Գողթն

Գաւառ
Գողթն
Երկիր	Մեծ Հայք
Խօսուող լեզուներ	Հայերէն
Ազգային կազմ	Հայեր

Գողթն, Գաղթական, Գաղթան, Գոլթանց գաւառ, Գողթնաստան, Գողթնաց գաւառ, Կոլթենէ, գաւառ կը գտնուի Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհի հիւսիս-արեւելեան կողմը, Արաքս գետին ձախ կողմը։

Աշխարհագրութիւն

Գողթնը հին ու միջին դարերուն կը կազմէր առանձին նախարարութիւն, որ երբեմն կը մտնէր Սիւնիք աշխարհի կազմին մէջ։ Տարածքով կը համապատասխանէ այժմեան Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան Օրդուբադի, մասամբ նաեւ Գանձակի շրջաններուն։ Հարաւէն կը սահմանէր Արաքս գետը, արեւելքէն՝ Արեւիք եւ Ձորք, հիւսիսէն՝ Ծղուկք գաւառներուն։ Ունէր լեռնային ռէլիէֆ։

Սիւնեաց լեռնաշղթայէն եկող լեռնային գիւղերը գաւառը կը բաժնէին 10 առանձին ձորահովիտներու։ Գաւառի մէկ մասը՝ Բստաձորի մէկ հատուածը, անտառապատ էր, հարաւը՝ չոր ու տափաստանային։

Պատմութիւն

Գաւառը կը յիշատակուի Պտղոմէոսի «Աշխարհագրութեան» մէջ։ Գողթնի բնիկ տէրերը Հայկ նահապետի կազմած Ողթնեցի իշխանական տոհմն էր, որ կազմած էր առանձին նախարարութիւն. Հայոց արքունիքի մէջ գրաւած է 16-րդ գահը եւ ըստ Զօրանամակի տուած է 500 հեծեալ։ Դ. դարուն Մեսրոպ Մաշտոց ծաւալած է Գողթնի քարոզչական գործունէութիւնը, որ ըստ աւանդութեան հաստատուած է Մրսվանիս գիւղին մէջ։ Գողթնի բնակչութիւնը զբաղած է այգեգործութեամբ, գինեգործութեամբ եւ շերամապահութեամբ։

Հինէն ի վեր Գողթն գաւառը հռչակուած է իր ժողովրդական երգիչներով՝ գուսաններով։ 641-ին արաբները գրաւած են Գողթնը։ Զ․ դարուն Գողթնի մէջ ստեղծուած է եկեղեցական առանձին թեմ։

Ըստ Մովսէս Խորենացիի, Հայաստանի թագաւոր Տիգրան Երուանդեանը (Երուանդունիներու հարստութենէն) իր կինն ու դուստրերը բնակեցուցած է Արարատի արեւելեան կողմը՝ մինչեւ Գողթն տարածուող տարածքին մէջ՝ Թամբատ, Ոսկիօղ, Ճաղկոյն եւ այլ բնակավայրերու մէջ։ Ան անոնց տուած է նաեւ երեք քաղաքներ՝ Խրամը, Ջուղան եւ Խոշակունիքը, իսկ Արաքս գետի միւս ափին՝ Աժանակնէն մինչեւ Նախճաւանի բերդը տարածուող բոլոր դաշտերը։ Կը կարծուի, թէ հայոց այբուբենի ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցը Գողթնի մէջ գտնուած միջոցին ապրած ու գործած է Մսրուանիս (Մեսրոպաւան) քաղաքին մէջ։ Գողթնի հայ իշխանները հաւանաբար սերած էին Սիւնեաց տոհմէն եւ ունէին իրենց տեղական եպիսկոպոսը։ Երկրորդ «Գահնամակին» (կամ Զօրանամակին) համաձայն՝ պատերազմի ժամանակ իշխաններէն կ’ակնկալուէր տրամադրել 500 հեծեալ՝ Հայոց թագաւորութեան հարաւային դարպասը (այսինքն՝ հարաւային սահմանը) պաշտպանելու համար։

Է. դարու հայկական աշխարհագրական ցուցակը՝ «Աշխարհացոյցը», Գողթնը կը յիշատակէ որպէս Վասպուրականի 35 գաւառներէն 31-րդը։ Անոր վերջին ժառանգական հայ իշխանը՝ Վահանը, որ Դամասկոսի մէջ մեծցած էր որպէս մահմետական, Հայաստան վերադառնալէ ետք վերադարձաւ քրիստոնէական հաւատքին։ Այս «ուրացութեան» համար ան ձերբակալուեցաւ մահմետականներու կողմէ եւ ուղարկուեցաւ Սուրիա, ուր տանջանքներու ենթարկուեցաւ եւ մահապատժի ենթարկուեցաւ 737-ին։

Ժ. դարու սկիզբը, Ատրպատականի ամիրա Եուսուֆ իպն Ապի’լ-Սաժի տիրապետութեան օրով, Գողթնը ինկաւ մահմետական ամիրայի մը ձեռքը, որուն ժամանակակից հայ պատմիչ Յովհաննէս Դրասխանակերտցին կ’անուանէ Ագարացի (հաւանաբար արաբական Շայպանի ցեղէն)։ Այս ժամանակաշրջանին արաբները հաւանաբար Գողթնը կ’անուանէին Քիլիթ։ Երբ Երնջակի բերդը 912/14 թուականին ինկաւ Եուսուֆի ձեռքը, անիկա յանձնուեցաւ ամիրային, որուն յաջորդները Ժ. դարու ընթացքին ջանացին ընդլայնել իրենց տիրոյթները։ Նախճաւան քաղաքը գրաւուեցաւ, թէեւ Թ. դարու երկրորդ կիսուն Գողթնի ամիրան զայն կորսնցուցած էր ի նպաստ Հայաստանի Բագրատունի թագաւորներուն։ Գողթնի ամիրաները եւ հայ թագաւորները շարունակեցին պայքարիլ Արաքսի հովիտի վերահսկողութեան համար, մինչեւ որ Գագիկ Ա. թագաւորը (989–1020) Ժ. դարու վերջաւորութեան հպատակեցուց զանոնք։ Աւելի ուշ տարածքը նուաճուեցաւ սելճուքներու կողմէ, անցաւ մոնկոլներու, իսկ յետագային՝ Սաֆաւեան Պարսկաստանի տիրապետութեան տակ։

ԺԱ. դարու կէսին Գողթնը կ'իյնայ սելճուկներու, ապա մոնղոլներու գերիշխանութեան տակ։ ԺԶ. դարու սկիզբը Գողթնը անցած է Սեֆեան Պարսկաստանի կազմին մէջ։ Որպէս առանձին միաւոր, «Ազատ Չիրան» անունով մտած էր Նախիջեւանի խանութեան մէջ եւ բաժնուած էր 5 մահալի՝ Օրդուբադ, Ագուլիս, Դաշտ, Բելեւ, Չանանաբ։ Հայկական գիւղերը կը կառավարէին մելիքները։ 1604-ին Գողթնի բնակչութիւնը բռնի գաղթեցուած է դէպի Պարսկաստան։

1752-ին Գողթնը ենթարկուած է Գողթնը ենթարկուած է Ատրպատականի Ազատ խանի հրոսախումբի շահատակութեան։ ԺԹ․ դարուն Գողթն գաւառը կ'ընդգրկէ հայ ազատագրական շարժում. Գողթնի մելիքները կը գործակցին Դաւիթ Բէկին:

Գողթնի եկեղեցիներէն նշանաւոր էին Շոռոթի Սուրբ Յակոբ գմբէթավոր բազիլիկը, Վերին Ագուլիսի Սուրբ Թովմա Առաքեալի վանքը, Ցղնայի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին եւ նաեւ Մսրվանիս գիւղի Ս. Մեսրոպ Վանքը։

Արտաքին յղումներ

• Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը Archived 2013-12-27 at the Wayback Machine.