar, itsasaldi bizi baten antzera.

Atzerakada

Urazaleko atzerakada erritmiko baten ilustrazioa.

Uhin guztiek dute tontor positibo eta negatiboa, hau da, gandor bat eta naba bat. Tsunami baten antzeko uhin hedatzaile baten kasuan, Nara ala bestea izan daitezke lehorrera iristen lehena. Gandorra bada, olatu hautsi handi bat edo bat-bateko uholdea izango da lehorrean nabarituko den lehen efektua. Hala ere, iristen den lehen zatia naba bat bada, itsasertza atzeratu daiteke, normalean itsaspean dauden eremuak agerian utziz. Atzerakadak ehunka metrokoa izan daiteke tsunamiaren indarren eta itsaspeko erliebearen arabera. Arriskutsua da oso, jendea ez baita ohartzen zein egoera jasan dezaketen, itsasertzera gerturatzen baitira jakin-mina asetzeko edo agerian geratu diren arrainak biltzeko.

Tsunami kaltegarri baten olatualdi 5 eta 60 minutu artekoa izan daiteke, baina ohikoa 12 minutukoa da. Horrela, itsasoak atzera egiten du atzerakada fasean, itsaspeko eremuak agertuz lehen 3 minutuen ondoren. Hurrengo 6 minutuetan, urak gandorrean pilatzen da kostaldean gainezka eginez. Hurrengo 6 minutuetan, uhina gandorretik (goragunetik) nabara (beheragunera) igarotzen da, eta uholdeak atzera egiten du berriro, hondakinak eta biktimak ozeanora eramanez. Prozesua hurrengo olatuekin errepika daiteke.

Neurketa

Tsunamien eragina edo magnitudea neurtzeko, Richter eskalaren antzeko eskala batzuk erabiltzen dira.

Sieberg-Ambraseys eskalak, BRGMk erabilia (Frantziako Geologia eta Meategi Bulegoa), mailaka sailkatzen ditu tsunamiak.

Maila	Larritasuna	Uhina	Eragina
1	Oso arina	Mareografoetan bakarrik sumagarria	Gabe
2	Arina	Itsasertz lauetan sumatua.	Gabe
3	Nahiko larria	Oro har, sumatua.	Uholdea malda gutxiko itsasertzetan, eramandako ontziak, kaltetutako eraikuntza arinak.
4	Larria	Sumagarria.	Uholdeak. Kaltetutako eraikuntza gotorrak. Eramandako itsasontzi handiak.
5	Oso larria	Oso sumagarria	Uholde orokor handiak. Horma eta eraikuntzak larriki kaltetuak.
6	Ezin larriagoa	Oso sumagarria	Suntsitutako eraikuntzak itsasertzetik nahiko urrun. Itsartzeko uholde larriak sakonera handiko urekin. Itsasontzi handiak oso kaltetuak. Zuhaitz erauziak edo hautsiak. Biktima ugari.

Imamura eskalak tsunamiei magnitude bat egokitzen die. Akitsune Imamurak sortua 1942an eta Iidak garatua 1956an, eskala sinpleenetakoa da. Magnitudea kalkulatzeko, olatuaren garaiera itsasertzean hartzen da kontutan honako formularen arabera:

$m=\log _{2}H_{\mathrm {max} }$

non $m$ magnitudea den eta $H_{\mathrm {max} }$ olatuaren gehienezko garaiera ($\log _{2}$ logaritmo bitarra da).

Adibidez, 2004ko Indiako ozeanoko tsunamia 4 magnitudekoa izan zen Sumatran, eta 2 magnitudekoa, Thailandian.

Kalteak

Tren iraulia 2004ko tsunamiak eraginda Sri Lankan.

Sendai inguruak urpean 2011ko tsunamiaren ondoren.

Tsunami batek eragindako suntsiketa eta kalteak hiru faktoreren emaitza zuzena dira: uholdea, olatuen inpaktua egituretan eta eragindako higadura. Pertsonak hondakinez betetako tsunami baten zurrunbiloetan harrapatuta daudenean, hiltzeko arrisku handia dute: itota, kolpe bat jasotzean edo traumatismo bat jasatean. Tsunamiek eragindako ur-laster bortitzek zubi, dike eta bestelako eraikin zimenduak higa ditzakete, eta horiek eraitsi. Flotazioak eta arraste-indarrek eraginda, etxeak mugitu eta bagoiak irauli daitezke. Flotakinek ere kalte handiak eragin ditzakete. Horien artean, egitura ezberdinen aurka talka egitean jaurtigai arriskutsu bihurtzen diren itsasontzi eta ibilgailuak daude. Tsunami ahulek ere kalteak eragin ditzakete portuetan, bertako ontzi eta azpiegituretan. Ontzietako erregai isuriek edo findegi ahulduek eragindako suteek kalte handiak sor ditzakete, tsunamiak berak baino gehiago. Bigarren mailako beste kalte bat kutsadura kimikoa da, ur zikin kanporatuen ondorioz gerta daitekeena. Gainera, Fukushimako istripuaren ondoren, gero eta kezka handiagoa dago tsunamiaren eragin potentzialari buruz, uren atzerakadak zentral nuklearrak hozteko ur-hartuneak aurkitzen dituenean.

Tsunami suntsitzaile batek eragindako galera edo kalte zuzenak honela laburbil daitezke:

• Hildakoak eta zaurituak.
• Etxe suntsituak, partzialki suntsituak, urpean hartutakoak edo erreak.
• Beste jabetzei eragindako kalteak eta galera materialak.
• Itsasontzi kaltetuak, suntsituak edo lehorrera eramanak.
• Urrutira eramandako egurra.
• Suntsitutako itsas azpiegiturak.
• Azpiegitura publikoei (trenbideak, bideak, zubiak, etab.) egindako kalteak.

Tsunamiak eragindako bigarren mailako eta zeharkako kalteak honakoak izan daitezke:

• Etxeak, ontziak, findegiak, gas-estazioak edo beste instalazio batzuk su hartzea.
• Ingurumen-kutsadura edo osasunerako arriskua, flotakinek, petrolioak eta hondakin arriskutsuen isuriek eragindakoa.
• Gaixotasun epidemikoak agertzea, larriak izan daitezkeenak eremu trinkoetan.

• 
  Phuket, Thailandia (2004)
• 
• 
  2011ko Japoniako tsunamia
• 
  Indonesiako Banda Aceh estatuan 2004ko abenduan, tsunamia ondoren.

Historia

Japonia da tsunamien historia erregistratu luzeena duena.

K.a. 426. urtean, Tuzidides historialari greziarrak tsunamiaren arrazoiei buruz galdetu zuen Peloponesoko gerraren historia liburuan, eta lehena izan zen defendatzen kausa ozeanoetako lurrikarek izan behar zutela. Tsunami baten giza erregistrorik zaharrena K.a. 479. urtekoa da, Greziako Potidea kolonian, eta lurrikara batek eragin zuela uste da. Baliteke tsunamiak kolonia Akemenestar Inperioaren inbasio batetik salbatu izana.

«

Fenomeno horren zergatia, nire ustez, lurrikaran bilatu behar da. Bere kolpea bortitzena izan den puntuan, itsasoak atzera egiten du, eta bat-batean indarberrituta itzultzeak uholdea eragiten du. Lurrikararik gabe ez dakit nola gerta litekeen horrelako ezbehar bat

»

.

Ammianus Marcellinus historialari erromatarrak (Res Gestae 26.10.15–19) tsunami baten ohiko sekuentzia deskribatu zuen, lurrikara hasiberri bat barne, itsasoaren bat-bateko atzerakadak eta ondorengo olatu erraldoi batek 365. urteko tsunamiak Alexandria suntsitu ondoren.

Tsunamiak, askotan, gutxietsitako arriskua dira Mediterraneo itsasoan eta Europako zenbait lekutan. Garrantzi historiko eta egungoa dute (arrisku-hipotesiei dagokienez) 1755eko Lisboako lurrikarak eta tsunamiak (Azores-Gibraltar transformazio failak eragin zuena), 1783ko Calabriako lurrikarak eta 1908ko Messinako lurrikara eta tsunamia horietako bakoitzak dozenaka mila hildako eragin zituen, eta 1908ko Messinako lurrikara eta tsunamiak. Tsunamiak 123.000 hildako baino gehiago eragin zituen Sizilian eta Calabrian, eta Europa modernoko hondamendi natural hilgarrienen artean dago. Storeggako irristatzea Norvegiako itsasoan eta Britainiar uharteetan eragina izan zuten tsunamien adibide batzuk luiziari eta meteotsunamiei dagozkie, batez ere, eta gutxiago lurrikarek eragindako uhinei.

2004ko Indiako Ozeanoko lurrikarak eta tsunamiak eragindako hondamendiak garai modernoetan mota horretako suntsitzaileentzat markatzen dute, 230.000 pertsona inguru hilez. Sumatran, eskualdea ere tsunamietara ohituta dago uhartearen kostaldearen aurrean erregularki gertatzen diren magnitude aldakorreko lurrikaren ondorioz.

Historian gertatutako zenbait tsunami

1755eko kobre irarlana, Lisboa hondatua eta sutan erakutsiz, eta tsunami bat portuko ontziak urperatzen, 1755eko lurrikararen ondoren.

Tsunami gehienak Ozeano Bareko kostetan gertatzen dira, baina mundu osoan gerta daitekeen fenomenoa da, ur kopuru handiak dauden lekuetan (itsaso, ozeano, aintzira). Ehunka tsunami sarri izaten dira, baina hain dira txikiak, ezen arriskutsuenak ere ez diren detektatzen, ekipamendu espezializatuarekin ez bada.

K.a. 1650: Santorini

K.a. 1650. eta 1600. urteen artean (oraindik eztabaidagai), Greziako Santorini sumendi-uharteak eztanda egin zuen, uhartearen bi herenak ur azpira jaurtiz. 100-150 metroko tsunamia sortu zuen, eta Kretako kosta suntsitu (70 km-ra) kultura minoikoa ia ezabatuz. Gertaera hau jotzen da Platonek Kritias liburuan Atlantisen mitoa idazteko erabilitako iturburutzat.

1755: Lisboa

Sakontzeko, irakurri: «1755eko Lisboako lurrikara»

Milaka lisboar hil ziren, 1755eko Lisboako lurrikararen ondoren sortutako tsunamiaren ondorioz. Lurrikarak sortutako txikizio eta anabasak milaka portugaldar bultzatu zituen Lisboako kostara sutetik ihesi. Han, lurrikarak eragindako olatu erraldoiak harrapatu zituen. Katastrofe hartan, Lisboako Baixa auzo guztia deuseztatu zen: Pombal markesak berreraiki zuen.

1883: Krakatoa

Krakatoa sumendi-uhartea guztiz lehertu zen barneko magma poltsak presio izugarri handiak jasan ondoren. 40 metroko olatu erraldoia sortu zuen, eta 36.000 hildako eragin.

2004: Indiako Ozeanoa

Sakontzeko, irakurri: «2004ko Indiako ozeanoko lurrikara»

2004ko tsunamia

2004ko abenduaren 26an Indonesiako mendebaldean dagoen Banda Aceh hiritik kilometro batzuetara epizentroa zuen 9,2 Richter eskalako lurrikarak sortua. 320.000 hildako (210.000 Indonesian bakarrik). Indiako Ozeanoko kosta guztietan pairatu zuten: Indonesian, Malaysia, Thailandia, Bangladesh, India, Sri Lanka, Somalia, Kenia, Tanzania. Ozeano Barean ez bezala, Indiako Ozeanoko herrialdeek ez zuten tsunami alerta zerbitzu garaturik.

2011: Japonia

Sakontzeko, irakurri: «2011ko Sendaiko lurrikara eta tsunamia»

2011ko martxoaren 11n, Richter eskalan 9,0 magnitudeko lurrikara batek Japonia jo zuen.

Lurrikararen ondoren, tsunami alerta sortu zen Japoniako eta beste herrialde batzuetako kostalderako: Zeelanda Berria, Australia, Errusia, Taiwan, Filipinak, Indonesia, Papua Ginea Berria, Nauru, Guam, Hawaii, Ipar Mariana uharteak, Estatu Batuak, Erdialdeko Amerika, Mexiko eta Hego Amerika (bereziki Kolonbia, Ekuador, Peru eta Txile).

Japoniak igorritako tsunami alerta larriena izan zen tokiko eskalan, 10 metroko olatu bat espero baitzen. Kyodo albiste agentziak jakinarazi duenez, 4 m garaiko tsunami batek Iwate prefektura jo zuen. 10 m garaierako tsunami bat ikusi zen Sendaiko aireportuan, urpean geratu zena, eta olatuek autoak eta eraikinak suntsitu zituzten lehorrean barneratu ahala.

20.000 lagun inguru hil ziren Japoniak pairatu zuen tsunamirik gaiztoenean. Gainera, istripu nuklearra eragin zuen Fukushima zentralean.

Babesa

Alerta sistemak

1964ko Alaskako tsunamiaren bidaia-mapa kalkulatua.

Ozeano Barearen inguruko hiri askok, batez ere Mexikon, Perun, Japonian, Ekuadorren, Estatu Batuetan eta Txilen, alarma sistemak eta ebakuazio planak dituzte tsunamien kasuan. Munduko hainbat tokitako zenbait institutu sismologikok tsunamiak aurreikusten dituzte, eta, horien bilakaera, sateliteek monitorizatzen dute. Tsunami baten etorreraz ohartarazteko lehen sistema, ez oso garatua, 1920ko hamarkadan jarri zuten proban Hawaiin. Ondoren, sistema aurreratuagoak garatu ziren 1946ko apirilaren 1eko eta 1960ko maiatzaren 23ko tsunamien ondorioz, suntsipen handia eragin zutenak Hilon (Hawaii). Ameriketako Estatu Batuek Pazifikoko Tsunamien Alerta Zentroa (Pacific Tsunami Warning Center) sortu zuten 1949an, mundu mailako datu eta prebentzio sare baten parte izatera pasa zena 1965ean.

Tsunamien iragarpena, oraindik, ez da oso zehatza. Itsasikara handi baten epizentroa eta tsunami batek iristeko behar duen denbora kalkula daitezkeen arren, ia ezinezkoa da itsaspeko lurrazalaren mugimendu handirik izan den jakitea, tsunamiak sortzen dituztenak izanik. Horren guztiaren ondorioz, oso ohikoa izaten da alarma faltsuak jotzea. Gainera, sistema horietako batek ere ez du balio ezusteko tsunami baten aurka babesteko.

Batzuetan, itsasikara sortzaileak epizentroa kostaldetik oso gertu izan dezake, eta, beraz, lurrikararen eta olatuaren arteko tartea oso txikia izango da. Kasu horretan, ondorioak suntsitzaileak dira, ez baitago denbora nahikorik ingurua ebakuatzeko, eta lurrikarak, berez, nolabaiteko suntsiketa eta kaosa eragin du aldez aurretik, eta, ondorioz, oso zaila da ebakuazio ordenatu bat antolatzea. Hori izan zen 2004ko tsunamiaren kasua; izan ere, Indiako Ozeanoan alerta-sistema egokia izan arren, agian, ebakuazioa ez zen behar bezain azkarra izan.

• 
  Tsunami arrisku seinalea (Bamfield, Britainiar Columbia)
• 
  Tsunami arrisku seinalea (Kamakura, Japonia)
• 
  Tsunami arrisku seinalea gaztelaniaz eta ingelesez (Iquique, Txile)
• 
  Tsunami ebakuazio bidea (Washington, AEB)

Arintze sistemak

Itsas horma Tsu herrian (Mie prefektura)

Tsunami ugaridun herrialde batzuetan, ingeniaritza neurriak hartu dira itsasertzean eragindako kalteak murrizteko.

Japonia, 1896ko hondamendi latz baten ondoren hasi zen babes-egitasmoak garatzen eta neurriak hartzen. Harrezkero, tsunami horma asko eraiki ditu (12 m garai arte) kostaldeko gune populatuak babesteko. Beste kokaleku batzuetan, 15,5 metroko uholde-konportak eraiki dituzte ibai eta ubidetan ura bideratu ahal izateko. Hala ere, haien eraginkortasuna zalantzan jarri da, tsunamiak horma gaindi baitezake.

2011ko tsunamiak Fukushima Daiichi istripu nuklearra eragin zuen olatuek zentral nuklearreko itsas-horma gainditu zutenean. Iwate prefeturan, tsunamien arrisku handiko eskualdea izanik, tsunami horma ugari daude kostako herrietan, guztira 25 km luze. 2011ko tsunamiak harresien % 50 baino gehiago eraitsi zituen, eta kalte katastrofikoak eragin.

UNEPek argitaratutako txosten baten arabera, 2004ko tsunamiak kalte gutxiago eragin zituen hesi naturalak zeuden eremuetan, hala nola mangladietan, koralezko uharrietan edo kostaldeko landaredian. Sri Lankako tsunami honi buruzko ikerketa japoniar batek, satelitezko irudietan oinarritutako modelizazio baten laguntzarekin, kostako erresistentzia parametroak ezarri zituen zuhaitz mota ezberdinen arabera.

Irakurketa gehiago

• Boris Levin, Mikhail Nosov: Physics of tsunamis. Springer, Dordrecht 2009, ISBN 978-1-4020-8855-1.
• Edward Bryant: Tsunami: the underrated hazard. Springer, 2008 ISBN 978-3-5407-4273-9
• Kontar, Y. A. et al.: Tsunami Events and Lessons Learned: Environmental and Societal Significance. Springer, 2014. ISBN 978-94-007-7268-7 (print); ISBN 978-94-007-7269-4 (eBook).
• Kristy F. Tiampo: Earthquakes: simulations, sources and tsunamis. Birkhäuser, Basel 2008, ISBN 978-3-7643-8756-3.
• Linda Maria Koldau: Tsunamis. Entstehung, Geschichte, Prävention, (Tsunami development, history and prevention) C.H. Beck, Munich 2013 (C.H. Beck Reihe Wissen 2770), ISBN 978-3-406-64656-0 (in German).
• Walter C. Dudley, Min Lee: Tsunami! University of Hawaii Press, 1988, 1998, Tsunami! University of Hawai'i Press 1999, ISBN 0-8248-1125-9, ISBN 978-0-8248-1969-9.
• Charles L. Mader: Numerical Modeling of Water Waves CRC Press, 2004, ISBN 0-8493-2311-8.
• Harvey Segur, Anjan Kundu, Tsunami and Nonlinear Waves, Springer-Verlag Berlin Heidelberg, 2007 ISBN 978-3-540-71255-8

Ikus, gainera

• Megatsunami
• Itsasikara
• Itsas energia
• Plaken tektonika
• Erupzio minoikoa
• Supersumendi
• Tsunami-lurrikara

Kanpo estekak

• Tsunamia izan eta gero, zer? artikulua (Galarraga Aiestaran, Ana) Zientzia.net webgunean
• Tsunamiak (Antton Alberdi Estibaritz) EuskalNatura.net gunean
• (Ingelesez):Lur-irristatzeak eragindako tsunamia animazio batean, GeoscienceAustralia.
• (Ingelesez):NOAA Tsunami Program.
• (Ingelesez):Tsunami berriak zein historikoak eta datu garrantzitsuak. Mapa batean kokatuta.
• (Ingelesez):2012ko Japoniako tsunamiren irudiak Youtubeko bideoan.

• Datuak: Q8070
• Multimedia: Tsunamis / Q8070