Earth

Dunyadə shima dunya kənyakkəmewo Kawusuwa sətanawo kuru shima awo nasha ilmu shillewuben nowatadəwo kənənga nanzan mbejimawo. Adəye mowonzə Dunyadə dunya kəmaduwube ro walzənadəbe səkə, shima tilo suro Nizam Kausuben nji cidibedəga rozəyinmawo. Nji dunyabe sammaso suro kuluwuwanzən kara, shidə kashi 70.8% cidi dunyabedə zəfsəna. Gabcino cidi 29.2% dunyabedə shima cidiwo, kuru ngəwunzaso suro sidi dunyabedən kara. Cidi dunyabe ngəwuso ganalaaro loro kuru kajimmabe shiga zaksana, amma shi kankara kura kəla dunyabe polar desertsnzədə nji ngəwu səbayin nji cidi dunyabe a, kəmaduwuwa, kəmoduwuwa, kuru nji samibe sammasoa kəllataa. Cidiye cidinzǝdǝ suronzǝn awolagǝ hangallin gǝrtinma tectonic platesbe mbeji, sandido kǝnta kau-a, konnu kauye-a, kuru sǝdiye-a satuluyin. Dunyadə tiyinzən awoa njiya-njiya mbeji shidəwo magnetosphere suwudinma kuru raksə kasam kawusube banna-a kuru radiation cosmicbe-a dafcin.

Dunyadə shilan sami shiro dynamic gultində mbeji, shidəwo kəndaaram dunyabedəga sunotin kuru shiga meteoroids ngəwuso-a kuru UV-light-a lan faidajin. Badiyaramman shiga nitrogen-a oxygen-a lan kəllata. Kawudo njibedə suro samiben zaumaro mbeji, kuru fowowa dunyabe ngəwuso zakcin. Shi kawudo njibedə namtə gas greenhousebero cidajin kuru, rokkonzən gaswa gade greenhousebe samilan dasagənasoa, musammanno kasam carbon dioxide (CO2), shidəbe kəndaaram nji samibe-a kuru kawudo njibe-adə namtə dunonzaa nasha nur kawusuben satuluwin. Diwal adəye nəmkəluwu kərmabe 14.76 °C (58.57 °F) dəga suwudin, na shilan njidə njiro waljin cidiya kasam samibe noataben. Nəmgade-gade nəmngəwu energybe ndikate nashaa cidiben (futu nasha equatorialbedə kəngal ngəwu səbandin nashaa polarbedəga kozənaro) shima kasam samibe-a kuru kəmaduwube-a suwudin, shidəbe nizam yanawube dunyabe nashaa yanawube gade-gade suwudin, kuru awoa yanawube jili kada misallo nji samibe-a kuru awoa carbon nichbe-a kolzə.

Dunyadə ellipsoidro kokorrata kuru dərizə kəlzəna alamanna kilomita 40,000 (mil 24,900). Shima dunya shiro densewo bawo suro Nizam Kausuben. Suro dunyawa kawu-kawube diyaudən, shima kurawo kuru zauro kurawo. Dunyadə alamanna minti nurye usku yeyi (1 AU) kəngal'a cintəzəna kuru shiga dərizə kəljin, saa fal gojin (alamanna kawu 365.25) kawusu fal gojin. Dunyadə axisnzə'a kokortin gana laa suro kawu falyen (suro awa 23-a minti 56-ayen). Axis kokortəbe Earthbedə perpendicular planenzə dərizə kəngalbe dəro tiltəgəna, adəye zamanwa sutuluyin. Dunyadə satellite fal dərizə kəlzəna, shi Kəmbaldə, shidoni dunyadəga 384,400 km (238,855 mi) lan dərizə kəlzənadə—1.28 seconds nurbe—kuru nəm faraknzədə kwata dunyabe yeyi. Shi kəmballe nəmkərawunzə banazə axis Dunyabedəga kalkalzəyin, kuru nji njibe suwudin kuru gana-ganan kokortə Dunyabedəga fulujin. Adǝgaima, duno dunyabe dǝye sǝkǝ kǝmballe kokortǝnzǝdǝ tidally locked, shiti dǝwo dunya dǝga wujin dǝro sǝkǝna.

Dunyadə, alama awoa gade suro Nizam Kausuben dasagənayeyi, alamanna saa biliyon 4.5 kozənalan gas-a bərbər-a suro Nizam Kausube badiyarambedən təbandəna. Kəmoduwu fəlangta-a kuru ngawonzən awo kənəngatəbe fuwutəgə-adə suro saa biliyon buro salakbedən wakazəna suro tarihi dunyaben. Kənəngadə dunya sammason tartəgəna kuru sami dunyabea saminzəa faljin, kazəyiya shiro Great Oxidation Event saa biliyon indi kozənadən kasharu. Adamganasodə saa 300,000 kozənadən Africalan fəlangada kuru nasha dunyabe sammason tartaana. Adamganasodə kənəngatə nankaro awoa dunyalan dasagəna-a arzənyiwa alagəbe-aro təngatəgəna, amma zaumaro na kəndagəram dunyabedəga lezəna. Futu adamganabe kərmaaro yanawu dunyabea awoa alakkatabea lezənadə tusshinba, adəye kənənga amsobe a kuru awoa kənəngabe gade kadaa baro sədin, kuru awoa kada baro walzayin.

Ilmu asalbe Kalima Nasara zamanbe Earthdə fəlangzəna, Nasara daubedən, su Nasara kurebedən ngəwusoro eorðe lan ruwotin.[23] Təlamma Germanicyewoso sha samənzəna, shidoni *erþō waltə gartənadə. Tawattəgənzə buroyedən, kalma eorðe də faidatə maana kada Latin terra-a Greek gē-a fasartəlan: cidi-a, kattinzə-a, cidi harrata-a, dunya adammanabe-a, cidi dunyabe-a (kəmoduwu kunten), kuru dunya kəlanzə-a. Futu Roman Terra (au Tellus)-a Greek Gaia-a yedai, dunyadə waneye ila kamuye suro adin Germanicben: hawar Norsebe dareyedə Jörð ('Dunya') mbeji, kamu kuradə shima ya Thorbewo.[24]

Gargamlan, Sididə haruwu gana-ganalan ruwotə. Loktu Early Middle English ye lan, ma'ananzǝ "the globe" dǝ mana the earth lan bayantǝ badigada. Loktu Early Modern Englishben, su kura-kuraro ruwotə badiwono, kuru dunyadə shiro Earth gultin, taanasmaro loktu awowa samibe gadeso'a gultiya. Karəngə adəlan, sudə loktu laan biya Dunya lan bowotin, su dunyawa gadeso'a samuntəlan, dunya-a futu dunya-adə nowata yaye.[23] Jili fatowabedə kərmadə gadezana: Oxford spellingdə arawu sənana asujin