Tolui
 | |||
| Asmana ḍâlem bhâsa asli | (mn) ᠲᠤᠯᠤᠢ  | ||
|---|---|---|---|
Temple name (en)  | 睿宗 | ||
| Posthumous name (en) | 仁聖景襄皇帝 | ||
| Carèta oḍi' | |||
| Èlahèraghi | 10 Maret 1191 Khamag Mongol (id) | ||
| Sèdhâ | 30 Oktober 1232 (41 taon) Jicheng (id) | ||
25 Agustus 1227 – 13 Sèptèmber 1229 ← Jenghis Khan – Ögedei Khan (id) → | |||
| Kalakoan | |||
| Karjâ | Khan (id) bi' wali penguasa (id) | ||
| Bhâlâ | |||
| Keluarga (id) | Borjigin (id) bi' Genghisid (en) | ||
| Pasangan nikah (id) | Sorghaghtani Beki (id) Lingqun khatun (en) | ||
| Pottra | Mongke Khan (id) Qutuqtu (en) Kublai Khan (id) Hulagu Khan (id) Ariq Böke (id) Bochuo (en) Moge (en) Suigedu (en) Xuebietai (en) Yesubuhua (en) Dumugan (en) Jörike (en) | ||
| Orèng towa | Jenghis Khan , Börte (id) | ||
| Saudara (id) | Checheikhen (id) , Alakhai Bekhi (id) , Tümelün (en) , Alaltun (id) , Qojin (en) , Yeli'andun (en) , Jochi (id) , Chagatai Khan (id) , Wuluchi (en) , Kölgen (en) , Chawuer (en) , Shuerche (en) bi' Ögedei Khan (id) | ||
Tolui (bhâsa Mongol: Толуй; Tolui) (ca 1191–1232) iyâ arèya potra bhungso ḍâri Jenghis Khan bân Börte. Mènangka jenderal sè èkennal ḍâri awwâl penaklukan Mongol, Tolui dhâddhi calon otama ghâbây ngaghâtèyaghi bapa'na sè la sèdhâ pas taon 1227. Jârèya ahèrra ajabat mènangka wâlli pangowasa ḍâri Kekaisaran Mongol sampè' panobhâtan tarètanna, Ögedei, duwâ' taon aghi'. Binèna Tolui iyâ arèya Sorghaghtani Beki. Potrana jarèya arèya Möngke bân Kublai, khagan kaempa' bân kalèma' ḍâri kekaisaran Mongol, bân Hulagu, pendhiri ḍâri Iikhanat.
Tolui korang aktif èbândhingngaghi tarètanna, Jochi, Chagatai, dan Ögedei, pas masa kebangkitan kowasanna bapa'na. Namong, pas la rajâ, rèya èangghâp sebâgây pajuang becce'na èantara kaempa' rèya. Jârèya mempen pasukan è bâbâna komando bapa'na pas invandi ka sèttong Tiongkok Jin (1211-1215), bân peran pentengnga pas invasi MOngol ke Khwarazmiyah rèya ngoadhin repotasinna. Marènna gheggherra kotha-kotha Transoksiana pas taon 1220, Jenghis marènta'aghi Tolui ghâbây naklukaghi kennangngan Khorasan, sè molay anḍi' marghâ ḍâ' pasughân Mongol. Tolui alaksana'aghi parènta jârèya, nyerrang kotha-kotha rajâ Merv, Nishapur, bân Herat, bân naklukaghi kennangngan laèn. Ḍâ' ka panolès sejjhârâ abad partenga'an nyebbhuttaghi jhâ' pembantaian sè èparènta bi' Tolui è Nishapur bân Merv matè'è lebbi ḍâri tello' juta orèng. Sanajjen para sejarawan modern ngangghâp jhâ' total rèya ngalebbi'i, jârèya pagghun dhâddhi bhuktè kakejaman ekstrem ḍâri kampanye militer Tolui.
Bhâkto Kaoḍi'ânna
[beccè' | beccè' sombher]Bhâkto Kaoḍi'ânna è bâbâ Jenghis (ca 1191-1227)
Taon kalahèran Tolui ghi' èḍebattaghi. Sanajjân sejarawan Christopher Atwood ngayakènè jhâ' jarèya lahèr pas taon 1191 otabâ 1192,[1] sinolog Frederick W. Mote bân Paul Ratchnevsky ngoca' jhâ taon kelahèranna Tolui iyâ arèya akhir dekade 1180-an.[2] Jarèya aropa'aghi potra ka empa' Temüjin, sè bhâkal dhâdhi Jenghis Khan, bân Börte, binèna kasèttong ḍâri Temüjin. Tarètanna arèya Jochi (Cèṭa'an:Born-in), Chagatai (Cèṭa'an:Born-in), dan Ögedei (Cèṭa'an:Born-in).[3] Jarèya anḍi' lèma' tarètan kandung sè urutanna arèya Qojin, Chechiyegen, Alaqa, Tumelun, bân Altun.[4] Nyama "Tolui" (abjad Mongolia: ᠲᠤᠯᠤᠢ, Cèṭa'an:Lang-mn, berarti: "kaca") rèya èyartè'è ka ḍâlem bhâsa Inggris dhâdhi Toli, Toluy, sè bânnya' varian èjâ'ân laènna.[5] Sejarawan Isenbike Togan berspekulasi jhâ' "Tolui" iyâ arèya gelar sè èmaksod Jenghis ghâbây ngaghentèyaghi lakab pra-kekaisaran "otchigin", sè traḍisional èberri' ḍâ' potra bhungsona.[6]
Marènna kampanye Temüjin alabân TAtar (ca 1196), Tolui, sè teppa' rowa ghi' kènnè', dhâddhi target ḍâri sebuwâ penculikan sè ècarèta'aghi ḍâlem ḍuwâ' sombher, arèya syaèr Mongolia abad ka 13 Sejarah Rahasia Bangsa Mongol bân catadhâ sejjhâra Jami' al-tawarikhnkaryana sejhârawan Persia abad ke 14 Rashid al-Din. Sejjhâra rahasia, Tolui sè teppa' juwa ghi' omor lèma' taon èsellamattaghi bi' Altani, binèna Jenderal Boroqul, sè nahan penculik ḍâri Tatar sampè' duwâ' orèng mongol laènna matè'èn penculik rèya. Rashid al-Din ngoca' jhâ' Tolui èsellamattaghi bi' tarètanna Shigi Qutuqu, sè teppa' juwa la omor remaja. bi' bhântowan pate' gembala Mongol. Marènna kala bân kematèyan khan Kereit Toghrul pas taon 1203, Tolui amantan bi' majhâḍi' Toghrul Sorghaghtani Beki bân kompoy Toghrul Doquz Khatun, sè kaduwâ' rèya aropa'aghi panganot Kristen Nestorian. Tolui bân Sorghaghtani anḍi' potra ka sèttong, Möngke, pas taon 1209. Kublai bân Hulagu pas nyusul lahèr bhâng-sèbhâng pas taon 1215 bân 1217, potra bhungsona Tolui Ariq Böke lahèr lebbi ḍâRi sèttong dekade marènna.
Referensi
[beccè' | beccè' sombher]- ↑ Atwood, Christopher P. "Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire". Archived from the original on 2024-12-24. Retrieved 2026-06-19.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help) - ↑ Mote, F. W. (1999). Imperial China, 900–1800 (in Inggris). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01212-7.
- ↑ Atwood, Christopher P. "Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire". Archived from the original on 2024-12-24. Retrieved 2026-06-19.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help) - ↑ May, Timothy (2018). The Mongol Empire. Edinburgh University Press. doi:10.3366/j.ctv1kz4g68. ISBN 978-0-7486-4237-3.
- ↑ Atwood, Christopher P. "Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire". Archived from the original on 2024-12-24. Retrieved 2026-06-19.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help) - ↑ Togan, isenbike. "2016 Otchigin's Place in the Transformation from Family to Dyna.pdf". Archived from the original on 2024-07-10. Retrieved 2026-06-19.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help)