Sâta a-o contegnûo

Raṿa de Craṿaüna

Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Da Wikipedia
AR
Sta pagina chi a l'è scrîta intu parlà de Craṿaüna
Raṿa de Craṿaüna

A Raṿa de Craṿaüna (Rapa di Caprauna in italiàn) a l'è 'na qualitàe de raṿa gianca a pasta gialla di posti de l'auta ṿalle du Pennavaire, specie du paìse de Craṿaüna, recunusciüa cumme Prudòttu da tradiz̄iùn (PAT).

Inti tèmpi passài

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Inti tèmpi passài a raṿa a l'è stâ a cianta da campi tra e ciü impurtanti pe'e pupulaz̄iùn de l'auta ṿalâ du Pennavaire. Zà du 1537 Craṿaüna a l'éṛa stâ menz̄iunâ da Agostino Giustiniani inti Castigatissimi Annali da Repübbrica de Zena: difatti u paìse u l'éṛa bèn cunusciüu "dau tantu che e raṿe i l'éṛa bòne e dau tantu ch'i ghe cresceṿa in abundanz̄a".[1] A pensâṛa istessu u l'è Girolamo Rossi, che intu 1870 u parla turna de Craṿaüna cumme postu cunusciüu pe'e raṿe.[2]

E raṿe i l'éṛa u mangià da gènte, u ciü dueṛàu da setèmbre fin aa fin de l'ànnu. Ma e raṿe i servìa ascì pe'e bestie, tantu ch'u se ghe fasceṿa fia i bròddi pe dà da mangià a e ṿacche o ae craṿe: aa seia, 'nta pignatta sciüa stiṿa, u se ghe metea l'aigua e a faṛina cu'u brennu drentu, quandu péi u se caciaṿa a raṿa, cu'in truncu u se fasceṿa giṛà perché senù u se furmaṿa i grumi e a nu se cüsceṿa.

E raṿe i se taiaṿa per lòngu, pe' nu stranguṛà e bestie: perché scicumme i sun runde cumme i méi, anche se in pocu ciü sciacàe, i resta 'nta guṛa e i e soffuca. I se taiaṿa a stu moddu e insèmme u se ghe meteṿa ascì e rüsche. Péi u se lasciaṿa da mangià o da beṿe ae ṿacche, perché u gh'éṛa numà u fèn d'inṿernu e, cu'i broddi, u se ghe dasceṿa carcosa de ciü.[3] E raṿe e e raṿiz̄z̄e (e föie ṿerde de raṿe) i se dasceṿa anch'ai ai cunìi.[4] Inti tèmpi antighi a gescia e söe tere a e meteṿa a l'incantu, prima pe' mette u gràn e doppu pe' mette e raṿe. E ducca u stessu campu u l'éṛa dueṛàu dae famìe primma a in moddu e péi a l'autru, fandu dui incanti diversci: u segundu u l'éṛa ciamàu u raṿìn.

Au dì d'ancöi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Inti ürtimi àgni u l'è cumenz̄àu a prumuz̄iùn de stu prudòttu, ch'u l'è ṿegnüu, a partì dau 2003, prescidiu naz̄iunâle Slow Food. A raṿa gianca a pasta gialla a l'è stâ presentâ au 2° Cungressu Internaz̄iunâle da fundaz̄iùn, ch'u s'è tegnüu intu nuèmbre de chél'ànnu lì.[5] E mutivaz̄iùn ch'i l'han purtàu au recunuscimèntu i sun l'intenz̄iùn de prutegeṛa e de mantegnîṛa, cu'a sudisfaz̄iùn da gènte du pòstu.[5]

A partì da stu ànnu a l'è stâ urganizzâ tütti l'àgni a fèsta da raṿa, che i primmi àgni a se fasceṿa aa segunda o a terz̄a dumenega d'utubre, propiu pe' fâṛa cunusce e pe' nu pèrde a tradiz̄iùn.[6] In ciü, du 2004, u l'è nasciüu u Cunsorz̄iu "prodotti tipici Alta Valle Tanaro"[7], facciu daa cumünitàe muntana, ch'u mantegne i prudòtti du teritoṛiu, fia u fasciö giancu de Bagnascu, u cesce de Nuscéi e a castagna gabiana de Garesce.[8][9]

Stu tipu de raṿa u l'ha ina furma runda e sciacâ, de cuṛù giancu-gialìn, a raìscia a permette aa ciànta u nutrimèntu pe' tüttu u tèmpu da cultiṿaz̄iùn.[10] U ghe n'è, diemmu, de dui tipi, üna ch'a s'è imbastardìa inti àgni '60, quande i l'han cumenz̄àu a mette i pistùi, ch'i sun menu sciacài e ciü rundi. Sta lì a resta gianca drentu e a l'è menu duz̄e, mèntre l'autra cu'a pasta gialla, quandu ti a cösci a ṿegne in ocra-giallìn, apena apena marcàu e a l'è ciü bona. Ducca u gh'è stàu ina selez̄iùn inti àgni, pe' purtà in aṿanti a segunda de due, e difatti u se disce che ciü u drentu u l'è giallu ciü a raṿa a l'è duz̄e.[10]

Cultiṿaz̄iùn

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A raṿa a se semena de solitu doppu e patatte, a cumenz̄à dau 2 de lüiu inta Còlla e a nu l'ha besögnu né de troppu leamme, né de êsse mancu bagnà, scicumme ch'u ghe pensaṿa u z̄é, cun carche tempuṛâ. Peṛò quandu ti a semeni, ogni tantu a l'ha besögnu de 'na lambrascinâ, au dì d'ancöi u l'è in po' ciü difiz̄z̄ile, specie s'u nu ciöṿe. A cianta a s'è ambientâ inti posti ümeṛi e a resciste bèn au freggiu, scampandu fin a de tempeṛatüṛe de 10°C sutte zeṛu. U meiu pe'a crescita da cianta i sun i pòsti ch'u nu ghe ṿegne troppu caudu, fra i 15 e i 20 graddi.[11]

L'ambiènte u l'è chélu de antighe fàsce rezüe dai mascéi[12][13]: a cultivaz̄iùn de raṿe a riṿa fin a in' autez̄z̄a de squasci 1600 metri. Stu ambiènte, insèmme ae tempeṛatüṛe e au fattu de êsse vescìn au mà, u l'ha purtàu inti seculi au sò svilüppu.[13]

A prudüz̄iùn da raṿa a ṿa a pröu ancù a maneṛa da tradiz̄iùn, cu'a semènz̄a ch'a ne ṿegne daa selez̄iùn de meiu ciante[14], ch'i ṿegne reciantàe inti surchi e i ṿegne recauz̄àe. E ciante z̄ernüe i ṿegne lasciàe sciuṛì e prima ch'u cazze a semènz̄a i ṿegne taiàe e messe a secà[3], pe' ṿegnì batüe e recampà a semènz̄a. A parte secca, ch'i sun dicce gambe, carcün u e brüsciaṿa a nöcce de San Giuànni denài aa cà, de moddu che a z̄enne a tegnisse luntane e furmiguṛe.[12]

Quandu u se semena (inti campi ciü basci ai 15 de lüiu, u dì de San Bonaṿèntüṛa[15]) u ṿegne facciu tüttu a màn, spantegandu bèn a semènz̄a 'nta tèra, e doppu u se ghe passa cu'u magaiu pe' cruì chélu ch'u s'éṛa apena semenàu, sènz̄a fâṛu restâ troppu prufundu. Se u teren u l'éṛa sciücciu u se ghe dasceṿa in po' ciü de tèra. De solitu u se semenaṿa e raṿe inti stésci sciti 'unde primma u se gh'éṛa messu u gràn, perché cuscì a raṿa a piaṿa u sò güstu tipicu[13], o senù 'und'u gh'éṛa e patatte.[4]

E raṿe i sun da campà au mascimu fin aa fìn de nuèmbre: inta tradiz̄iùn stu mumèntu u l'è ligau au dì de Santa Cataṛina, ch'u cazze ai 21 de stu mese. U se dìsce pe' chélu u pruèrbiu "a Santa Cataṛina chi u nu l'ha raṿinàu u raṿina" perché u l'è tostu a fìn du periudu che i cuntadìn i e campa.[10]

Cunserṿaz̄iùn e ṿèndita

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Quand'i ṿegniṿa campàe, chéle ch'i serṿia in ca' i se pusceṿa cunserṿà inte ciü maneṛe difeṛènti: i se meteṿa sutte tèra, u se scaṿaṿa ina z̄otta, se ghe meteṿa in sö de paia e péi e raṿe, ch'i l'éṛa cuèrte da autra paia e aa fin in z̄imma i se cruṿiṿa cun aumenu 'na z̄inquantena de citti de tèra.[3] E raṿiz̄z̄e, pe' nu fâṛe marz̄â i se meteṿa sciü de perteghe o tacàe a di fì de moddu che i piàsse de l'aṛia.[3] Ma a Craṿaüna, fin che u tèmpu u permeteṿa i se lasciaṿa inti campi e i se piaṿa man man ch'i serṿiṿa, senù i se purtaṿa inte 'n fundu o inte 'na z̄otta, tantu ch'u se dìsce "inz̄utâ e raṿe".[3] Scicumme i nu se sarṿa e raṿe i l'éṛa rancàe e purtàe sübitu a ṿènde inti paìsci ṿescìn cumme Garesce, Urméa o ṿersu Arbenga, aa Ceṿe e a Ineia.[10] U trasportu u l'éṛa facciu a bastu, cu'u mü.[10][3]

Ün di piatti du paìse, u l'è patatte e raṿe, taiàe a fette e fàcce cösce inta paéla, fricce cumpagnàe da tocchi de sciausciz̄z̄a, s'u ghe n'éṛa, o buìe.[16] Senù i se pon mangià cöcce au furnu, cumme cunturnu da carne, o cumpagnàe cu'a pasta fresca ch'a l'è tipica de Craṿaüna: i sc-ciancùi.[4] Inte sta maneṛa e raṿe i ṿegne mundàe assèmme ae patatte, taiàe a fette ch'i nu secce troppu spesse e buìe, doppu u se caccia a pasta e u se remescia cu'a caz̄z̄a garbâ, in maneṛa che i sc-ciancùi i nu se tacche.[4] U tüttu u ṿegne cundìu cu'u tuchìn de pôri, sciuṛa de lacce, niz̄öṛe sciacàe intu murtà e buṛéi secchi.[17]

  1. ↑ (IT) Agostino Giustinani, La Pieve di Teicio, in Castigatissimi annali con la loro copiosa tavola della eccelsa & illustrissima republi. di Genoa [...], Libro Primo Descrittione della Liguria, Zena, 1537, p. 39.
  2. ↑ (IT) Gerolamo Rossi, XVI. Vicende del secolo XVII, in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 281.
  3. 1 2 3 4 5 6 Merlo, 2024, 2.3 Economia, p. 29
  4. 1 2 3 4 Amici per Caprauna. 2025, I sc-ciancùi, p. 80
  5. 1 2 AA.VV., È l'ora della rapa, in A Fregüa, Rivista Culturale d'informazione della Liguria di Ponente, Cose de Cravaüna, n. 3, Arbenga, GS. Giacomo Siboni Editore, 2003.
  6. ↑ (IT) 16° Sagra della Rapa di Caprauna, Presidio Slow Food, in sce unionemontanaaltavaltanaro.it. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  7. ↑ (IT) Sandra Aliotta, Prodotti e piatti della Valle Tanaro, in sce laguida.it, 26 dexénbre 2023. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  8. ↑ (IT) Consorzio prodotti tipici Alta Valle Tanaro, in sce agrispesa.it. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  9. ↑ (IT) Il distretto del cibo dell'Alta Langa e del Cebano (PDF), in sce unionemontanaceva.it, p. 75.
  10. 1 2 3 4 5 (IT) La Rapa di Caprauna, valorizzazione di un prodotto, in sce unionemontanaaltavaltanaro.it. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  11. ↑ (IT) Rapa di Caprauna PAT, in sce vivigreen.eu. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  12. 1 2 (IT) Rapa di Caprauna - Marchio di qualità, in sce natura.provincia.cuneo.it. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  13. 1 2 3 (IT) AA.VV., Eventi in Piemonte. La Rapa di Caprauna. Alta Valle Tanaro, Comunità Montana Alta Valle Tanaro.
  14. ↑ Merlo, 2024, 2.3 Economia, p. 28
  15. ↑ Amici per Caprauna, 2025, I sc-ciancùi, p.79
  16. ↑ Amici per Caprauna. 2025, Patatte, raṿe e sciausciz̄z̄a, p. 76
  17. ↑ (IT) Storia e proprietà rapa di Caprauna, in sce taccuinigastrosofici.it. URL consultòu o 2 arvî 2026.

Autri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]