Erkibiskupsdæmið í Bremen
Erkibiskupsdæmið í Bremen (þýska: Erzbistum Bremen; latín: Archidioecesis Bremensis), einnig kallað Erkibiskupsdæmið Hamborg-Bremen, var kaþólskt erkibiskupsdæmi innan Hins Heilaga rómverska ríkis frá um 787 til 1540. Eftir siðaskiptin 1540 var það lúterskt erkibiskupsdæmi fram til 1648. Erkibiskupsdæmið var svo endanlega lagt niður með Vestfalska friðinum 1648.
Þegar erkibiskupsdæmið var á hártindi náði það yfir alla þýsku Norðursjávarströndina, þar á meðal borgirnar Hamborg og Bremen, auk Norðurlanda og hluta af Eystrasaltslöndunum. Það var stærsta kirkjuumdæmi miðalda, þar til Norðurlöndin voru klofin frá og fengu eigið norrænt erkibiskupsdæmi.
Adam frá Brimum skrifaði sögu erkibiskupdæmisins á seinni hluta 11. aldar.
Ísland og Erkibiskupsdæmið í Bremen
[breyta | breyta frumkóða]Erkibiskupsdæmið hafði mikilvæg áhrif á kristni á Ísland í upphafi. Íslensk miðaldarit nefna nokkra erlendir menn sem komu til landsins til að boða kristni, þar á meðal er tveir nafngreindir, Friðrekur og Þangbrandur sem eru sagðir koma frá Saxlandi.[1] Þeir hafa þá vafalaust verið tengdir Erkibiskupsdæminu í Bremen sem náði meðal annars yfir Saxland og sá um kristniboð á Norðurlöndum. Um Friðrek (latína nafn: Fridericus)[2] er lítið vitað og ekkert í erlendum heimildum. Heldur meira er vitað um Þangbrand (latneskt nafn: Theobrandus)[3] sérstaklega um vist hans hjá Ólafi Tryggvasyni, Noregskonungi.
Þegar Ísleifur Gissurarson (eldri stafsettning: Ísleifur Gizurarson) var valinn af Aþíngi 1055[4] sem biskup hafði hann verið við nám í Herford klaustrinu (Stift Herford)í Þýskalandi[5]. Hann var vígður biskup af Adalbert erkibiskupi í Bremen 1056.
Íslenska kirkjan heyrði undir Erkibiskupsdæmið í Bremen frá stofnun fram til 1104 þegar erkibiskupsdæmið í Lundi var stofnað fyrir kirkjur Norðurlanda. Árið 1152 var stofnað sérstakt erkibiskupsdæmi fyrir Noreg og skattlönd, þar meðal með erkibiskupsstól í Niðarósi.
Sögubrot
[breyta | breyta frumkóða]Árið 831 gerði Gregoríus 4. páfi Hamborg að erkibiskupsstól og árið 834 var Benediktsmunkurinn Ansgar (latína: Ansgarius) vígður fyrsti erkibiskupinn. Danskir víkingar réðust á Hamborg árið 845, rændu og ruppluð og brenndu borgina. Þess vegna var erkibiskupsstóllinn í Hamborg sameinaður biskupssetrinu í Bremen og sæti erkibiskupsins flutt til Bremen sem þótti öruggari staður fyrir árásum. Karlamagnús hafði sett biskupsstóll í Bremen 787. Ansgar var erkibiskup í hinu sameinaða erkibiskupsdæmi Hamborg-Bremen frá 848 til 865.
Ansgar hafði mikil áhrif á útbreiðslu kristni á Norðurlöndum. Árið 826 fór hann fyrir hóp trúboða til Danmerkur og árið 831 var hann skipaður trúboðsbiskup. Árið 832 varð hann einnig útnefndur af Gregoríusi 4. sem fulltrúi páfa fyrir löndin í norðri, Danmörku og fyrir Slava (latína: Legatus Papalis pro terrae septentrionales, Dania et Slavis) [6]. Ansgar dvaldi um tíma bæði hjá Sveini Ástríðarsyni Dankonungi og Birni á Haugum, og hjá Ólafi konungi í Birka í Svíþjóð.[7] Ansgar hefur þess vegna oft verið nefndur Postuli Norðurlanda.
Opinbert nafn hins sameinaða biskupsdæmis varð Erkibiskupsdæmi Hamborgar og biskupsdæmi Bremen (latína: Archidioecesis Hamburgensis et Dioecesis Bremensis; þýska: Erzbistum Hamburg und Bistum Bremen) eða stytt sem Erkibiskupsdæmið Hamborg-Bremen (latína: Archidioecesis Hamburgensis-Bremensis; þýska: Erzbistum Hamburg-Bremen) . Erkibiskupinn í Köln reyndi að koma í veg fyrir sameininguna, því hún þýddi að biskupsdæmið í Bremen og norður Þýskaland yrði skilin frá kirkjusvæði Kölnar, en páfi Nikulás 1. staðfesti sameininguna ár 870. [8] Formlega hélst þetta samband milli erkibiskupsdæmis og biskupsdæmis þar til Bremen árið 1072 var gert að erkibiskupsdæmi en erkibiskupsdæmið í Hamborg var lagt niður árið 1224. Nafnið var þá Erkibiskupsdæmið Bremen (latína: Archidioecesis Bremensis; þýska: Erzbistum Bremen)
Valdabarátta
[breyta | breyta frumkóða]Valdahlutföll veraldlegra yfirvalda og kirkjunnar þróuðust mjög ólíkt í vestur og austurhluta þess sem hafði verið Rómaveldi. Býsansríkið með keisaranum í Konstantínópel hélt velli í austri og keisarinn var formlega stjórnandi kirkjunnar og skipaði biskupa og patríarka. Eingin kirkjuleg miðstjórn fyrir utan keisaraveldið var til, hver patríarki sjórnaði sínu kirkjusvæði og erkibiskupinn í Konstantínópel var einungis “fremstur meðal jafningja” (Primus inter pares) og hafði ekkert vald yifir öðrum erkibiskupum eða patríörkum.
Vestrómverska ríkið féll og úr leifum þess urðu síðar til ný ríki, meðal annars Frankaríkið og síðar Hið Heilaga rómverska ríki. Páfinn í Róm var hins vegar leiðtogi og stjórnandi kirkjunnar. Leiðtogar þessara nýju ríkja leituðust eftir að fá samkonar vald yfir kirkjunni eins og keisarinn í Konstantínópel. Hinu Heilaga rómverska ríki tókst að nokkru frá og með 962 að styrkja keisaravaldið yfir kirkjunni og ráða vali páfa og skipun biskupa.Viðbrögð kirkjunnar urðu það sem kallað var skrýðingardeilan (latína: Controversia de Investitura.) Á 11.og 12. öld barðist páfaveldið gegn því að veraldleg yfirvöld skipuðu (skrýddu) háttsetta embættismenn kirkjunnar, svo sem biskupa og ábóta eða val páfa. Höfuðdeilan stóð milli páfa og keisara hins Heilaga rómverska ríkis og hófst árið 1075. [9]
Erkibiskupstóllinn í Hamborg-Bremen kom til að gegna lykilhlutverki í þessari deilu þar sem hann studdi keisaravaldið, Adalbert frá Brimum (erkibiskup 1043-1072) reyndi meðal annars að skapa sér embætti sem partíarki „landana í norðri“, kirkjudæmi sem næði yfir í Norður-Þýskaland, Norðurlönd og Eystrasaltsríkin eins óháð og mögulegt var frá páfanum í Róm. Tilraunir hans mættu mikilli andstöðu á Norðurlöndum, ekki síst vegna þess norrænu kirkjurnar höfðu mikið samband við ensku kirkjuna og erkibiskupinn af Kantaraborg (enska: Archbishop of Canterbury). [10] Norrænu konungarnir þrír, Sveinn Ástríðarson í Danmörku, Haraldur harðráði í Noregi og Emundur gamli í Svíþjóð voru mjög andvígir auknum þýskum völdum yfir lönd þeirra og ásamt sterkri andstöðu páfa var komið í veg fyrir tilraun Adalberts. [11]
Til að losna undan þýskum yfirráðum sóttust norrænu kóngarnir eftir því að fá eigið erkibiskupsdæmi. Danakonungurinn Eiríkur góði fór til Rómar 1098 til að hitta páfan Úrbanus 2. með beiðni um að Lundur yrði sjálfstæð miðstöð norrænu kirkjunnar. Sjálfstætt erkibiskupsdæmi var stofnað í Lundi á Skáni [12] 1104 og þar með hættu Norðurlönd að formlega lúta erkibiskupsdæminu Hamborg-Bremen. Þetta vakti mikla gremju og mótspyrnu erkibiskupana í Bremen sem héldu áfram að halda fram rétti sínum til yfirráða með stuðningi þýska keisarans. Árið 1152 gerðu biskupar Hamborgar nýja tilraun með stuðningi Friðriks Barbarossa en árið 1156 viðurkenndu þeir að lokum sjálfsákvörðunarrétt norrænu kirkjusvæðanna.[13]
Árið 1152 var stofnað sérstakt erkibiskupsdæmi fyrir Noreg og skattlönd (það er Orkneyjar, Hjaltland, Suðureyjar og Mön, Færeyjar, Ísland og Grænland[14] með erkibiskupsstól í Niðarósi. Sérstakt erkibiskupsdæmi fyrir Svíþjóð var stofnað 1164.
Ríki Þýsku riddaranna
[breyta | breyta frumkóða]Erkibiskupsstóllinn í Bremen var þýðingarmikill í trúboði og kristnitöku í Eystrsaltslöndunum þegar Ríki Þýsku riddaranna (þýska: Staat des Deutschen Ordens; latína: Civitas Ordinis Theutonici),var stofnað á 13. öld. Eskibiskupsstóllinn sendi presta og trúboðsbiskupa till að styðja krossferðina. Þar voru stofnuð átta biskupsdæmi sem voru í stuttan tíma voru undir erkibiskupsdæminu í Bremen, eða þar til Ríga-biskupsdæmið um 1250 var gert að erkibiskupsdæmi. [15]
Lénsmenn keisara
[breyta | breyta frumkóða]Á miðöldum urðu erkibiskuparnir lénsmenn yfir um þriðjung erkibiskupsdæmisins. Erkibiskupinn var því ekki aðeins stjórnandi kirkjumála á svæðinu heldur einnig veraldlegur stjórnandi. Fyrir utan að vera erkibiskup var hann líka svo kallaður ríkisfursti (þýska: Reichsfürst; latína: princeps regni einnig princeps imperii) í Hinu Heilaga rómverska ríki þar semþeir fengu lénið beint frá keisara. Borgirnar Bremen og Hamborg voru hins vegar ekki undir þessum ríkisyfirráðum erkibiskups í heldur heyrðu beint undir keisara sem lénsherra (svo nefnd freie Reichsstadt á þýsku). Bremen hafði öðlast þessi réttindi árið 1186 og Hamborg 1510.
Siðaskipti og endalok
[breyta | breyta frumkóða]Þau trúskipti sem kölluð eru siðaskiptin frá kaþólskri trú til mótmælendatrúar áttu sér stað í Norður-Þýskalandi um 1540. Kalvínistar urðu í meirihluta í Bremenborg en erkibiskupsdæmið varð lútherskt. Síðasti kaþólski erkibiskupinn lést árið 1566 og var erkibiskupsdæmi rómversk-kaþólsku kirkjunni þá lagt niður. Það veraldarlega ríki sem erkibiskuparnir höfðu stjórnað hélt þó áfram að starfa með mótmælendabiskupum sem ríkisfurstum. Með Vestfalska friðinum 1648 var trúarlegt umgjörð erkibiskupsdæmisins afnumið og umbreytt í veraldlegt hertogadæmi og furstdæminu Verden í Hertogadæmið Bremen og Furstadæmið Verden (þýska: Herzogtum Bremen und Fürstentum Verden). Samkvæmt Vestfalska friðarsamningnum fékk Svíþjóð yfirráð yfir Hertogadæminu og það stóð yfir fram til 1715 þegar það sameinaðist Kjörfurstadæminu Braunschweig-Hannover.
Sjá einnig
[breyta | breyta frumkóða]Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Hjalti Hugason. „Hver var fyrsti íslenski trúboðinn?“ Vísindavefurinn, 19. desember 2017, sótt 23. maí 2026, .
- ↑ D'Angelo, Francesco (2016). "Althing of 1000 and the Conversion of Iceland to Christianity". In Curta, Florin; Holt, Andrew (eds.). Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History. ABC-CLIO. pp. 481–483. ISBN 978-1-61069-566-4.
- ↑ Bagge, Sverre (2011) Theodoricus Monachus: The Kingdom of Norway and the History of Salvation (Chapter 4, Historical Narratives and Christian Identity on a European PeripheryEditor: Ildar H. Garipzanov, Publisher: Turnhout Brepols) ISBN 978-2-503-53367-4
- ↑ Byock, Jesse (2001). Viking Age Iceland. Penguin Books.Bls. 306. ISBN 978-0-14-029115-5.
- ↑ Helge Bei der Wieden: Bischof Isleif Gissurarson und seine Erziehung in Herford. In: Historisches Jahrbuch für den Kreis Herford. Band 15, 2008, Bls. 55–61.
- ↑ Johann Hesse (2018), [ https://www.gemeindenetzwerk.de/?p=15746 Ansgar – Der Apostel des Nordens] Das Gemeindenetzwerk
- ↑ Rimbert: Vita Anskarii. In: Josef Schmale (Hrsg.): Quellen des 9. und 11. Jahrhunderts zur Geschichte der Hamburgischen Kirche und des Reiches. Darmstadt 2000, Bls. 16–133 (Neu übertragen von Werner Trillmich)., s. a. Hans-Walter Stork, Art. III.13 Rimbert, Vita Anskarii, in: Holger Kempkens/Christiane Ruhmann (Hrsg.): Corvey und das Erbe der Antike (Ausstellungskatalog), Petersberg 2024, bls. 328 ff.
- ↑ Alf Henrikson (1070). Nordens historier i bilder och beläten. útgefandi Geber. ISBN 99-0100119-6
- ↑ Blumenthal, Uta-Renate (1988). The Investiture Controversy: Church and Monarchy from the Ninth to the Twelfth Century. University of Pennsylvania Press. doi:10.9783/9780812200164. ISBN 978-0-8122-8112-5.
- ↑ Lesley Abrams (1995). The Anglo-Saxons and the Christianization of Scandinavia Anglo-Saxon England, Vol. 24 (1995), bls. 213-249. Cambridge University Press
- ↑ Sawyer, Birgit and Sawyer, Peter. (1993.) Medieval Scandinavia: From Conversion to Reformation circa 800–1500 (The Nordic Series 17). Minneapolis, MN: University of Minnesota Press. Bls. 96-108
- ↑ Skánn var hluti af danska konungsríkin frá 980 þangað til 1658 þegar það var hernumið af Svíþjóð. Frá 1658 til 1720 var Skánn ekki hluti af, heldur eins konar nýlenda, svokallað „innlent, erlent land“ ("inrikes, utländskt land".) Harrison, Dick (2020). ”Försvenskningen”. Stormaktens undergång. Historiska media. ISBN 978-91-7789-216-8. Läst 29 juli 2024.
- ↑ Christensen, A. E. (1976). Archbishop Asser, the emperor and the Pope: The first Archbishop of Lund and his straggle for the independence of the Nordic church. Scandinavian Journal of History, 1(1–4), 25–42. https://doi.org/10.1080/03468757608578895
- ↑ Ages Steinar Imsen (2011). Taxes, Tributes and Tributary Lands in the Making of the Scandinavian Kingdoms in the Middle Ages. Fagbokforlaget. ISBN: 8251928257
- ↑ Christiansen, Eric (1997). The Northern Crusades. London: Penguin Books. pp. 287. ISBN 0-14-026653-4.