Medicine

Kurwun Liitadə shima ilmu kimiyabewo[1] kuru cidabe[2] kəla am dondiro cistaben, kwasuwa notə-a, awo kəladən notə-a, faitə-a, kurun dio-a kuru kwasuwanzaro kurun kənjo-a, kuru nəlefanza fuwutəgə-a. Liitadə suronzən awowa nəlewabe kada mbeji shidoni nəlewa nzəliwo-a waltəm kalaktə-aro tədənama futu kwasuwa-a kasuwa-a faitə-a kuru kurun dio-a men. Liita zamanbedə ilmu kimiyabe biomedicalbe-a, kulashi biomedicalbe-a, genetics-a, kuru nzundu liyitabe-a faidatin kwasuwa asutə-a, kurun dio-a, kuru tuno-a kasuwa-a daptə-aro, musammanno kurunwa gade-gaden au tiyatamen, amma kuruson kurun kəndowa alamanna psychotherapy-a, splints diyabe-a traction-a, karewa liitabe-a, biologics-a, kuru [3].

Liitadə zaman kureyedən faidatin, kuru loktu adəlan ngəwusoro shidə nzundu (nasha nzundu-a nzundu-aye), ngəwusoro adin-a nzasarawa falsafabe-a ada fatobe-a kəllata. Misallo, kam kurunbedə kəskawa faidatə kuru salawa kəla raantəben sədin, au falsafama kurebe-a kuru kurunma-adə bu fəlezayin futu tiwori kasuduwaben, au kasuduwa diyaudə. Karnu karəngəaben, tun loktu ilmu kimiyabe zamanbe kənbandənadən, liita ngəwuso awoa ilmu kimiyabea kuru ilmu kimiyabea kəltəro walzana (kəske-a kuru faidatin-a indiso, cidiya ilmu kimiya liyitaben). Misallo, nzundu suturesbedə kisandi kəndolan təliyin yayi, ilmu awo cellular-a molecular-a lan waajinma suro tiyi suturesbedə ilmu kimiyabemen cijin.

Jili kurunbe kawu ilmu kimiyabedə, kərmaaro kurun adabe au kurun kaduwubero notənadə, sambisoro faidatin loktu kurun kimiyabe badən kuru adə nankaro sandiya kurun gaden bowotin. Kurunna gade-gade diya kurun kimiyabe nəmngalwo-a, nəlefa-a kuru faida-a lan tədinmadə sandiya quackery lan bowotin au shidə ilmu kimiyabe fringeben kara.[4]

Ilmu asalbǝ

Liita (UK: /ˈmɛdsɪn/ C, US: /ˈmɛdɪsɪn/ C) shima ilmu kimiyabe-a kuru cida-a kwasuwa asutə-a, bayantə-a, kurun dio-a, kuru kwasuwa faitə-a.[5][6] Kalima "liita" də Latin medicus lan gowotə, maananzə "liita".[a][8] Kalima "physic" kəlanzəma, shilan "liita" təbandənadə, shima kalma kureye awo kərmaaro kurun gultindəro, kuru fannu kurunbe.[9]

Cida lǝtaribǝ

Litaribe mbeji-a kuru cida lətaribe-adə dunya sammason gadezana dalil ada-a nzundu-a nashawaben. Liita kimiyabe zamanbedə zaumaro fuwuzəna kuru tartəgəna lardəwa Nasaraben, amma nashawa arzinyi ganaasodən—nasha laa Africabe-a, Pacific Islands of Oceania-a, Anəmgədi Asiabe-a, Latin Americabe-a—amsodə ngəwusoro liita adabedəro təngatəgəna. Kəndowa anyi suronzan garno allamtəbe tarrata mbeji kuru bana empiricalben zauro gadezana; adəye səkə, sandiro kəla kəltə kaltəgəbe au hujja dunowa kəla faida lətariben bawo.

Dunya fuwuzanalan, kurun kəla hujjaben (EBM)də suro cida lətariben faidatinba; misallo, kulashi saa 2007be kəla adabben tədənaye fəlezəna kəla kashi 49% awo lətaribedə hujjaa ngəla faida au tajirwa banazəyinma bawo.[10] Attəson yayi, cidawu liyitabedəwo faidanza tawadə baalan faidatayində dalil ngəla baro, zahirro, au kasattə kam dondibedə raksa kaida bioethicalbe non-maleficencebedəga namzayin, shi kaida biomedical ethicsbedə gargamlan Hippocratic Oathro kəllata, shidəwo duno cina kəla "primary do, to1."

Suro cida lətaribe zamanben, liitaso-a kuru cidawu dawu-dawube jili banama liitabesodə kəlanzalan am dondidəga kulassayin kuru kasuwa asuzayin, fuwuzayin, kurunzayin, kuru kwasuwadəga dabcin huwom lətariben faidatayin. Buro salakkin kəla kam dondibe kəla kəltadə shima gargam nəlewabe kam dondibe-a kuru awo lətaribe ruwozəna-a kulastə baditin, ngawo adəben intabiu nəlewabe-a kuru zahirro kulastə-a. Karewa liyitabe notəye (misallo, stethoscope-a, təlam daptəma-a) sandima ngəwusoro faidatin. Ngawo alama-a kuru alama-a kəladən koro-a tədənan, liitadə raksə ngal lətaribe (misallo, bu ngaltə), biopsy gotə, au kurunna kurunbe au kurun gade-gade ruwozə. Diwalwa diagnosisbe gade-gadedə banazəgə kəndaaramdəga baro sədin futu bayanna tənadən. Loktu kəla kəltayen, kam dondiro awowa faida’a sammaso kalkalro gultəgədə nasha nəmkamye faida’a kuru nəmkam ndikate liita-kam dondiye. Shi awo lətaribedə daji suro kakkadi lətariben ruwotəna, shidəwo kakkadi sharabe nasha sharabe kadalan.[13] Follow-up encountersdə waneye gana amma futu noatadəga zayin, kuru gonyiwadə futudəga zayin. Kwasuwa notə-a raantə-adə mintiwa gana au magə gana gojin, nəmzau lamardəbero wutəgəmen.

Awo-a do intabiwu liyitabe[12] kuru kəla kəltə-adə sandima: Chief complaint (CC): dalil ziyara lətaribe kərmaaro. Anyi sandima alama-a. Sandidə suro kalma kam dondibedən kuru loktu falloso ruwotəna. Kuruson shiga chief concern lan bowotin au kalla yiwo.