Georgius Clemenceau

Georgius Clemenceau

Res apud Vicidata repertae:

Georgius Clemenceau: imago

Georgius Clemenceau: subscriptio

Nativitas: 28 Septembris 1841; Mouilleron-en-Pareds
Obitus: 24 Novembris 1929; Lutetia
Patria: Francia
Nomen nativum: Georges Benjamin Clemenceau

Familia

Genitores: Paul Benjamin Clemenceau; Emma Gautreau
Coniunx: Mary Plummer
Proles: Michel Clemenceau, Madeleine Clemenceau-Jacquemaire, Thérèse Clemenceau

Memoria

Sepultura: Mouchamps

Insignia heraldica

Georgius Clemenceau: insigne

Georgius Clemenceau ab Eduardo Manet pictus

Georgius Beniaminus Clemenceau (Francogallice: Georges Benjamin Clemenceau; natus die 28 Septembris 1841 in vico Mouilleron-en-Pareds in Vendea, mortuus die 24 Novembris 1929 Lutetiae) medicus, diurnarius et vir publicus Francogallicus fuit. Inter maximos viros Tertiae Rei Publicae numeratur. Rebus publicis Franciae interfuit a bello anni 1870 usque ad finem Primi Belli Orbis Terrarum. Praeses consilii ministrorum fuit primum ab anno 1906 usque ad annum 1909, deinde a mense Novembri anni 1917 usque ad mensem Ianuarium anni 1920. Quia bellum anno 1918 ad victoriam perduxit et foedus Versaliense sanxit, «Pater Victoriae» cognominatus est; iam antea propter indolem ferocem «Tigris» vocabatur.

Vita eius publica longissima fuit. Fere omnia magna discrimina Tertiae Rei Publicae vidit eorumque particeps fuit. Praefectus Montis Martyrum fuit cum obsidionis tempore tum primis Communis Lutetiani diebus; annis post 1880 dux factionis sinistrae, quae «radicalis» vocabatur, tot ministeria orationibus evertit ut «eversor ministeriorum» diceretur; in suspicionem fraudis Panamensis adductus et comitiis anni 1893 victus, scribendo se restituit et inter primos defensores Alfredi Dreyfusi exstitit; idem epistulae apertae Aemilii Zolae titulum «J'accuse» indidit. Anno 1902 senator Varensis electus in curiam rediit; rem publicam primum ab anno 1906 usque ad annum 1909 gubernavit, quibus annis, civibus inter se acriter contendentibus, diuturnam famam «domitoris secessionum opificum» sibi peperit; deinde, sex et septuaginta annos natus, gubernio praefuit quod victoriam pararet.

Deum esse negabat, sacerdotum potentiae adversabatur, libertatem singulorum acerrime defendebat, imperio in alias gentes proferendo ob aequalitatem populorum repugnabat, Dreyfusum tuebatur, sed idem, ordinis custos, civitatis auctoritatem summam esse volebat: quapropter non facile uni factioni adscribi potest. Diu et dextrae et sinistrae partibus suspectus fuit: dextra eius in clericos odium reprehendebat, sinistra ei motus opificum repressos non ignoscebat. Ab exeunte saeculo vicesimo iterum a doctis magni aestimatur et inter gratissimos rerum Francogallicarum viros manet.

Ortus et institutio (1841–1865)

Familia medicorum rei publicae faventium

Georgius Beniaminus Clemenceau natus est die 28 Septembris 1841 in vico Mouilleron-en-Pareds, in domo avorum maternorum, gentis Gautreau, ubi mater Emma parere maluerat. Familia Clemenceau ex agrorum dominis et medicis regionis quae Bocage vocatur erat: medici in ea gente inde a saeculo septimo decimo fuerunt, et proavus, Petrus Paulus Clemenceau, exercituum occidentalium medicus tempore rerum novarum, postea in concilio legibus ferendis sedit. Duo praedia familia possidebat: Aubraie, villam in vico La Réorthe, et Le Colombier, villam rusticam apud Mouchamps, ubi Georgius sepultus est. Cum illa Vendea regi et Ecclesiae fidelissima esset, familia tamen Clemenceau partes contrarias sequebatur, eorum scilicet qui Bleus vocabantur: hi erant cives litteris culti, Voltarii studiosi, rei publicae dediti.

Pater, Beniaminus Clemenceau (1810–1897), medicus Lutetiae institutus, ubi rebus novis anni 1830 interfuerat, aliquamdiu Namnetibus medicinam exercuit, deinde ea relicta praedium Aubraie colendum suscepit. Rei publicae propugnator acerrimus, Micheleti admirator, Deum esse tam constanter negans ut neminem liberorum baptizari sineret, anno 1848 concilio populari Namnetensi interfuit et inter duces fuit earum societatum occultarum quae in occidentali Gallia rem publicam fovebant. Primum post rem publicam die 2 Decembris 1851 vi oppressam comprehensus, iterum anno 1858, post insidias ab Orsinio factas, captus et in Algeriam deportari iussus, tandem dimissus est. Hae calamitates puerum Georgium graviter moverunt, qui a patre et medicinae amorem et rei publicae studium et acrem religionis contemptum accepit. Mater, Emma Gautreau, filia agricolae locupletis vici Mouilleron, e familia protestantium orta, domui lenitatem attulit, quam filius memoria semper tenuit.

Studia Namnetensia et medicina Lutetiana

E schola privata Monfort egressus, Georgius lyceum Namnetense frequentavit, quod hodie eius nomine appellatur. Discipulus ingeniosus sed inconstans, amorem Graeciae antiquae ibi concepit, cuius litteras per totam vitam lectitavit; Romam contra aversabatur. Primis studiis anno 1858 absolutis, die 1 Novembris eiusdem anni scholae medicinae Namnetensi nomen dedit, ubi tres annos studuit et probationem eorum quos externos (externes) vocant superavit; anno 1861 Lutetiam petivit ut studia perficeret.

Lutetiae inter iuvenes studentes imperio Napoleonis III adversari coepit. Cum sodalibus quibusdam, inter quos Ludovicus Andrieux, postea praefectus vigilum, libellum hebdomadarium Le Travail condidit, in quo etiam Aemilius Zola scribebat. Mense Februario 1862, quod libellis propositis cives ad memoriam rerum anni 1848 celebrandam convocaverat, comprehensus tres et septuaginta dies in carcere Mazas detentus est. Tum Augustum Blanqui frequentabat, cuius auctoritate aliquamdiu tenebatur, et societati se adiunxit cui nomen erat Agis comme tu penses; cuius socii, qui se libere cogitare profitebantur, inter alia pollicebantur se nuptias ritu sacro numquam celebraturos. Mense Maio 1865, dissertatione de generatione elementorum anatomicorum publice defensa, doctoris gradum adeptus est.

Commoratio Americana (1865–1869)

De rebus Francicis desperans, etiam infelici amore Hortensiae Kestner afflictus, quae uxoris amici eius Augusti Scheurer-Kestner soror erat, Clemenceau in Civitates Foederatas Americae navigavit et die 28 Septembris 1865, quo die quartum et vicesimum aetatis annum complevit, paucis mensibus post bellum civile finitum, Novum Eboracum advenit. Fere quattuor annos ibi mansit, instituta popularia Americanorum iis temporibus quae Reconstruction vocantur magna cum admiratione observans: disputationes de praeside Andrea Johnson in iudicium vocando audiit et inde didicit potestati unius hominis et iis qui conservateurs vocantur diffidere. Actis diurnis quae Le Temps inscribuntur epistulas Americanas mittebat, et tenues reditus augebat linguam Francogallicam et artem equitandi docens in schola puellarum quam domina Aiken regebat, in oppido Stamford Connecticutae.

Ibi puellam Mariam Plummer adamavit, patre orbam, in Wisconsinia educatam, avunculo Horatio Taylor, argentario Novi Eboraci, commissam. Post primam repulsam, duo itinera trans oceanum longamque de ritu sacro adhibendo contentionem, quem Clemenceau omnino respuebat, nuptiae apud magistratum Novi Eboraci die 20 Iunii 1869 factae sunt; coniuges statim in Franciam profecti sunt. Tres liberi nati sunt: Magdalena (1870), Theresia (1872), Michael (1873). Matrimonium parum concors paulatim solutum est: anno 1892 Clemenceau, adulterii crimine usus, divortium celerrime obtinuit, liberis sibi adiudicatis, et Maria in Americam remissa est. Quae postea in Franciam reversa, Lutetiae mense Septembri 1922, ab omnibus deserta, mortua est.

Initium vitae publicae: Mons Martyrum, bellum, Commune Lutetianum (1870–1871)

Praefectus regionis duodevicesimae

In Franciam reversus, Clemenceau in Monte Martyrum medicinam exercuit, ubi plebem curans «medicus pauperum» vocabatur. Imperio die 4 Septembris 1870 everso, statim ad rem publicam tractus est: postridie Stephanus Arago, praefectus Lutetiae, eum regioni duodevicesimae urbis praefecit. Dum urbs obsidetur, annonam, auxilia, scholas curavit et omnibus indutiis repugnavit; die 31 Octobris, cum in curia urbana seditio orta esset, comitia municipalia statim habenda censuit et, Stephano Arago amoto, cum gubernium auctoritatem suam recuperavisset, magistratu se abdicavit; die tamen 5 Novembris ingenti consensu praefectus electus est. Die 8 Februarii 1871 delegatus Sequanae in conventum nationalem electus, in extrema sinistra sedit et contra pacis condiciones suffragium tulit, Alsatiae partisque Lotharingiae cessionem recusans.

Dies 18 Martii 1871 et conciliatio frustra temptata

In eius regione tragoedia diei 18 Martii 1871 acta est. Cum Adolphus Thiers tormenta custodiae nationalis in colle collecta auferri iussisset, res mane male cessit: milites cum multitudine consenserunt, et dux Lecomte, qui tela conici iusserat, a suis militibus comprehensus est. Clemenceau, qui prima luce cum Lecomte collocutus erat et suaserat ut tormenta celerius amoverentur, sero de periculo certior factus est: cum in viam des Rosiers, fascia praefecti cinctus, pervenit, duces Lecomte et Clément-Thomas paulo ante a multitudine interfecti erant. Ipse quoque petitus, cum seditiosi, qui eum Versaliensibus conscium putabant, mortem ei minarentur, vix manus furentium effugit. De ea re testimonium notissimum reliquit, in quo «sanguinis furorem» multitudinis effrenatae describit; eius diei onus per totam vitam tulit, cum quaestio parlamentaria aliquamdiu culpam in eum conferre conata esset.

Proximis diebus Clemenceau Lutetiam et Versalias conciliare frustra conatus est. In conventu, die 22 Martii, cum aliis delegatis rei publicae faventibus rogationem tulit de consilio municipali Lutetiano statim eligendo, ut seditioni causa eriperetur; a maiore parte regum studiosa exsibilatus est. Eodem die summum custodiae nationalis concilium eum praefectura privavit. Inter «rusticos», qui Lutetiam domare volebant, et seditiosos, qui Commune suum declarare parabant, positus, cum aliis praefectis de comitiis differendis egit, sed die 26 Martii in sua regione septingenta quinquaginta duo tantum suffragia rettulit. Postridie etiam delegati munere se abdicavit; per septem illos dies cruentos Lutetia aberat: in provinciis enim cum societate quae «Ligue d'union républicaine des droits de Paris» vocabatur extrema conciliandi consilia persequebatur. Haec duo simul expertus, bellum civile et conciliatorum imbecillitatem, primam, ut Michael Winock iudicat, rerum civilium disciplinam accepit.

Dux sinistrae radicalis (1871–1893)

Georgius Clemenceau, imago photographica ex officina Nadar orta.

A consilio municipali ad Cameram

Mense Iulio 1871 in consilium municipale Lutetiae pro vico Clignancourt electus, anno 1875 eius praeses factus est. Comitiis mensis Februarii 1876 sedem delegati regionis duodevicesimae recuperavit, quam usque ad annum 1885 tenuit; deinde pro Varo ab anno 1885 ad annum 1893 in Camera sedit. In Camera celeriter orator extremae sinistrae, quae mox radicalis appellata est, omnium maxime timendus evasit: verbis brevibus, acri irrisione, argumentis pressis a florida illius aetatis eloquentia discessit. Primum magnum certamen pro Communis fautoribus suscepit, quibus veniam inde ab anno 1876 cum Victore Hugo postulavit et anno 1880 plenam atque integram obtinuit.

Mense Ianuario 1880 prima sua acta diurna condidit, La Justice, quibus Camillus Pelletan scriptis praefectus est quaeque tredecim annos radicalium vox fuerunt. Programma eius, oratione in Monte Martyrum anno 1880 habita praesertim expositum, haec complectebatur: leges constitutionales anni 1875, quas nimis veterum institutorum tenaces iudicabat, retractandas; ecclesias a civitate seiungendas; tributum ex reditibus instituendum; libertates scribendi, conveniendi, sociandi; reformationes sociales (tempus laboris, dominorum obligationem in laboris casibus, pensiones senectutis), quibus opifices in rem publicam reciperentur. Bonorum communioni adversus, Clemenceau operarios socialismo nascenti eripere volebat: oratio diei 8 Maii 1891, octavo die post caedem Fourmiensem habita, in qua «Quartum Statum» surgentem descripsit, totam eius sententiam complectitur, reformationibus quidem opificum causa faciendis intentam, ordinum autem certamini adversam.

«Eversor ministeriorum» et coloniarum adversarius

Annis post 1880 Clemenceau rostris ut telo utebatur: eius interpellatione «magnum ministerium» Gambettae mense Ianuario 1882 cecidit, et plura gubernia eorum qui «opportunistes» (Latine: rerum opportunarum speculatores) vocabantur orationibus eius eversa sunt; inde fama «eversoris ministeriorum» nata est. Diutissime cum Iulio Ferry contendit, cuius consilia de imperio in exteras terras proferendo tribus de causis oppugnabat: vires patriae contra Germaniam reservandas dispergi; sumptus immensos esse; falsam esse illam speciem humanitatis barbaris afferendae. Die 30 Martii 1885, post rem apud Lang Son gestam, quae clades maior quam erat nuntiata est, ultimum ictum intulit: se in subselliis gubernii non iam ministros sed reos videre dixit; Ferry eodem die eversus est.

Die 30 Iulii 1885, orationi respondens qua Ferry colonias officio «superiorum gentium» erga «inferiores» defenderat, Clemenceau unam ex clarissimis contra colonias orationibus parlamentariis habuit: superiores gentes, inferiores gentes: facile dictu! Indorum Sinarumque excultas civitates commemorans, et admonens doctos quosdam Germanos «demonstravisse» gentem Francicam inferiorem esse, ut clades anni 1870 explicaretur, in expugnatione nihil nisi vim sine iure esse denuntiavit. Haec oratio, postridie tota in La Justice edita, non impedivit quominus recentiores historici imaginem Clemenceau coloniarum osoris temperarent: rerum enim potitus imperium iam partum retinendum administravit.

Haec perpetua adversandi ratio ei etiam damno fuit. Clemenceau rationem rerum gradatim efficiendarum, quam Gambetta et Ferry defendebant, respuebat: programma republicanum statim perfici postulabat, imprimis leges anni 1875 retractari, ita ut una tantum Camera maneret et senatus conservator tolleretur. Quem «opportunistae» criminabantur republicanos dividere et veterum rerum fautoribus servire; ille eos optima quaeque lucri causa prodidisse arguebat. Comitiis mensis Octobris 1885 et in Sequana et in Varo electus, Varum elegit, cuius vetus republicana traditio ingenio eius respondebat; anno 1889 sedem apud Draguignan retinuit. Tamen, quamvis Camerae auctoritate praestaret, his annis numquam imperium petivit: dum res publica programmati suo non respondet, gubernii particeps fieri noluit, atque ita censoris tantum partes egit, quae tandem suis quoque taedio fuerunt.

A Boulanger ad Panamam: per scandala

Quod generalis Boulanger fama tantum crevit, partim Clemenceau imputandum est, qui eum ministerio belli in gubernio Freycinet, mense Ianuario 1886, praefici curavit, ducem rei publicae amicum se promovere ratus. Cum autem motus Boulangisticus in motum populari imperio faventem reique publicae periculosum mutatus esset, inter acerrimos eius adversarios fuit et anno 1888 Societati iurium hominis et civis condendae interfuit, qua republicanorum defensio ordinaretur. Ex eo discrimine etiam didicit novis Caesaribus perpetuo diffidere; vicissim is factus est quem dextra nationalis et Iudaeorum osores libentissime petebant.

Fraus Panamensis ictum paene mortiferum ei intulit. Clemenceau numquam inter eos fuit qui pecunias acceperant: nulla quaestio probavit eum quidquam a Societate accepisse. Sed amicus erat Cornelii Herz, negotiatoris audacis, qui ab anno 1883 ad annum 1885 partem diarii La Justice possederat quique unus e duobus maximis rerum publicarum corruptoribus, cum barone Iacobo de Reinach, fuisse patuit. Mors suspecta Reinach, nocte inter dies 19 et 20 Novembris 1892, paucis horis post desperatum colloquium cui Clemenceau adfuerat, deinde fuga Herz Londinium, delegatum Varensem calumniis inauditae acerbitatis obiecerunt, in quibus odium parlamenti Boulangisticum cum Iudaeorum odio diarii La Libre Parole coniungebatur. Die 20 Decembris 1892 Paulus Déroulède eum in Camera nominatim accusavit, quod Herz in vitam publicam Francicam introduxisset; certamen singulare sclopetis exeunte Decembri commissum neminem vulneravit. Mense Iunio 1893 delegatus Millevoye in rostris «chartas Norton» recitavit, quibus probari videbatur Clemenceau ab Anglia mercede conductum esse; sed falsa tam crassa erant ut sessio accusatori ludibrio verteretur, et iudices falsarios damnaverunt. Iure purgatus, Clemenceau tamen apud populum laesus mansit.

Comitiis mensis Septembris 1893 in Varo, post contentionem asperrimam in qua clamoribus «Aoh yes!» vexabatur, secundo suffragio a coalitione inter homines diversos facta victus est, quamquam die 7 Augusti, magna oratione apud Salernes habita, honorem suum et opera defenderat. Duos et quinquaginta annos natus, post quindecim annos auctoritatis in sinistram parlamentariam, sine mandato, aere alieno obrutus relictus est, et La Justice cladi haud diu superstes fuit.

Diurnarius et Dreyfusi defensor (1893–1902)

Scribendo restitutus

Annis 1893–1897 necessario ad diurna et litteras se convertit. Cotidie scribebat, primum in La Justice, deinde in aliis foliis, et commentarios in libros collegit: La Mêlée sociale (1895), Le Grand Pan (1896), testimonia hominis de moribus civitatis cogitantis, Darwini et philosophiae positivae studiosi. Anno 1898 unicam fabulam longam edidit, Les Plus Forts, et annis 1901–1902 hebdomadarium solus scripsit, Le Bloc. Haec opera abundantia, diu neglecta, a criticis nuper pluris aestimata sunt: scriptorem verum produnt, Claudii Monet, Gustavi Geffroy, Augusti Rodin amicum, artis Iaponicae studiosissimum interpretem.

Causa Dreyfusiana: a dubitatione iuridica ad certam sententiam

Prima pagina diurnorum L'Aurore diei 13 Ianuarii 1898, cum epistula Aemilii Zolae «J'accuse...!».

Causa Dreyfusiana Clemenceau campum renascendi praebuit. Exeunte anno 1897 in acta L'Aurore Ernesti Vaughan receptus, mense Novembri ab Augusto Scheurer-Kestner persuasus est damnationem anni 1894 quaestione vitiosa niti; primus eius commentarius retractationi favens statim prodiit. Initio sententia eius mere iuridica erat: innocentiam, cuius probationem se non habere dicebat, non affirmans, legem omnibus aequam postulabat, quod iustitiae praesidia uni negari non possent quin tota civitas periclitaretur. Post absolutionem flagitiosam Esterhazy, die 11 Ianuarii 1898, ipse epistulam apertam Aemilii Zolae ad praesidem rei publicae in L'Aurore recepit eique titulum, ex ipso textu sumptum, invenit: «J'accuse...!», die 13 Ianuarii trecentis milibus exemplarium editum. Idem, commentario diei 23 Ianuarii, vocabulum «intellectuels» ad libellorum subscriptores significandos firmavit.

In iudicio Zolae (mense Februario 1898) cum fratre Alberto, advocato procuratoris actorum, verba fecit, oratione rem latius proponens: non unius hominis fortunam, sed quaestionem agi utrum potestas militaris iuri subiceretur, et periculum imminere imperii sub gladio constituti. Disputationes iudicii, in primis confessio cuiusdam ducis dicentis concilium militare damnationem Dreyfusi, sontis aut insontis, retractare noluisse, eum de innocentia damnati plane persuaserunt. Per totam causam plura centena commentariorum in L'Aurore edidit, postea septem voluminibus collecta, et cum Eduardo Drumont sclopetis certavit. Post alterum iudicium Redonense et veniam Dreyfuso mense Septembri 1899 datam, quam invitus accepit, quod iustitiam plenam deseri putabat, inter eos mansit qui restitutionem postulabant, anno 1906 perfectam. Causa Dreyfusiana certamina eius transformavit: exinde rei publicae defensio et contra nationis cultum immodicum clericorumque potentiam pugna actionem eius rexerunt.

Alterum concilium militare, Redonibus aestate anni 1899 post rescissum anno 1894 iudicium coactum, Dreyfusum iterum, causis levantibus additis, damnavit: sententia absurda quae Europam consternavit. Cum gubernium Waldeck-Rousseau veniam a praeside rei publicae dandam proponeret, Clemenceau primo vehementer obstitit: veniam accipere idem esse ac innocentiam non proclamare, et ius deserere ut ad misericordiam confugeretur. Tandem damnati viribus exhaustis cessit, sed retractationem plenam persequi non destitit, quae die 12 Iulii 1906 perfecta est: summum tribunal iudicium Redonense sine remissione rescidit, Dreyfus in exercitum restitutus et honore militari ornatus est. Forte tum Clemenceau in gubernio erat; paucis post mensibus, praeses consilii factus, Picquart, tribunum ob veritatem detectam vexatum, ministrum belli fecit, simul reparandi simul lacessendi causa. Haec fides frigora non exclusit: cum ipso Alfredo Dreyfus, quem nimis patientem iudicabat, rarus ei usus fuit, et necessitudines cum parte Dreyfusianorum, cum Jaurès et Péguy, post communem victoriam cito refrixerunt.

Reditus ad imperium (1902–1909)

Clemenceau a Paulo Nadar photographice expressus.

Senator Varensis et «primus Franciae vigil»

Mense Aprili 1902 is, qui olim senatum tollendum postulaverat, senator Varensis electus est; quam inconstantiam aequo animo tulit. Coniunctioni sinistrarum («Bloc des gauches») eiusque laicis consiliis favit et legi anni 1905 de ecclesiis a civitate seiungendis suffragatus est, a factione tamen radicali ordinata, anno 1901 condita, semper afuit neque ei umquam nomen dedit. Die 14 Martii 1906, quattuor et sexaginta annos natus, primum in gubernium intravit, minister rerum interiorum in consilio Sarrien, quattuor diebus post cladem fodinarum apud Courrières, qua plus mille homines in praefectura Freti Calesiani perierant.

Operum cessatio, quae regionem fodinarum statim incendit, ei occasionem dedit rationem suam definiendi. Die 17 Martii, apud Lens, invito praeside consilii, sodaliciorum ducibus declaravit cessationem operum ius esse absolutum neque se milites missurum, dum operis libertas hominesque incolumes essent: res a ministro rerum interiorum antea inaudita. Sed violentia latius serpente milites arcessere coactus est, et appropinquante die 1 Maii 1906, quem confoederatio CGT seditiosum fore nuntiabat, duces eius ante diem comprehendi iussit. In Camera custodis ordinis partes audacter professus est, se ipsum «primum Franciae vigilem» appellans. Comitia mensis Maii 1906, quibus sinistrae late vicerunt, auctoritatem eius firmaverunt: die 25 Octobris 1906 Sarrien in praesidio consilii successit, ministerio rerum interiorum retento.

Primum gubernium Clemenceau (Octobri 1906 – Iulio 1909)

Ministerium quod composuit, ex radicalibus et socialistis nulli factioni adscriptis constitutum, magnum reformationum programma proposuit: tributum ex reditibus, pensiones opificum, vias ferratas redimendas, concilia militaria reformanda. Ministerium Laboris et Providentiae socialis creavit, Renato Viviani socialistae commissum: institutum quod mansit. Leges tamen promissis minores fuerunt: redemptio viarum ferratarum occidentalium (1908) et lex de requiete hebdomadaria utcumque servata inter pauca bene gesta numerantur, cum tributum ex reditibus, a Iosepho Caillaux paratum, in senatu haereret. In re autem vigilum gravissima perfecit: Caelestinus Hennion summae custodiae publicae praepositus est, et decreto diei 30 Decembris 1907 cohortes regionales vigilum mobiles institutae sunt, quae in memoria populi «cohortes Tigris» manserunt.

Totum illud tempus certamine cum motu opificum occupatum est. Contra CGT, quae inde a conventu Ambianensi (1906) cessationi operum generali et seditiosae studebat, Clemenceau identidem vires expertus est: cessantibus opificibus electricis Parisiensibus, baiulis portuum, nautis, tabellariis. Gravissimum discrimen fuit vinitorum meridianorum seditio vere anni 1907: contra motum ingentem ob vini vilitatem ortum, qui centena milia hominum post cauponem Marcellinum Albert congregabat, gubernium duces comprehendi iussit et milites misit; Narbone mense Iunio nonnulli glandibus perierunt, et milites legionis septimae decimae Biterris imperia detrectaverunt. Exitus rei saepe narratus est: Marcellinus Albert, Lutetiam profectus ut vinitorum causam ageret, e colloquio cum ministro infamis discessit, cum Clemenceau ei centum francos ad reditum dedisset. Anno 1908 cessatio eorum qui in harenariis vallis Sequanae laborabant in tragoediam versa est: duo cessantes a custodibus publicis apud Draveil-Vigneux die 2 Iunii occisi sunt, quattuor alii apud Villeneuve-Saint-Georges die 30 Iulii ceciderunt; gubernium principes CGT comprehendi iussit, confoederationem tamen non dissolvit, quod multi e maiore parte flagitabant. Socialistae «gubernium sicariorum» clamabant; orationum certamina inter Clemenceau et Jaurès, in primis mense Iunio 1906 de proprietate, civitate, socialismi futuro, inter summa eloquentiae parlamentariae illius aetatis numerantur: consiliis de futuro a tribuno socialista expositis Clemenceau scientiam hominis qualis est et rationem reformationum singillatim parandarum opposuit.

Historici imaginem «fractoris cessationum» his annis natam postea temperaverunt. Iacobus Julliard demonstravit Clemenceau non ius cessandi frangere voluisse, quod tota vita et adhuc apud Carmaux anno 1892 defenderat, sed violentiam et legum contemptum eorum sodaliciorum quae, actionem directam professa, ex omni contentione quasi meditationem rerum novarum faciebant; praefectis enim constanter mandabat ut et operis libertatem et cessandi libertatem aeque tuerentur neve milites ante tempus mitterent. Manet tamen quod caedes annorum 1906–1909, quales post caedem Fourmiensem non acciderant, inter eum et opifices ordinatos discidium numquam sanatum fecerunt; ex quo natum est odium quod CGT et socialistae per bellum ei habuerunt.

In rebus externis Clemenceau, certamen cum Germania vitari non posse persuasus, consensionem cum Britannia («Entente cordiale») et necessitudinem cum Russia firmavit, et controversiam Francogermanicam de perfugis Casablancae (1908) arbitrio composuit. Gubernium eius, inter longissima Tertiae Rei Publicae, die 20 Iulii 1909 cecidit, post disputationem de classe in qua verbis inauditae asperitatis cum Delcassé conflixit: suffragatione de ordine agendi victus, statim se abdicavit. Aristides Briand, eius minister, successit.

Censor et vigil rei publicae (1909–1917)

Insequentes anni Clemenceau ad duo sua munera reduxerunt, senatum et diurna. Post orationes in America Meridiana habitas (1910), pugnam contra Briand, deinde contra Caillaux resumpsit, cuius consilia Germaniae concedendi in discrimine Agadirensi et in pacto Francogermanico anni 1911 de Congo denuntiavit. Mense Maio 1913 nova acta diurna condidit, L'Homme libre, et eodem anno legi de militia ad tres annos producenda suffragatus est, certamen appropinquare persuasus; annis 1912–1913 etiam Poincaré viam ad praesidium rei publicae in conventu praeparatorio republicano obstruere conatus est, electionem tamen non impedivit.

Per Magnum Bellum in gubernia «Unionis sacrae» intrare noluit et censoris partes elegit. Die 26 Augusti 1914, cum consilium Viviani novaretur, ministerium a Briand oblatum recusavit, indignum ratus tali tempore sub alio quam se ipso servire; quod propositum per totum bellum tenuit. Acta eius, exeunte Septembri 1914 suppressa, quod vitia curationis vulneratorum vehendorum detexerant, titulo provocanti L'Homme enchaîné redierunt et cotidie contra apparatus bellici defectus, vanam magistratuum fiduciam, inanes legatorum spes pugnabant, intra fines censurae cum qua perpetuum bellum minutum gerebat. Praeses commissionis exercitus et commissionis rerum externarum senator gravissimus, frontem identidem visitabat et testes audiebat, scientiam rei bellicae colligens quam pauci parlamentarii cum eo communicabant; milites adventibus eius, usque in fossas primae aciei, assueverunt.

Crescente civium lassitudine, post cruentum impetum a Nivelle factum, militum seditiones et operum cessationes veris anni 1917, pugnam contra eos qui de victoria desperabant suam fecit: die 22 Iulii 1917 in senatu contra Ludovicum Malvy, ministrum rerum interiorum ab anno 1914, indulgentiae erga pacis fautores accusatum, orationem accusatoriam habuit quae gubernium Ribot concussit et viam reditus sui aperuit. Eversis consiliis Ribot et Painlevé, Poincaré, qui eum minime amabat quemque Clemenceau semper oppugnaverat, eum arcessere statuit: inter Caillaux, id est pacem compositam quaerendam, et Clemenceau, id est bellum usque ad victoriam, praeses rei publicae decrevit, intellegens, ut in commentariis suis notavit, vim veteris pugnatoris fabulis iam celebratam plus valituram esse quam cuiusvis alterius consilii infirmitatem. Colloquia diebus 14 et 15 Novembris 1917 habita sunt; gubernium die 16 constitutum est.

Gubernium victoriae (1917–1918)

«Bellum gero»

Die 20 Novembris 1917 novus praeses consilii, idem minister belli, Camerae declarationem ad unam rem redactam proposuit, bellum, et fidem 418 suffragiis contra 65 (quae socialistarum erant) obtinuit. Gubernium eius, ex viris secundi ordinis et fidelibus compositum, circa manum arte coniunctam versabatur: Georgium Mandel, principem officii civilis, ducem Henricum Mordacq, principem officii militaris, Iulium Jeanneney, subsecretarium praesidio consilii additum, Georgium Wormser, a consiliis politicis. Haec potestatis contractio, quae Poincaré a summis deliberationibus arcebat, plane tamen parlamentaria mansit: Clemenceau commissionibus parebat, inspectionem parlamentariam apud exercitus accipiebat et fidem Camerae identidem petebat. Die 8 Martii 1918, socialistis respondens, programma suum paucis verbis expressit, quae posteri memoria tenuerunt: «Domi: bellum gero; foris: bellum gero. Semper bellum gero.»

Severitas primum domi exercita est. Iam die 28 Novembris 1917 Camera Malvy ad senatum in summum iudicium constitutum remisit, ipso petente, qui se purgare volebat; proditionis absolutus, mense Augusto 1918 ob officium violatum quinquennii exsilio damnatus est. Mense Decembri 1917 Camera Iosephum Caillaux immunitate privavit, suspectum commerciorum cum hoste ob colloquia de pace componenda habita; die 14 Ianuarii 1918 comprehensus, demum vere anni 1920 a summo illo iudicio condemnatus est poena quam longa custodia ante iudicium iam absumpserat, iuribus civitatis ademptis. Iustitia bellica praeterea complures hostis ministros punivit, in quibus Bolo Pacha, qui capite damnatus interfectus est. Historici consentiunt haec iudicia tam instrumenta animorum confirmandorum quam opera iustitiae fuisse: Malvy in primis piaculi vicem sustinuit. Eodem tempore, quod minus notum est, Clemenceau ab omni graviore opificum coercitione abstinuit: cessationes veris anni 1918 colloquiis et mercede tuenda potius quam vi compositae sunt.

Neque bellum gerere idem erat ac desperantes tantum opprimere. Gubernium oeconomiam severe rexit, annonam et arma Ludovico Loucheur curante administravit, animos civium sustinuit censura in res politicas mitigata, in res militares inflexibili, mercedesque tuebatur ne plebs erumperet; magnae cessationes fabrorum metallicorum Parisiensium, vere anni 1918, colloquiis solutae sunt, gubernio ab omni vi se abstinente. Cum Poincaré rationes frigidae et parum familiares manserunt: praeses rei publicae, accurate certior factus sed raro consultus, in commentariis amaritudinem suam notabat, paene omni vera potestate privatus; nihilo minus usque ad victoriam praesidem consilii, quem oderat, fideliter texit. Necessitudines autem cum imperatoribus doctrinam totius vitae Clemenceau inverterunt: vetus potestatis militaris castigator ducum contra parlamentum patronus factus est, iisdem tamen civilis potestatis principatum sine ulla verecundia inculcans.

Discrimen veris 1918 et imperium unum

Die 21 Martii 1918 impetus Germanicus «Michael» frontem Britannicam in Picardia perrupit et exercitus sociorum dividere minatus est. In eo discrimine, gravissimo post pugnam ad Matronam, Clemenceau primas partes egit: Lutetiam deserendam ne cogitari quidem passus est, perstandi voluntatem imposuit, imperio inter socios uni constituendo operam dedit. In conventu apud Doullens, die 26 Martii, Foch mandatum accepit actiones exercituum sociorum in fronte occidentali ordinandi; potestates eius apud Bellovacos die 3 Aprilis auctae sunt, deinde vere titulus imperatoris summi exercituum sociorum ei tributus est. Clemenceau Foch praetulerat, cuius animi ardor apud eum tristitiae Pétain praevaluit, hoc tamen exercitibus Francicis praefecto retento: hoc par ducum contra impetus parlamentarios protexit, in primis post cladem apud «Chemin des Dames», cum die 4 Iunii 1918 duces militares interpellatoribus dedere coram Camera recusavit fidemque 377 suffragiis contra 110 obtinuit.

Praeses consilii, quem milites in fossis primae aciei, interdum intra teli iactum hostium, identidem videbant, «Pater Victoriae» factus est. Inde a die 18 Iulii 1918 impetus contrarius ad Matronam belli fortunam vertit; successus usque ad autumnum continuati sunt. Cum Germania exhausta indutias secundum «quattuordecim capita» praesidis Wilson peteret, Clemenceau inter socios consensum de condicionibus paravit quibus bellum renovari non posset. Indutiae die 11 Novembris 1918 apud Rethondes signatae sunt; eodem die coram Camera Clemenceau condiciones recitavit, Alsatiam Lotharingiamque redeuntes salutavit et Franciam, heri Dei militem, hodie humanitatis militem, semper optimae cuiusque causae militem futuram esse proclamavit. Paucis post diebus Academia Francica eum simul cum Foch cooptavit; numquam tamen in ea sedit.

Pax difficilis (1919)

Consilium Quattuor Lutetiae anno 1919: Lloyd George, Orlando, Clemenceau, Wilson.

Conventus Parisiensis et Consilium Quattuorvirorum

Conventus pacis Lutetiae die 18 Ianuarii 1919 apertus est, Clemenceau praesidente. Summae res primum in Consilio Decemvirorum, deinde, ab exeunte Martio, in Consilio Quattuorvirorum agebantur, ubi Wilson, Lloyd George, Orlando, Clemenceau conveniebant, qui solus ex quattuor utraque lingua utebatur. Francorum postulata eadem semper erant: Alsatia Lotharingiaque restituendae, damna reparanda, securitatis pignora in finibus Rheni petenda. Die 19 Februarii 1919 insidiae in eum factae sunt: Aemilius Cottin, anarchiae fautor, plures glandes in raedam eius in via Franklin emisit; glande prope scapulam haerente vulneratus, praeses consilii, septem et septuaginta annorum, paucis diebus ad opus rediit et postea poenam mortis percussori suo commutari obtinuit.

Clemenceau ad colloquia parum credulus accessit. «Quattuordecim capita» ut disputationis fundamentum acceperat, quia Alsatiae Lotharingiaeque restitutionem continebant, sed neque spes paene religiosas Wilson neque fiduciam Societati Nationum habitam participabat: eius institutionem accepit, non credens societatem sine armis cuiusquam securitatem praestare posse; dictum eius de «nobili candore» praesidis Americani diffidentiam exprimit quam disputationes confirmaverunt. Cum Lloyd George, qui pacem Franciae nimis utilem vitare cupiebat et ad vetera aequilibria iam respiciebat, necessitudines inter societatem et certamen fluctuabant. Discessus iratus Orlando, mense Aprili, de urbe Fiume, quam Wilson Italiae negabat, tres tantum rerum arbitros reliquit; quod autem Clemenceau postulata Italica neglexerat, Lutetiam Romamque diu alienavit. Foederis exemplar legatis Germanis die 7 Maii 1919 in Trianon-Palace propositum est, brevi caerimonia in qua superbia comitis Brockdorff-Rantzau animos accendit; post extremas concessiones a Lloyd George expressas, in primis de finibus Polonicis, Germania, renovati belli metu, subscripsit.

Caput colloquiorum ripa sinistra Rheni erat. Contra Foch et Poincaré, qui Rhenaniam diu separandam censebant, Clemenceau die 24 Martii 1919 omni separatione politica cessit, ea condicione ut foederibus cautionis Civitates Foederatae et Britannia se obligarent Franciae oppugnatae auxilium ferre, ripa sinistra quindecim annos occupanda et perpetuo armis vacua futura. Saraviam item sibi adiungere noluit: regio Societati Nationum administranda tradita est, fodinae Franciae attributae, plebiscitum post quindecim annos promissum. Articulus 231 foederis fundamentum iuris statuit quo damna repararentur; summa pecuniae commissioni relicta est. Cum querelae Germanorum Lloyd George exeunte Maio labefactarent, Wilson adiuvante Clemenceau summam rerum servavit. Foedus die 28 Iunii 1919 in porticu Speculorum Versaliis signatum est, ubi imperium Germanicum anno 1871 proclamatum erat. Die 14 Iulii pompa Victoriae per Campos Elysios ante cenotaphium mortuorum descendit; deinde Clemenceau foedera cum ceteris victis paranda curavit: Sangermanense cum Austria et Nulliacense cum Bulgaria ante eius discessum signata sunt.

Compositio statim impugnata

Foedus in porticu Speculorum signatur: tabula a Gulielmo Orpen picta (1919).

Compositio Versaliensis auctori suo duplicem accusationem peperit, quae eum numquam reliquit. Foch, Poincaré dextraque nationalis, cuius censuram Iacobus Bainville complexus est pacem nimis mollem pro sua duritia appellans, Clemenceau securitatem Francicam prodidisse putabant, qui Rhenum chartarum promissis vendidisset; recusatio senatus Americani, quae cautionem Americanam Britannicamque irritam fecit, iam anno 1920 illis suffragari visa est. Contra apud Anglos et Americanos, quos liber Keynes commoverat, foedus pax Carthaginiensis erat odio Francico dictata. Recentiores historici, aequiores, angustias ostendunt quibus Clemenceau premebatur: societate obligatus, sine qua Francia nec bellum vincere nec pacem tueri poterat, id obtinuit quod civitas paene quindecies centenis milibus mortuorum exhausta a sociis iam discedere meditantibus obtinere poterat. Foedus a Cameris Francicis mense Octobri 1919 comprobatum est, sed in disputatione omnium partium querelae sonuerunt.

Repulsa Ianuarii 1920 et discessus

Comitiis Novembris 1919, quibus coniunctio nationalis («Bloc national»), quae eius nomen prae se ferebat, vicit et Cameram caerulei coloris creavit, Clemenceau suffragia non petivit. Amici, Mandel praecipue, eum ad praesidium rei publicae, quod Poincaré mense Februario 1920 relicturus erat, impellebant. Ipse tacebat, nihil rogare dignatus. Aristides Briand candidaturam praesidis Camerae, Pauli Deschanel, instruxit et contra «Tigrem» collecta odia excitavit: catholicorum, quos imagine praesidis sine ritu sacro efferendi terrebat, amicorum Caillaux et Malvy, eorum denique quos foedus deceperat. In conventu praeparatorio factionum republicanarum, die 16 Ianuarii 1920, Deschanel Clemenceau 408 suffragiis contra 389 antecessit. Quamquam comitia sollemnia nondum acta erant, Clemenceau candidaturam statim retraxit, scribens se mandatum recusaturum etiam si maior pars deferret, neque se invita maiore parte regendo dignitatem minuere velle. Die 17 Ianuarii congressus Deschanel 734 suffragiis elegit; postridie Clemenceau cum ministris se magistratu abdicavit neque victorem, salutatum venientem, admisit. Diurna sociorum hanc ingratitudinem indignata sunt; dictum Lloyd George attributum communem stuporem expressit: hoc tempore ipsos Francos Iohannam Arcensem cremavisse.

Ultimi anni (1920–1929)

Itinera, amicitiae, extrema certamina

Clemenceau apud Claudium Monet in horto Givernensi.

Omni munere liberatus, duodeoctoginta annos natus, Clemenceau vitam inter domicilium suum viae Franklin, quod ab anno 1895 incolebat, et «Bélébat» dividebat, humilem domum in harenis maritimis apud Saint-Vincent-sur-Jard exeunte anno 1919 in perpetuum conductam, mari obversam, ubi hortum colebat et scribebat; a fratre Paulo alienatus, in praediis familiae morari non iam poterat. Itinera fecit: in Aegyptum et Sudaniam vere anni 1920, deinde, a Septembri 1920 ad Martium 1921, longum iter per Asiam meridianam et orientalem, quod ab India per Taprobanen, Singapuram, Birmaniam eum duxit, venatione tigridis interposita quam in epistulis cum irrisione narrat. Anno 1922, Americanorum discessu sollicitus, unum et octoginta annos natus in Civitates Foederatas navigavit ut orationibus populum officiorum Europae debitorum admoneret; multitudines eum laetissime exceperunt, effectus politicus exiguus fuit. Magna cum Claudio Monet amicitia ultimos annos implevit: ipse pictorem senescentem sustinuit, ei persuasit ut oculos secari pateretur, et perfectionem donationemque Nymphaearum curavit, quae paulo post mortem Monet, exeunte anno 1926, in Orangerie collocatae sunt.

Otium tamen non prorsus abdicatio fuit. Clemenceau foederum custodem victoriaeque vigilem se praestabat: fidelium suorum, Mandel et Tardieu, cursus fovebat, pignora anni 1919 paulatim dissolvi anxius spectabat, et mense Octobri 1921 monumentum militum Vendeae apud Sainte-Hermine dedicandum suscepit, ubi sculptor Sicard eum, ipso ita volente, inter milites finxit. Cetera omnia recusavit: honores, insignia (etiam Legionis honoris, quam numquam acceperat), sellam Academiae quam vacuam reliquit, revocationes quae per discrimina annorum post 1920 multiplicabantur. Nihil iam exspectare volebat nisi a labore suo et a mari, quod ex Bélébat, «tuguriolo» suo harenarum, contemplabatur, ubi hortum minutum, multis paulatim sementibus, disciplinae Givernianae multum debentem creaverat.

Scriptor vespertinus

Otium studiosum fuit. Praeter libellum de Demosthene (1926), rogatu Margaritae Baldensperger scriptum, editricis anno 1923 cognitae, ad quam centenas extremi amoris epistulas misit, anno 1927 edidit Au soir de la pensée, magnam summam philosophicam duobus voluminibus, in qua senex, philosophiae positivae et Darwini alumnus, de cognitione, religionibus, hominis in universo loco meditatur; deinde libellum de Claudio Monet (1928). Editio postuma libri Mémorial Foch, anno 1929 a Raymundo Recouly curata, colloquiorum collectio in qua Foch eum pacem perdidisse accusabat, silentium quod sibi imposuerat rumpere coegit: paucis mensibus dictavit Grandeurs et misères d'une victoire, responsum vehemens et testamentum politicum, quod post mortem, anno 1930, editum est. In eo adhuc nocte inter dies 21 et 22 Novembris 1929 laborabat.

Mors et funus

Sepulcrum Clemenceau in praedio Le Colombier, die 25 Novembris 1929.

Georgius Clemenceau domi suae Parisiensi die 24 Novembris 1929 mortuus est, undenonagesimum annum agens. Ex eius voluntate, quae omnem caerimoniam, omnem pompam, omnes flores excludebat, cum gubernium funus publicum offerret, corpus noctu in Vendeam translatum et die 25 Novembris in praedio Le Colombier prope Mouchamps, iuxta patrem, in fossa simplici pridie effossa, coram familia et paucis fidelibus humatum est. Nulla inscriptio sepulcrum signat, quod sola stela indicat, Minerva a Sicard sculpta superposita. Pauci agricolae vicini et incolae vicorum quos funus transibat, in liminibus taciti stantes, soli huius in natalem terram reditus testes fuerunt.

Doctrina politica

Clemenceau nullum umquam doctrinae librum composuit, sed milia commentariorum, orationes, libri cogitationem cohaerentem effingunt, cuius caput praebet sententia in Camera die 29 Ianuarii 1891, cum de fabula Thermidor Sardou disputaretur, prolata: res novas Francicas unum corpus esse, quod dividi non possit. Res publica ei non una e multis imperii formis erat, sed perfectio anni 1789 semper inchoata: inde repudiatio legum constitutionalium anni 1875, quas pactum cum regum fautoribus iudicabat; inde diuturnum adversus senatum et praesidium rei publicae odium; inde studium inspectionis parlamentariae; inde denique (quod ex anno 1870 et causa Dreyfusiana didicerat) certa sententia potestatem militarem civili subiciendam esse, quam regulam etiam in bello gerendo servavit.

Laicitas eius e libera cogitatione a patre accepta et e philosophia positiva institutionis medicae fluebat. Deum constanter negans, librorum Stuart Mill interpres, Darwini et Comte alumnus, religiones explicationes mundi obsoletas habebat, sed pugnam contra ecclesiam institutam a libertate conscientiae credentium semper distinxit, quam iam praefectus Montis Martyrum edixerat et lege separationis anni 1905 servavit: nullam religionem civitatis esse debere, nullam cultuum vexationem. Haec philosophia materiae, sub vitae vesperum in Au soir de la pensée exposita, etiam singularia consectaria habuit, ut illam misericordiam ad animalia extensam, «Quintum Statum» dolentium sine voce, qua eorum defensionis praecursor fuit.

In quaestione sociali Clemenceau locum proprium et incommodum tenebat, quem ipse ita definiebat: singulorum ius cum mutua omnium cura coniungendum. Persuasus miseriam opificum, quam medicus Montis Martyrum prope viderat, rei publicae non minus nocere quam apertos eius hostes, «Quartum Statum» reformationibus inserere volebat: iure sodaliciorum, tempore operis finito, pensionibus, tributo ex reditibus. Sed bonorum communionem respuebat, quae singulos fictae cuidam civitati immolaret, et ordinum certamen, quod unitatem nationis republicanae frangeret: huc spectat eius cum Jaurès controversia anni 1906, in qua consiliis socialistarum naturae humanae cognitionem et rationem rerum gradatim acquirendarum opposuit. Eadem ratio imperium eius rexit: cessationem ut ius defendere, seditionem ut crimen frangere.

Denique de gentibus ita sentiebat ut patriae amorem Iacobinum cum iurium omnium gentium communione coniungeret. Natio Francica, rerum novarum filia, exempli munus habebat, non dominationis: inde coloniarum expugnationis censura ob aequalitatem populorum, etiamsi imperii iam parti administrationem postea suscepit. Ex itinere Americano et discrimine Boulangistico didicerat Caesaribus et servatoribus omnibus perpetuo diffidere; ex anno 1870 certam opinionem Germaniam, Bismarcki deinde Guilelmi, praecipuum periculum manere: quo nitebatur eius studium consensionis cum Anglia et Civitatibus Foederatis, quas usque ad extremum illud iter Americanum necessarium pacis pignus habuit.

Homo privatus

Prius orator et scriptor pugnax quam vir publicus innotuit. In rostris Clemenceau genus dicendi novum imposuit: sententias breves, irrisionem mortiferam, omnem affectuum ostentationem repudiatam, artem verbi quod ferit; imaginum ridicularum pictores mature illam faciem malis altis demissisque mystacibus arripuerunt, formas eius varias per aetates fingentes, ab «eversore ministeriorum» ad «primum vigilem» et «Patrem Victoriae». Cognomen «Tigris», a diurnis ineunte saeculo, etiam ante primum ministerium, vulgatum, indolem pugnacem, amicis aeque ac inimicis formidolosam, apud aequales posterosque complexum est. Idem certator singularis erat: Clemenceau gladio et sclopeto cum pluribus adversariis pugnavit, cum Déroulède anno 1892, cum Paulo Deschanel anno 1894, cum Drumont anno 1898, nullo tamen ex his certaminibus graviter laeso, et haec hominis periculosi fama pars auctoritatis eius erat.

Persona publica saepe hominem texit. Brevis, quadratus, eques peritissimus qui cotidie mane in nemore Bononiensi equitabat, ab adulescentia gladio exercitatus, Clemenceau familiares electos colebat: paucos amicos politicos, sed artificum et litteratorum amicitias artissimas, Claudii Monet imprimis, Gustavi Geffroy, Augusti Rodin, Iaponis viri publici Saionji Kinmochi. Artis Iaponicae collector, picturae quae impressionistica vocatur iam annis post 1880 defensor, Graecarum litterarum studiosus qui Aeschylum et Platonem ipsis verbis legebat, idem tota vita indefesse laborabat, ante lucem surgens, parum dormiens. Surditas crescens et diabetes, insulino ab anno 1923 curatus (inter prima eius medicaminis exempla in Francia), vim eius iam fabulis celebratam vix minuerunt. Deum constanter negans omne religionis solacium recusavit, numquam tamen credentes vexavit; ultima eius voluntas, summae simplicitatis, illam constantiam sine spe alterius vitae continuat qua liber Au soir de la pensée imbutus est. Post divortium anni 1892 caelebs mansit, sed non solitarius: filia Theresia ab anno 1908 apud eum vixit, et amores eius, a comitissa d'Aunay ad Margaritam Baldensperger, epistularum copiam aluerunt quae inter pulcherrimas illius aetatis numerantur.

Memoria et historici

Memoria disputata

Statua a Francisco Cogné sculpta, Lutetiae prope Campos Elysios (anno 1932 erecta).

Gloria «Patris Victoriae», anno 1918 ingens et post mortem narrationibus familiarium (Ioannis Martet, ducis Mordacq, Georgii Wormser) alita, non impedivit tamen quominus memoria eius diu incommoda esset. Dextra catholica et Maurrassiana ei nec odium clericorum nec Versalias ignovit; sinistra socialistarum et communistarum memoriam «fractoris cessationum» et «bestiae rufae» fovit, adeo ut nomen eius e fastis sinistrae Francicae diu abesset. Statua tamen a Francisco Cogné anno 1932 in circo Camporum Elysiorum erecta, museum in domicilio eius viae Franklin institutum, Bélébat conservata, domus natalis in museum nationale conversa loca memoriae popularis numquam deficientis fixerunt; et exemplum Clemenceau, inde ab anno 1940 (de Gaulle exemplum anni 1917 invocabat) usque ad discrimina nostrae aetatis, invocatur quotiens de auctoritate civitatis et virtute in rebus adversis agitur.

Memoria etiam sua loca habet. Praeter statuam Parisiensem et museum viae Franklin, iam anno 1931 opera Iulii Jeanneney fideliumque apertum, Vendea summam memoriae continet: domus natalis apud Mouilleron-en-Pareds (quo in vico etiam Ioannes de Lattre de Tassigny natus est) museum nationale utrique viro dicatum continet; Bélébat, apud Saint-Vincent-sur-Jard, eo statu servata quo Clemenceau eam reliquit, inter loca regionis frequentissima manet; sepulcrum denique in Le Colombier, sine nomine, sine titulo, peregrinationis tacitae meta factum est. Classis Francica navi aeroplanis vehendis nomen Clemenceau dedit, quae ab anno 1961 ad annum 1997 in classe meruit; centena oppida viis, plateis, scholis idem nomen dederunt; et centesimus a victoria annus anno 2018 celebratus singularem locum confirmavit quem in memoria nationali tenet vir qui vivus honores fere omnes recusaverat.

Historicorum iudicium

Historici diu inter laudatores fideles et accusatores adversarios fluctuaverunt. Studium Iacobi Julliard de Clemenceau «fractore cessationum» (1965) examen criticum primi ministerii aperuit; biographia Davidis Robin Watson (1974) primam totius vitae tractationem doctam praebuit, quam secuta sunt magnum opus Ioannis Baptistae Duroselle (1988), tabulis musei Clemenceau nisum, deinde biographia Michaelis Winock (2007), scriptori et morum iudici non minus quam viro publico intenta. Dictionarium Clemenceau, a Sylvia Brodziak et Samuële Tomei curatum, et libellus Ioannis Francisci Chanet, qui hominem in ipsum aestum passionum republicanarum reponit, hanc novam aestimationem produxerunt, repugnantiis viri attentam: conciliator anni 1871 belli integri auctor factus est, senatus contemptor senator, coloniarum adversarius imperii administrator, defensor cessantium apud Carmaux eorundem in imperio adversarius. Haec ipsa inter optima proposita et imperii usum discordia, aperte suscepta nec dissimulata, efficit ut Clemenceau hodie inter aptissima studiorum argumenta habeatur ad mores civiles republicanorum cognoscendos.

Opera praecipua Georgii Clemenceau

• De la génération des éléments anatomiques, thèse de médecine, 1865.
• La Mêlée sociale, Lutetiae, Fasquelle, 1895.
• Le Grand Pan, Lutetiae, Fasquelle, 1896.
• Les Plus Forts, roman, Lutetiae, Fasquelle, 1898.
• L'Iniquité (1899) et Vers la réparation (1899), premiers recueils des articles de l'affaire Dreyfus, suivis de cinq autres volumes jusqu'en 1903.
• Le Voile du bonheur, pièce en un acte, 1901.
• Démosthène, Lutetiae, Plon, 1926.
• Au soir de la pensée, Lutetiae, Plon, 2 vol., 1927.
• Claude Monet. Les Nymphéas, Lutetiae, Plon, 1928.
• Grandeurs et misères d'une victoire, Lutetiae, Plon, 1930 (opus postumum).

Bibliographia

Biographiae et studia

• Jean-Baptiste Duroselle, Clemenceau, Lutetiae, Fayard, 1988.
• Michel Winock, Clemenceau, Lutetiae, Perrin, 2007.
• David Robin Watson, Georges Clemenceau. A Political Biography, Londinii, Eyre Methuen, 1974.
• Jean-François Chanet, Clemenceau. Dans le chaudron des passions républicaines, Lutetiae, Gallimard, 2021 (praemio Lucien-Febvre anno 2023 ornatus).
• Sylvie Brodziak et Samuël Tomei (ed.), Dictionnaire Clemenceau, Lutetiae, Robert Laffont, in serie « Bouquins », 2017.
• Jacques Julliard, Clemenceau briseur de grèves. L'affaire de Draveil-Villeneuve-Saint-Georges, Lutetiae, Julliard, in serie « Archives », 1965.
• Gaston Monnerville, Clemenceau, Lutetiae, Fayard, 1968.

Testimonia et fontes

• Jean Martet, Le Silence de M. Clemenceau, Lutetiae, Albin Michel, 1929 ; M. Clemenceau peint par lui-même, Lutetiae, Albin Michel, 1929 ; Le Tigre, Lutetiae, Albin Michel, 1930.
• Henri Mordacq, Le Ministère Clemenceau. Journal d'un témoin, Lutetiae, Plon, 4 vol., 1930-1931 ; Clemenceau au soir de sa vie, 1920-1929, Lutetiae, Plon, 2 vol., 1933.
• Georges Wormser, La République de Clemenceau, Lutetiae, PUF, 1961 ; Clemenceau vu de près, Lutetiae, Hachette, 1979.
• Georges Clemenceau, Grandeurs et misères d'une victoire, Lutetiae, Plon, 1930 ; Au soir de la pensée, Lutetiae, Plon, 2 vol., 1927 ; Lettres à une amie, 1923-1929, Lutetiae, Gallimard, 1970.

Nexus externi

Vicimedia Communia plura habent quae ad Georgium Clemenceau spectant.

• De museo Clemenceau

Praesides consilii Franciae 1871–1959

Tertia res publica Armandus Dufaure · Albertus de Broglie · Ernestus Courtot de Cissey · Ludovicus Buffet · Armandus Dufaure · Iulius Simon · Albertus de Broglie · Caietanus de Rochebouët · Armandus Dufaure · Gulielmus Henricus Waddington · Carolus de Freycinet · Iulius Ferry · Leo Gambetta · Carolus de Freycinet · Carolus Duclerc · Armandus Fallières · Iulius Ferry · Henricus Brisson · Carolus de Freycinet · Renatus Goblet · Mauritius Rouvier · Petrus Tirard · Carolus Floquet · Petrus Tirard · Carolus de Freycinet · Aemilius Loubet · Alexander Ribot · Carolus Dupuy · Ioannes Casimir-Perier · Carolus Dupuy · Alexander Ribot · Leo Bourgeois · Iulius Méline · Henricus Brisson · Carolus Dupuy · Petrus Waldeck-Rousseau · Aemilius Combes · Mauritius Rouvier · Ferdinandus Sarrien · Georgius Clemenceau · Aristides Briand · Ernestus Monis · Iosephus Caillaux · Raimundus Poincaré · Aristides Briand · Ludovicus Barthou · Gasto Doumergue · Alexander Ribot · Renatus Viviani · Aristides Briand · Alexander Ribot · Paulus Painlevé · Georgius Clemenceau · Alexander Millerand · Georgius Leygues · Aristides Briand · Raimundus Poincaré · Fridericus François-Marsal · Eduardus Herriot · Paulus Painlevé · Aristides Briand · Eduardus Herriot · Raimundus Poincaré · Aristides Briand · Andreas Tardieu · Camillus Chautemps · Andreas Tardieu · Theodorus Steeg · Petrus Laval · Andreas Tardieu · Eduardus Herriot · Iosephus Paul-Boncour · Eduardus Daladier · Albertus Sarraut · Camillus Chautemps · Eduardus Daladier · Gasto Doumergue · Petrus-Stephanus Flandin · Ferdinandus Bouisson · Petrus Laval · Albertus Sarraut · Leo Blum · Camillus Chautemps · Leo Blum · Eduardus Daladier · Paulus Reynaud · Philippus Petain Civitas Francica Petrus Laval · Petrus-Stephanus Flandin · Franciscus Darlan · Petrus Laval GPRF Carolus de Gaulle · Felix Gouin · Georgius Bidault · Leo Blum Quarta res publica Paulus Ramadier · Robertus Schuman · Andreas Marie · Robertus Schuman · Henricus Queuille · Georgius Bidault · Henricus Queuille · Renatus Pleven · Henricus Queuille · Renatus Pleven · Edgarus Faure · Antonius Pinay · Renatus Mayer · Iosephus Laniel · Petrus Mendès France · Edgarus Faure · Guido Mollet · Mauritius Bourgès-Maunoury · Felix Gaillard · Petrus Pflimlin · Carolus de Gaulle Opus geopoliticum • Porta Franciae Capsae cognatae: Principes praesidesque Franciae 1799–1946 • Praesides Franciae 1947– • Primi ministri Franciae 1959– • Ministri rerum externarum Francici

De hac pagina

Haec pagina est pagina mensis.