આનંદમઠ
 પુસ્તકની બીજી આવૃત્તિનું શિર્ષકપૃષ્ઠ | |
| લેખક | બંકિમ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય |
|---|---|
| મૂળ શીર્ષક | আনন্দ মঠ |
| અનુવાદકો | કાશ્યપી મહા; ઉર્વા અધ્વર્યુ (ગુજરાતીમાં) |
| દેશ | ભારત |
| ભાષા | બંગાળી |
| પ્રકાર | રાષ્ટ્રવાદી |
| પ્રકાશક | રામાનુજન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ભારત |
પ્રકાશન તારીખ | ૧૮૮૨ |
અંગ્રેજીમાં પ્રકાશન તારીખ | ૨૦૦૫, ૧૯૪૧, ૧૯૦૬ |
| માધ્યમ પ્રકાર | છપાયેલું |
| પાનાં | ૩૩૬ |
આનંદમઠ બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય લિખિત અને ૧૮૮૨માં પ્રકાશિત થયેલી એક બંગાળી ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તે ૧૭૭૦ના સંન્યાસી વિદ્રોહ અને બંગાળ દુષ્કાળથી પ્રેરિત અને તેની પૃષ્ઠભૂમિમાં ભજવાયેલી છે. આ નવલકથાને બંગાળી અને ભારતીય સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ નવલકથાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.[૧][૨]
તે સમયે બંગાળના મુસલમાન શાસકો નિષ્ક્રિય, ભોગવિલાસી અને પ્રજાપીડક હોવાથી એમની સામે વિરોધ કરવા માટે સંતાન સંપ્રદાયની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સંપ્રદાયની પ્રવૃત્તિઓ ગુપ્ત હતી.[૩] બ્રિટિશ તરફી લાગણીઓ માટે જાણીતી આ નવલકથા એવી દલીલ કરે છે કે બ્રિટિશ શાસકો ભારતના ઉદ્ધારક છે અને ભારતીયો બ્રિટિશ શાસન વિના ઘમંડને દૂર કરી શકતા નથી.[૪][૫]
આ નવલકથામાં માતૃભૂમિ તરીકે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું પ્રથમ ગીત વંદે માતરમ્ ('માતૃભૂમિને વંદન') પ્રકાશિત થયું હતું. ૧૯૪૭માં આઝાદી મળ્યા પછી તેને ૧૯૫૦માં પ્રજાસત્તાક ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવવામાં આવ્યું હતું.[૬]
કથાવસ્તુ
[ફેરફાર કરો]આ પુસ્તક ઇસવીસન ૧૭૭૦માં બંગાળમાં દુષ્કાળ દરમિયાનના વર્ષોમાં રચાયેલું છે. તેની શરૂઆત મહેન્દ્ર અને કલ્યાણી નામના દંપતીના પરિચયથી થાય છે, જેઓ દુષ્કાળના સમયમાં તેમના ગામ પદચિહ્નમાં અન્ન અને પાણી વિના ફસાયેલા છે. તેઓ તેમનું ગામ છોડીને નજીકના શહેરમાં જવાનું નક્કી કરે છે જ્યાં બચવાની વધુ સારી તક હોય છે.
પણ આમ કરતી વખતે દંપતી અલગ થઈ જાય છે અને કલ્યાણીએ લૂંટારાઓ દ્વારા પકડાઈ ન જાય તે માટે તેની બાળકી સાથે જંગલમાંથી દોડવું પડે છે. લાંબો પીછો કર્યા પછી તે નદીના કિનારે બેભાન થઈ જાય છે. એક હિન્દુ "સંતાન" જે સાચા સંન્યાસી ન હતા પરંતુ સામાન્ય લોકો કે જેમણે સંન્યાસીઓનું પ્રતીક ધારણ કર્યું હતું અને બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સામે બળવો કરવા માટે પોતાનું ઘર છોડી દીધું હતું તેવા જીવાનંદ તેને અને બાળકને તેના ઘરે લઈ જાય છે અને તેની બહેનને બાળક સોંપી દે છે જ્યારે તે કલ્યાણીને તેના આશ્રમમાં ખસેડે છે.
પતિ મહેન્દ્ર આ સમયે સાધુઓના ભાઈચારામાં જોડાવા અને રાષ્ટ્રમાતાની સેવા કરવા તરફ વધુ વલણ ધરાવે છે. કલ્યાણી આત્મહત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરીને તેનાં સપનાં સિદ્ધ કરવામાં મદદ કરવા માંગે છે, જેથી તેને સાંસારિક ફરજોમાંથી મુક્તિ મળે છે. આ સમયે મહાત્મા સત્યાનંદ તેની સાથે જોડાય છે પરંતુ તેઓ તેની મદદ કરે તે પહેલાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો તેની ધરપકડ કરે છે, કારણ કે, અન્ય સાધુઓ કંપનીના શાસન સામે બળવો કરી રહ્યા હતા. જ્યારે તેમને ખેંચીને લઈ જવામાં આવે છે ત્યારે તે અન્ય સાધુને જુએ છે જેણે તેનો વિશિષ્ટ ઝભ્ભો પહેર્યો નથી અને શ્લોક બ્લોક હોય છે.
અન્ય સાધુ ગીત સમજાવે છે, કલ્યાણી અને બાળકને બચાવે છે અને તેમને બળવાખોર સાધુના છુપાયેલા સ્થળે લઈ જાય છે. સાથેસાથે મહેન્દ્રને પણ સાધુઓ આશ્રય આપે છે. આમ મહેન્દ્ર અને કલ્યાણી ફરી ભેગાં થાય છે. બળવાખોરોના નેતા મહેન્દ્રને ત્રણ દેવી મૂર્તિઓની પૂજા સતત ત્રણ ઓરડામાં કરવામાં આવતી હોય છે તે રુપમાં ભારત માતાના ત્રણ ચહેરાઓ બતાવે છે જેમ કે,
૧. માતા શું હતી - દેવી જગદધાત્રીની મૂર્તિ, બંગાળ/ભારતના ભૂતકાળના વૈભવનો ઉલ્લેખ કરે છે,
૨. માતા શું બની ગઈ છે - દેવી કાલીની મૂર્તિ, જમીનના આર્થિક શોષણ અને દુષ્કાળનો સંદર્ભ આપે છે,
૩. માતા શું હશે - દેવી દુર્ગાની મૂર્તિ, જે ભવિષ્યના ભારત માટે તેમના દૃષ્ટિકોણનો ઉલ્લેખ કરે છે.
ધીમેધીમે બળવાખોરોનો પ્રભાવ વધે છે અને તેમની સંખ્યા વધે છે. ઉત્સાહિત થઈને તેઓ તેમનું મુખ્યમથક એક નાના ઈંટના કિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરે છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો મોટી સેના સાથે કિલ્લા પર હુમલો કરે છે. બળવાખોરો નજીકની નદી પરના પુલને અવરોધે છે, પરંતુ તેમની પાસે તોપખાના અથવા લશ્કરી તાલીમનો અભાવ છે. લડાઈમાં સૈનિકો પુલ પર વ્યૂહાત્મક પીછેહઠ કરે છે. લશ્કરી અનુભવની અછતને કારણે સંન્યાસીઓની શિસ્તવિહીન સેના સૈન્યનો જાળમાં પીછો કરે છે. એકવાર પુલ બળવાખોરોથી ભરાઇ ગયા પછી ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની ગોળીબાર અને તોપમારો શરૂ કરે છે જેમાં ગંભીર જાનહાનિ થાય છે. જો કે, કેટલાક બળવાખોરો કેટલીક તોપો કબજે કરવામાં સફળ થાય છે અને તોપમારાની દિશા બદલીને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની તરફ કરે છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સૈનિકોને પાછા ફરવાની ફરજ પડે છે, બળવાખોરો તેમની પ્રથમ લડાઈ જીતી જાય છે. મહેન્દ્ર અને કલ્યાણીએ ફરીથી ઘર બનાવ્યું અને મહેન્દ્ર બળવાખોરોને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખ્યું ત્યારે વાર્તાનો અંત આવે છે.
વંદે માતરમ્
[ફેરફાર કરો]આ નવલકથામાં પ્રથમવાર વંદે માતરમ્ ગીત ગાવામાં આવ્યું છે. વંદે માતરમનો અર્થ થાય છે "માતા, હું તને નમન કરું છું". આ ગીતે ૨૦મી સદીમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને પ્રેરણા આપી હતી અને તેના પ્રથમ બે ફકરા આઝાદી પછી ભારતનું રાષ્ટ્રીય ગીત બની ગયા હતા.[૭]
વિવેચન
[ફેરફાર કરો]આ નવલકથાનું વિવેચન કરતાં ચંદ્રિમા ચક્રવર્તી કહે છે કે આ નવલકથાએ રાષ્ટ્રીય ઓળખનું લૈંગિકીકરણ કરવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી છે. તેણી આગળ લખે છે, "[બંકિમ] તપસ્વી રાષ્ટ્રવાદીનું સ્વરૂપ બનાવે છે, [અને] રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની ફરજ તરીકે સામાજિક જવાબદારીના નવા માપદંડો મૂકે છે."[૮] મિનાક્ષી મુખર્જી ૧૯૮૨ના પોતાના સંશોધનપત્ર "આનંદમઠ: એક રાજકીય દંતકથા"માં લખે છે કે, આ નવલકથાએ એવા લોકોના કેટલાક અસ્પષ્ટ આદર્શો અને આકાંક્ષાઓને એકીકૃત કરી જેમને એક નવી દંતકથાની જરૂર હતી.[૯]
અરવિંદ ઘોષ ૧૯૦૫માં સ્વદેશી ચળવળ સમયે લખે છે: "...લાંબા ભ્રમમાંથી જાગૃત થયાની અચાનક એક ક્ષણમાં બંગાળના લોકો સત્યની શોધમાં આસપાસ જોવા લાગ્યા અને એક ભાગ્યશાળી ક્ષણમાં કોઈએ વંદે માતરમ્ ગાયું. મંત્ર આપવામાં આવી ગયો હતો..."[૭]
અનુકૂલન
[ફેરફાર કરો]ફિલ્મ
[ફેરફાર કરો]આ નવલકથાને પાછળથી ૧૯૫૨માં હેમેન ગુપ્તા દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ આનંદ મઠમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી હતી. તેમાં પૃથ્વીરાજ કપૂર, ભરત ભૂષણ, પ્રદીપ કુમાર, અજીત અને ગીતા બાલી વગેરેએ અભિનય કર્યો હતો. તેનું સંગીત હેમંત કુમારે આપ્યું હતું, જેમણે લતા મંગેશકર દ્વારા ગવાયેલ 'વંદે માતરમ્'નું વર્ઝન આપ્યું હતું, જે એક કલ્ટ સક્સેસ બન્યું હતું.[૧૦]
ગુજરાતી અનુવાદ
[ફેરફાર કરો]આ પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કાશ્યપી મહાએ કર્યો છે જેને આદર્શ પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે.[૧૧] અન્ય અનુવાદ ઉર્વા અધ્વર્યુ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે તેનું પ્રકાશન ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીએ ૨૦૨૪માં કર્યું છે.[૧૨]
અન્ય
[ફેરફાર કરો]તેને ભારતીય હાસ્ય પુસ્તક શ્રેણી અમર ચિત્ર કથા દ્વારા ૬૫૫મા અને ૧૦૦-૨૮મા અંકમાં હાસ્ય (કોમિક) તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. તેને વિશેષ અંક ગ્રેટ ઇન્ડિયન ક્લાસિકમાં પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.[૧૩]
સંદર્ભો
[ફેરફાર કરો]- ↑ Julius, Lipner (2005). Anandamath. Oxford, UK: OUP. pp. 27–59. ISBN 978-0-19-517858-6.
- ↑ Julius, Lipner (2005). Anandamath. Oxford, UK: OUP. pp. 27–59. ISBN 978-0-19-517858-6.
- ↑ "આનંદમઠ – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ" (બ્રિટિશ અંગ્રેજીમાં). મેળવેલ 2026-01-07.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(મદદ) - ↑ Mukherjee, Meenakshi (2002). Early Novels in India. Sahitya Akademi. p. 144. ISBN 978-81-260-1342-5.
- ↑ Urban, Hugh B. (2012-01-01). Tantra: Sex, Secrecy, Politics, and Power in the Study of Religion. Motilal Banarsidass Publishing House. p. 124. ISBN 978-81-208-2932-9.
{{cite book}}: Check date values in:|date=(મદદ) - ↑ Julius, Lipner (2005). Anandamath. Oxford, UK: OUP. pp. 27–59. ISBN 978-0-19-517858-6.
- 1 2 "Vande Mataram 150 years: How Bankim Chandra Chattopadhyay imagined nation as motherland in Ananda Math". The Indian Express (અંગ્રેજીમાં). 2025-12-10. મેળવેલ 2026-01-07.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=and|date=(મદદ) - ↑ Chakraborty, Chandrima (2006). "Reading Anandamath, Understanding Hindutva: Postcolonial Literatures and the Politics of Canonization". Postcolonial Text (અંગ્રેજીમાં). 2 (1).
- ↑ Mukherjee, Meenakshi (1982). "Anandamath: A Political Myth". Economic and Political Weekly. 17 (22): 903–905. ISSN 0012-9976.
- ↑ Pradeep Kumar Rediff.com.
- ↑ મહા, કાશ્યપી. આનંદમઠ. અમદાવાદ: આદર્શ પ્રકાશન. ISBN 9789391513320.
- ↑ અધ્વર્યુ, ઉર્વા (૨૦૨૪). આનંદમઠ. ગાંધીનગર: ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી. ISBN 978-81-967343-1-2.
- ↑ Julius, Lipner (2005). Anandamath. Oxford, UK: OUP. pp. 27–59. ISBN 978-0-19-517858-6.
બાહ્ય કડીઓ
[ફેરફાર કરો]- Chattopadhyay, Bankim Chandra (April 2006). Lipner, J. J. (સંપાદક). Anandamath, or The Sacred Brotherhood. India: Oxford University Press, India. ISBN 978-0-19-568322-6.
- આનંદમઠ અંગ્રેજી અનુવાદની ઓનલાઇન આવૃત્તિ, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ