Fara í innihald

Ferdinand 1. Búlgaríukeisari

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Skjaldarmerki Sachsen-Coburg-Gotha-ætt Keisari Búlgaríu
Sachsen-Coburg-Gotha-ætt
Ferdinand 1. Búlgaríukeisari
Ferdinand 1.
Ríkisár 7. júlí 1887 – 5. október 1908 (sem fursti)
5. október 1908 – 3. október 1918 (sem keisari)
Fæddur26. febrúar 1861(1861-02-26)
 Vín, austurríska keisaradæminu
Dáinn10. september 1948 (87 ára)
 Coburg, Þýskalandi
Undirskrift
Konungsfjölskyldan
Faðir Ágúst fursti af Sachsen-Coburg og Gotha
Móðir Klementína prinsessa af Orléans
Eiginkona
Börn

Ferdinand 1. (Ferdinand Maximilian Karl Leopold Maria; 26. febrúar 1861 – 10. september 1948) var þjóðhöfðingi Búlgaríu frá 1887 til 1918, fyrst sem fursti frá 1887 til 1908 og síðan sem keisari[a] (tsar) frá 1908 þar til hann afsalaði sér krúnunni árið 1918. Í valdatíð Ferdinands gekk Búlgaría inn í fyrri heimsstyrjöldina í liði með Miðveldunum árið 1915.[2]

Bakgrunnur

[breyta | breyta frumkóða]

Ferdinand fæddist í Vínarborg og var af Koháry-kvísl Sachsen-Coburg-Gotha-ættarinnar. Hann ólst upp í fjölþjóðlegu umhverfi austurrísk-ungverska aðalsins og á ættaróðulum fjölskyldu sinnar í Slóvakíu og Þýskalandi. Koháry-ættin rak uppruna sinn til ríkrar ungverskrar aðalsættar sem hafði meðal annars ráðið yfir furstadæmum í Čabraď og Sitno í Slóvakíu.

Ferdinand var sonur Ágústs fursta af Sachsen-Coburg og eiginkonu hans, Klementínu af Orléans, sem var dóttir Loðvíks Filippusar Frakkakonungs. Ferdinand var skyldur Ernst 1., hertoga af Sachsen-Coburg-Gotha, og Leópold 1., fyrsta konungi Belgíu. Faðir hans var bróðir Ferdinands 2. Portúgalskonungs og þremenningur Viktoríu Bretadrottningar, eiginmanns hennar, Alberts prins, Karlottu Mexíkókeisaraynju og bróður hennar, Leópolds 2. Belgakonungs. Þau tvö síðastnefndu, Leópold og Karlotta, voru einnig þremenningar Ferdinands í móðurætt. Ferdinand var þar með einnig fjórmenningur föður síns. Sachsen-Coburg-Gotha-ættin hafði, ýmist í gegnum mægðir eða kjör, náð völdum í mörgum evrópskum konungdæmum á 19. öld. Ferdinand sjálfur hélt áfram þessari fjölskylduhefð með því að stofna eigin konungsætt í Búlgaríu.

Fursti Búlgaríu

[breyta | breyta frumkóða]

Fyrsti þjóðhöfðingi Búlgaríu eftir að landið öðlaðist í reynd sjálfstæði frá Tyrkjaveldi var Alexander af Battenberg, sem hlaut tign fursta (knjaz). Alexander afsalaði sér völdum árið 1886 eftir aðeins sjö ár við völd.[3] Í kjölfarið kaus búlgarska þingið að bjóða Ferdinand að gerast nýr fursti Búlgaríu þann 7. júlí 1887 (samkvæmt gregoríska tímatalinu).[3] Áður en Ferdinand þáði boðið hafði þingið boðið ýmsum öðrum að taka við krúnunni, þar á meðal prinsum frá Danmörku og Kákasus og jafnvel konungi Rúmeníu, af ótta við að annars myndu Rússar leggja undir sig Búlgaríu.[4] Þegar fregnir bárust af því að Ferdinand hefði þegið krúnuna var fólk vantrúað í flestum konungshirðum Evrópu. Frænka hans, Viktoría Bretadrottning, sagði við forsætisráðherra sinn: „Hann er gersamlega óhæfur ... viðkvæmur, sérvitur og kvenlegur ... Þetta ætti að stöðva án tafar.“[5]

Gagnrýnendum hans til mikillar furðu var Ferdinand farsæll stjórnandi fyrsta áratug sinn við völd í Búlgaríu.[5] Á fyrstu ríkisárum Ferdinands hafði frjálslyndi stjórnmálaleiðtoginn Stefan Stambolov tögl og hagldir á innanríkismálum landsins. Utanríkisstefna hans leiddi til þess að samband landsins við Rússa, sem höfðu áður verið álitnir helstu verndarar Búlgara, stirðnaði mjög.

Einkahagir

[breyta | breyta frumkóða]

Talið er að Ferdinand hafi verið tvíkynhneigður en þar til hann var kominn á miðjan aldur átti hann einungis í samböndum við konur.[6] Ferdinand kvæntist Maríu Lovísu af Bourbon-Parma þann 20. apríl 1893 í Villa Pianore í Lucca á Ítalíu. Þau eignuðust eftirfarandi börn:

María Lovísa lést þann 31. janúar 1899 eftir að hafa fætt yngstu dóttur þeirra Ferdinands. Ferdinand vildi ekki kvænast á ný fyrr en móðir hans, Klementína prinsessa, lést árið 1907. Til þess að skyldum sínum og til þess að einhver gengi börnum hans í móðurstað kvæntist Ferdinand Elenóru Karólínu Gasparínu Lovísu, prinsessu af Reuss-Köstritz, þann 28. febrúar 1908.[7]

Ferdinand fór oft í frí til eyjunnar Capri, sem var á þessum tíma vinsæll áfangastaður auðugra samkynhneigðra karlmanna. Alkunna var í konungshirðum um alla Evrópu að hann var tíður gestur á eyjunni.[8]

Þegar Stambolov var settur af (í maí 1894) og síðan tekinn af lífi (í júlí 1895) varð auðveldara fyrir Búlgaríu og Rússland að sættast. Í febrúar 1896 var Boris prins látinn snúast frá kaþólskri kristni til kristins rétttrúnaðar til að innsigla vinskap ríkjanna. Þessi sinnaskipti reittu kaþólska ættingja Ferdinands í Austurríki, sér í lagi frænda hans, Frans Jósef 1. Austurríkiskeisara, mjög til reiði.

Keisari Búlgaríu

[breyta | breyta frumkóða]

Þann 5. október 1908 lýsti Ferdinand formlega yfir sjálfstæði Búlgaríu frá Tyrkjaveldi, þótt landið hafi í reynd verið sjálfstætt frá árinu 1878. Hann lýsti landið jafnframt keisaradæmi og lýsti sjálfan sig keisara, eða tsar. Sjálfstæðisyfirlýsingin var lesin upp í Kirkju píslarvottanna fjörutíu í Turnovo. Tyrkir og önnur stórveldi Evrópu viðurkenndu fljótt sjálfstæði Búlgaríu.[4]

Ferdinand þótti skrautlegur persónuleiki. Þegar Ferdinand var í heimsókn hjá Vilhjálmi 2. Þýskalandskeisara árið 1909 hallaði hann sér út um glugga í Nýju höllinni í Potsdam þegar Vilhjálmur læddist upp að honum og rassskellti hann. Ferdinand reiddist yfir hrekknum en Vilhjálmur neitaði að biðjast afsökunar. Ferdinand hefndi sín með því að hætta við vopnasamning sem hann hafði ætlað að gera við Krupp og gera þess í stað samning við franska vopnaframleiðandann Schneider-Cruseot.[9]

Annað atvik varð þegar Ferdinand var á leið til Bretlands árið 1910 til að vera viðstaddur útför frænda síns, Játvarðar 7. konungs. Rifrildi braust út um það hvort einkavagn Ferdinands skyldi staðsettur fyrir framan eða aftan vagn austurrísk-ungverska ríkisarfans, Frans Ferdinands erkihertoga, í járnbrautarlestinni. Erkihertoginn náði sínu fram og vagn hans var settur beint fyrir aftan stýrivagninn en Ferdinands þar á eftir. Þegar Ferdinand sá að vagninn með mötuneytinu var staðsettur fyrir aftan sinn vagn hefndi hann sín með því að meina erkihertoganum að fara í gegnum sinn vagn til þess að borða.[10] Þann 15. júlí sama ár varð Ferdinand fyrsti þjóðhöfðingi í heimi til að fljúga um borð í flugvél er hann var í heimsókn í Belgíu.[11]

Balkanstríðin

[breyta | breyta frumkóða]

Líkt og margir fyrri leiðtogar ríkja sem aðhylltust kristinn rétttrúnað dreymdi Ferdinand um að stofna „nýtt Býsansríki“.[12] Árið 1912 gekk Ferdinand í bandalag ásamt öðrum Balkanskagaríkjum til þess að ráðast á Tyrkjaveldi og innlima landsvæði af því. Ferdinand leit á þetta sem nýja krossferð og lýsti henni sem „réttlátri, góðri og heilagri baráttu krossins gegn hálfmánanum“.[13] Búlgaría lagði til flesta hermenn allra ríkjanna og missti jafnframt flesta. Stórveldin kröfðust þess að Albanía hlyti sjálfstæði eftir stríðið.[4] Stuttu eftir sigur Balkanskagaríkjanna gegn Tyrkjum gerði Búlgaría árás á bandamenn sína, Serbíu og Grikkland, í von um að tryggja sér meira landsvæði en varð síðan sjálf fyrir árás frá Rúmeníu og frá Tyrkjaveldi og varð að semja um frið. Búlgaría varð að gefa eftir nokkuð af landsvæðinu sem hafði verið hernumið í friðarsamningi sem undirritaður var í Búkarest árið 1913. Landið hélt þó eftir litlu landsvæði sem veitti Búlgörum aðgang að Eyjahafi.[4]

Fyrri heimsstyrjöldin og afsögn

[breyta | breyta frumkóða]
Keisararnir Vilhjálmur 2. og Ferdinand 1. í Sófíu árið 1916.

Þann 11. október 1915 hóf Búlgaría þátttöku í fyrri heimsstyrjöldinni. Búlgarski herinn gerði árás á Serbíu eftir að samningur var gerður við Austurríki-Ungverjaland og Þýskaland um að Búlgaría skyldi fá að innlima landsvæði á kostnað Serba. Ferdinand var hvorki vel til vina við Vilhjálm 2. Þýskalandskeisara né við Frans Jósef 1. Austurríkiskeisara, sem hann kallaði „þennan aula, þennan gamla, elliæra Frans Jósef“.[14] Ferdinand gerði engu að síður bandalag við þá í von um að hefna ósigursins í Balkanstríðinu. Þetta þýddi einnig að hann varð að gera bandalag við hinn forna fjanda Búlgaríu, Tyrkjaveldi.

Í byrjun gekk stríðið vel, Serbía var sigruð og Búlgaría innlimaði meirihluta umdeilda landsvæðisins í Makedóníu. Næstu tvö ár átti búlgarski herinn hins vegar í vök að verjast gegn her bandamanna sem staðsettur var í Grikklandi. Hluti búlgarska hersins tók þátt í innrás í Rúmeníu árið 1916.

Haustið 1918 varð búlgarski herinn illa fyrir barðinu í áhlaupi bandamanna frá Grikklandi. Ferdinand ákvað að afsala sér krúnunni til sonar síns, Borisar 3., þann 3. október 1918.[15] Ný ríkisstjórn Búlgaríu samdi fljótt um frið við bandamenn. Vegna ósigursins glataði landið ekki bara landsvæðinu sem það hafði hernumið í styrjöldinni, heldur einnig landsvæðinu sem hafði verið innlimað í Balkanstríðunum sem veitti Búlgörum aðgang að Eyjahafi.[15]

Útlegð og andlát

[breyta | breyta frumkóða]

Eftir afsögn sína flutti Ferdinand til Coburg í Þýskalandi. Hann hafði með sér mikla fjármuni og gat lifað við töluverðar lystisemdir.[16] Hann leit á útlegðina sem eina áhættu þess sem fylgdi því að vera konungur.[16]

Konungar í útlegð eru heimspekilegri frammi fyrir mótlæti en venjulegt fólk; en heimspeki vor er fyrst og fremst afrakstur hefða og kynbóta, og gleymið ekki að stolt er uppistöðuefni við gerð erfðaeinvalds. Vér sætum ströngum aga allt frá fyrstu tíð og oss er kennt að forðast að láta tilfinningar vorar í ljós. Beinagrindin situr ætíð oss við hlið í veislunni. Hún kann að merkja morð, hún kann að merkja afsögn, en hún hefur þann tilgang að minna oss alltaf á hið óvænta. Þess vegna erum vér reiðubúnir og ekkert verður oss að áfalli. Helsti tilgangur tilverunnar er að nálgast sérhvert líkamlegt eða andlegt útlegðarástand með reisn. Ef maður etur með hryggð þarf maður ekki að bjóða heimsbyggðinni að fylgjast með máltíðinni.
 
— Ferdinand 1.[17]

Ferdinand var feginn því að syni hans hafi verið leyft að taka við krúnunni. Honum leiddist ekki útlegðin og varði mestum tíma sínum í listsköpun, garðyrkju, ferðalög og náttúrufræði. Ferdinand entist hins vegar aldur til að sjá allt ævistarf sitt verða að engu.[17] Elsti sonur hans og eftirmaður, Boris 3., lést á dularfullan hátt eftir heimsókn hjá Hitler í Þýskalandi árið 1943. Sonur Borisar, Símeon 2., tók barnungur við krúnunni en var settur af árið 1946, þegar búlgarska keisaradæmið var lagt niður. Þess í stað var Alþýðulýðveldið Búlgaría stofnað og eftirlifandi sonur Ferdinands, Kírill, var tekinn af lífi. Þegar Ferdinand heyrði af dauða Kírils sagði hann: „Allt er að hrynja í kringum mig“.[18] Hann lést bugaður maður í Bürglaß-Schlösschen 10. september 1948 í Coburg í Bæjaralandi, hinu gamla ættarlandi Sachsen-Coburg-Gotha-ættarinnar. Hinsta ósk Ferdinands var að vera grafin í Búlgaríu og því var líkkista hans geymd ógrafin inni í grafhvelfingu fjölskyldunnar í Kirkju Heilags Ágústínusar í Coburg.[19] Það var ekki fyrr en árið 2024 sem kistan var loks grafin í Búlgaríu, skammt frá Sófíu.[20]

Heimildir

[breyta | breyta frumkóða]
  • Aronson, Theo (1986). Crowns In Conflict: The Triumph And The Tragedy Of European Monarchy, 1910–1918. London: J.Murray. ISBN 0719542790.
  • Finestone, Jeffrey (1981). The Last Courts of Europe. London: J.M.Dent & Sons Ltd. ISBN 0460045199.
  • Louda, Jiri (1981). Lines of Succession. London: Orbis Publishing Ltd. ISBN 0460045199.
  • Constant, Stephen (1986). Foxy Ferdinand, 1861–1948, Tsar of Bulgaria. London: Sidgwick and Jackson. ISBN 0283985151.
  • Palmer, Alan (1978). The Kaiser: Warlord Of The Second Reich. London: Weidenfeld and Nicolson. ISBN 0297773933.

Neðanmálsgreinar

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ Beinþýðing á titli Ferdinands, tsar, er „keisari“ en titillinn var yfirleitt þýddur á önnur Evrópumál sem „konungur“.[1]

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ Tsar at Encyclopedia Britannica
  2. ↑ Stephen Constant, Foxy Ferdinand, 1861-1948, Tsar of Bulgaria (Sidgwick & Jackson, 1979).
  3. 1 2 Finestone, 1981, The Last Courts of Europe, bls. 227
  4. 1 2 3 4 Louda, 1981, Lines of Succession, bls. 297
  5. 1 2 Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 83
  6. ↑ Constant, 1986, Foxy Ferdinand, bls. 96
  7. ↑ Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 85
  8. ↑ Constant, 1986, Foxy Ferdinand, bls. 266
  9. ↑ Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 8–9
  10. ↑ Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 7
  11. ↑ „King up in Aeroplane: Ferdinand of Bulgaria First Monarch to Do It – Sons Fly Also“ (Adobe Acrobat). New York Times website. New York Times. 16. juli 1910. bls. 1. Sótt 17. júlí 2010.
  12. ↑ Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 86
  13. ↑ Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 87
  14. ↑ Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 126
  15. 1 2 Palmer, 1978, The Kaiser, bls. 206
  16. 1 2 Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 201
  17. 1 2 Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 175
  18. ↑ Aronson, 1986, Crowns In Conflict, bls. 202
  19. ↑ Louda, 1981, Lines of Succession, tafla 149
  20. ↑ „Mortal Remains of Bulgarian King Ferdinand I Brought to Bulgaria from Germany“. Bulgarian News Agency. Sótt 31 maí 2024.


Fyrirrennari:
Alexander
Fursti Búlgaríu
(7. júlí 1887 – 5. október 1908)
 Eftirmaður:
Hann sjálfur sem keisari
Fyrirrennari:
Hann sjálfur sem fursti
Keisari Búlgaríu
(5. október 1908 – 3. október 1918)
 Eftirmaður:
Boris 3.


Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Ferdinand_1._Búlgaríukeisari&oldid=1962916“