Volcano
| Subclass of | mountain, volcanic landform  |
|---|---|
| Named after | Vulcano |
| Studied by | Geology, volcanology, igneous petrology, geophysics, geodynamics |
| Product or material produced | carbon dioxide, igneous rock, carbon dioxide in the atmosphere of Earth |
| Described at URL | https://neal.fun/earth-reviews/volcanoes |
| EntitySchema for this class | Entity schema not supported yet (E80) |
| Unicode character | 🌋 |
| Category for eponymous categories | Category:Wikipedia categories named after volcanoes |
| Category for the view of the item | Category:Views of volcanoes |
Shi volcanodə shima nji au fissure suro cidi awoa dunyabe dəwo kolzə lava kawudobe-a, bunduwu volcanobe-a, kuru gaswa-a suro magma chamber cidiya cidiben suluwin.[1] Kəla dunyaben, konnu kau kauyedə ngəwusoro na shiro tectonic plates gultində fafaltin au kəltayinlan towondin, kuru dalil shi plate dunyabedə ngəwuso kalangayya cidiya njiben kara nankaro, konnu kau kauyedə ngəwusoro cidiya njiben kara. Misallo, cidi dawu kəmaduwube, jili Mid-Atlantic Ridge yedə, konnu konnuye suwudinma mbeji amma shi Pacific Ring of Firedə konnu konnuye suwudinma mbeji. Volcanoes doni cida tectonicbe gade-gaden tuwandinmadə ngəwusoro tartəyinba amma sandi doni cida tectonicbe gade-gaden tuwandinmadə kaltəyin.[2][3] Konnu konnuyedǝ raksǝ na shi cididǝye mattǝ-a kuru sarsartǝ-a lan tuwandin, alama nasha gǝdi Africabe-a, shi Wells Grey-Clearwater-a, kuru Rio Grande-a suro Yala Americabe-a. Volcanism do kalangayya plate ye lan cintəzəna də shima diapirs do kalangayya core-mantle ye lan cijin ma, kilomita 3,000 (1,900 mi) suro dinaye lan. Adəye səkə na konnuye suluwin au intraplate volcanism suwudin, shi doni plume dəye raksə cididəga sarzəyin kuru shidəye jazira konnuye suluwin dalil tectonic plate dəye letənzə gozə kojin nankaro, shi done Hawaiian hotspot də misallo.[4] Volcanoesdə ngəwusoro kalangayya tectonicbe faltəlan tətandinba na doni tectonic plates indi kamanza kozanadən.
Volcanoesdə, nəmngəwu fəlangtənzaben au volcanismnzaben, sandiya cidajin, naptəramzən, au baro walzənaro bowotin.[5] Volcanoes activedə gargamnza volcanismbe mbeji kuru walta tarzayin, amma sandi baro walzanadə raksa tarzayinba sau sandidə fərtə magmabe ba. "Dormant" volcanoes də loktu kuruwuro fəlangzənyi - nguwusoro kasattəna tun Holocene baditən, alamanna saa 12,000 kozənalan - amma waltə fəlangjin. Son yaye, volcano do dormant də sha nzundu lan gotəna kəla shi seismic lan "active" ro gotəna.[5] Yayaktəwa anyi sammaso kalkal gənyi; sandiye misalla laa kəlanza kəlzayin.[2][6][7] Kawudo kura-kuradə raksə kawudo samibedəga lejin sau bunduwu-a kuru tiyi sulfuric acidbe-adə kawusu-a kuru troposphere dunyabedəga amusuro sədin. Gargamlan, konnu kauye kura-kura fəlangtədə ngawodən konnu kauye winterbe zəgayin shidoni kəmbu tajirwabe suwudinma.[8]
Dunyawa gade Dunya dawunbaro volcano mbeji. Misallo, volcanoesdə zauro ngəwu kəla Venusben.[9] Mars lan volcano kada mbeji.[10] Suro saa 2009, kakkadi laa baktəna shilan maana bəlin kalma 'volcano' dəga suwudəna shidəwo suronzən awoa alamanna cryovolcanism gultində mbeji. Shawari cina kəla shi volcanodə shima 'katə kəla dunyaben au kəla kəmballe shilan magma, futu tiyidəro fasartənadə, kuru/au gas magmaticbedə tartəyin.'[11]
Etymology-a kuru kalma-a Kalima volcano də (UK: /vɒlˈkeɪnəʊ/; US: /vɑːlˈkeɪnoʊ/) də badiyaram karnu kən 17th yen fəlangzəna, su Italy ye Vulcano lan gowotə, kərye volcano ye suro Aeolian Islands ye Italy ye lan, shi do ne waltəram lan isana də. Vulcan ro, awo konnuye suro hawar Romanben.[12][13]
Diwalwa-a awowa-a do suro cida volcanoben dasagənadə sandiya volcanism lan bowotin [badiyaram karnu kən 19th: volcano + -ism lan]. Kəra kəla konnu konnuye-a kuru konnu konnuye-adə shiro volcanology gultin [dawu karnu kən 19th: konnu konnuye + -logy lan], loktu laan shiro vulcanology gultin.[12]
Tektoniks jili samibe Hawar kura: Tectonics platebe Futu dawari ilmube shiro plate tectonics gultindəbe fəlezənadə, shi lithosphere dunyabedə, shiro shell diyabedə, shiga plates kura-kura mewun arakkəro yakkata kuru sənana kadaro yakkata. Sandi anyi sambisoro hangallan lezayin, dalil convectionbe suro ductile mantleben, kuru cida volcanicbe ngəwuso kəla dunyaben wakajin nasha kalangayya platesben, na shi platesdə kəltayin (kuru lithospheredə bannatin) au tartəyin (kuru lithosphere bəlin tətandin).[14]
Loktu ilmu geological theory ye tətandindən, raayi laa doni volcano so'a loktu-a, na-a, gar-a, awo kəltanza-a lan yaktəro kolzəna də, suro theory plate tectonics yen bayantin. Misallo, volcanoes laadə polygenetic kuru loktu fal kozənaro cidazayin loktu gargamnzaben; volcanoes gade do ngawo falro tarzanayen baro waljin də sandima monogenetic (ma'ananzə "kənənga fal") kuru volcanoes jili anyi ngəwusoro nasha laa lan kəltayin.[15]