Lompat ke isi

Batu basurek Pagaruyuang I

00°27′34,4″S 100°36′28,2″E / 0.45000°S 100.60000°E / -0.45000; 100.60000

Batu basurek Pagaruyuang I
Batu basurek Pagaruyuang I, kaadoan pado bulan Juli 2007.
JinihBatu basurek
Bahan bakuBatu pasia bawarno coklat kakuniangan
Ukuran206 cm x 133 cm x 38 cm
DitamuanAwa abaik ka-19
Tampek ditamuanBukik Gombak, Kecamatan Tanjung Emas
Lokasi kiniKompleks Prasasti Adityawarman
Koordinat0°28′24,7″S 100°36′32,4″E / 0.46667°S 100.60000°E / -0.46667; 100.60000[1]
Registrasi28/BCB-TB/A/12/2007
Batu basurek Pagaruyuang I di Sumatra
Batu basurek Pagaruyuang I
Batu basurek Pagaruyuang I
Batu basurek Pagaruyuang I (Sumatra)
4km
2.5miles
Batu basurek Pagaruyuang I
Pagaruyuang I
Peta
Lokasi batu basurek Pagaruyuang I

Batu basurek Pagaruyuang I, disabuik juo Batu basurek Bukik Gombak I, adolah sabuah batu basurek paninggalan maso Rajo Adityawarman di wilayah karajaan Pagaryuang, Sumatera Barat. Batu basurek ko dianggap sabagai salah satu paninggalan epigrafis paliang pantiang dari maso Malayu Kuno pado abaik ka-14 Masehi.[2][3] Dipahaik tagak pado batu pasia bawarno coklat kakuniangan jo bantuak ampek pasagi, batu basurek ko ditulih mamakai aksara Pasca Pallawa Sumatera dalam duo bahaso, iolah bahaso Sanskerta pado awa jo akianya sarato bahaso Malayu Kuno babantuak prosa pado tangahnyo.[4][5] Badasa candra sengkala wasur muni bhuja sthalam, batu basurek ko disabuik batarikh 1278 Saka atau 1356 Masehi.[1][6]

Batu basurek ko ditamuan partamo kali di daerah Bukik Gombak, Nagari Baringin, Kecamatan Lima Kaum,[7] sabalun akianyo dipindahan ka kawasan nan kini dikana sabagai Komplek Prasasti Adityawarman di Jorong Gudam, Nagari Pagaruyuang, Kecamatan Tanjung Emas, kiro-kiro 2 km dari lokasi asanyo.[6] Di dalam komplek nan talatak di tapi jalan raya Pagaruyuang–Batusangkar ko, bajaja sajumlah batu basurek nan diagiah nomor Pagaruyuang I inggo Pagaruyuang VIII.[2]

Batu basurek Pagaruyuang I marupoan bagian dari kalompok prasasti paninggalan Adityawarman nan alah ditatapan sabagai Benda Cagar Budaya Paringkat Nasional sarato Obyek Cagar Budaya Tidak Bergerak Kabupaten Tanah Datar badasarkan SK No. 77/M/2019.[8]

Lata balakang

[suntiang | suntiang sumber]

Prasasti iko disabuikan dalam laporan resmi pamarintah kolonial Balando malalui karya Inventaris der Oudheden ind de Padangsche Bovenlanden dek N.J. Krom (1912), nan disusun badasrkan data lapangan dari pajabaik Asistant-Resident L.C. Westenenk di Ford de Kock.[9] Dalam laporan tasabuik, Krom mangalompokkan batu-batu batulisan di daerah Tanah Datar sabagai bagian dari "Adityawarman-inscripties", yaitunyo batu batulisan nan sacaro langsuang manyabuik namo rajo Adityawarman atau manggunoan bantuak aksaro nan dek Krom disabuik sabagai Adityawarman-schrift.[9]

Manuruik Krom, prasasti iko ditamukan di daerah Bukik Gombak, nan pado maso kolonial tamasuak wilayah onderafdeeling Fort van der Capellen.[10] Pado maso barikuiknyo prasasti iko dipindahkan dari lokasi asanyo di sakitar Bukik Gombak dan kini disimpan di Kompleks Prasasti Adityawarman.[11][12] Kini ko sabagai salah satu situs arkeologi nan dilinduangi, komplek batu basurek ko taruih manjadi objek panalitian jo daya tarik wisata bagi para sijarawan sarato wisatawan nan tatarik untuak mampalajari sijarah maso lalu nan mampangaruahi budayo Sumatera Barat.[13]

Batu basurek Pagaruyuang I manjadi salah satu media pantiang dalam manunjuakan karisma jo legitimasi Rajo Adityawarman. Lewaik batu basurek ko, ditampian sipaikaik luhua rajo nan disajajaran jo para dewa dalam tradisi Hindu-Buddha, nan mano disabuikan baso Rajo Adityawarman manguasoi ilimu pangatauan sacaro samparono sarato mampunyoi kabaranian bakcando Dewa Indra.[14]

Bantuak pisik

[suntiang | suntiang sumber]

Batu basurek Pagaruyuang I barado di dalam Kompleks Prasasti Adityawarman nan lawehnyo labiah kurang 133 meter pasagi. Batu basurek tasabuik barado di dalam sabuah tampek nan batutuik jo atok bagonjong rumah gadang tradisional Minangkabau. Pado taun 1980-an atok palinduang tampek tu tabuek dari ijuak, tapi kini ko atok tu alah baganti jo atok seng. Di sakuliliang tampek batu basurek tu tadapek paga basi satinggi labiah kurang 80 cm.[15]

Batu basurek iko bapahaik pado batu pasia kuarsa bawarno coklat kakuniangan jo bantuak ampek pasagi tagak. Ukuaran batu basurek ko tingginyo 2,06 meter, leba 1,33 meter, sarato taba 38 sentimeter. Batu basurek ko kini tagak jo panopang basi di lokasi panamuannyo. Pamukoan batu mampaliekan pahatan uruf nan masih relatip jaleh walau lah mangalami erosi pado babarapo bagiannyo.[16]

Batu basurek Pagaruyuang I marupoan batu basurek nan barangko taun 1278 Saka atau 1356 M. Batu basurek ko ditulih dalam bahaso Sanskerta nan bacampua jo bahaso Malayu Kuno. Struktur bahaso jo gaya panulisannyo manunjuakan pangaruah kuek tradisi kabudayoan India, tarutamo dalam hal gala sarato kagiatan kaagamoan.[11][17]

Iasan kapalo kāla di bagian ateh batu basurek

Pado bagian ateh batu basurek Pagaruyuang I tadapek iasan nan babantuak kapalo kala (raksasa) nan babantuak ampek pasagi panjang, mampunyoi gigi nan gadang sarato batariang nan jumlahnyo 11 buah, lidahnyo manjulua panjang di tangah-tangah giginyo, batanduak nan dibantuak manyarupoi lidah ula (bacabang), di ateh giginyo tadapek duo lakuakan sarupo kalopak mato, sarato di atehnyo tadapek iasan babantuak mahkota ketek.[18]

Faksimili batu basurek Pagaruyung I

Tadapek 21 barih nan tatulih pado batu basurek ko, nan diawali jo mamuji Buddha.[6] Pado barih patamo disabuik baso Adwayadwaja adolah ayah dari Rajo Adityawarman.[19] Kudian Adityawarman dipabandiangan jo katurunan wangsa Amararyya, iyolah Buddha Maitreya nan malinduangi sadonyo mukaluak, sasuai jo tugehnyo sabagai rajo nan bana.[6] Salanjuiknyo inyo juo disabuik sabagai rajo nan tatinggi, nan mamancakan kabaranian sarupo Indra, nan bagala Mauliwarmadewa, iyolah niniak-muyang Dharmaraja.[6]

Disabuik pulo baso rajo mambuek (bangunan?) tujuah kaki di Swarnna Bhumi, mambuek biaro untuak urang sadonyo,[20] sarato puri Hindu nan bakubu jo bamanaro,[21] nan diiasi juo jo kapalo kala (raksasa) dari tambago.[6][21] Tampek ko dinyatoan sabagai tampek nan aman indak ado parampok, dan sia sajo nan nak maancuakannyo ka dibunuah.[21] Rajo manyuruah pulo babakti kapado rang gaek, dewa, jo guru, bukannyo bakianaik.[21] Di akianyo, disabuik pulo namo panulih batu basurek itu, iolah Mpu Dharmmaddwaja.[6]

Barikuik iko naskah batu basurek manuruik transkripsi Hardjowardojo (1966), sbb:[22]

  1. Swasyamtu prabhu (m)adwayadwajanrpa adityawarman criya, wangcacari amararyya
  2. Wangsapati aradhita maitritwam karuna mupaksa mudita satwopa
  3. karaguna, yatwam raja sudharmmaraja krtawat lekhesi(t)tisthati.
  4. sri kamaraja adhimukti sadas (trakintha) (r)a myabhisekasutathagata bajta(w) aya a
  5. (g)ajna pancasadabhijna supernna (gatra) adityawarmanrpate adhirajarajah
    Swasti
  6. srimat sri ayadityawarma prataparakrama rajendramolimaniwarmmadewa maharajadhi
  7. raja, sakolakajanapriya, dharmmarajakulatilaka saranagatabajrapanjara ekanggawira, du
  8. sta(ri) grahacrista paripalaka saptanggaraja sayada mangundharana patapustaka pratimalaya yam ta
  9. l(l)ah jirna pada sapta swarnna bhumi, diparbwatkan bihara nanawiddhaprakara sahatambak gopura kalampura
  10. nan pancamahacabda, jalanda barbwat maniyammakrayadipaurnnamawasya di sanmuka
  11. k bramhana(w)aryyopaddyana tyada kopadra wa tyada mulisamun, tyada rabuttrentak
  12. Sakala pya sampurna sakyanyam mahima diwasak dadatu, ya datra punyambarum yam ha
  13. ndak barbwinaca sasanenan sapapanam gohattya sapapanam matapitadrori sapapanam
  14. swamidrohi gurudrihi, tulu ta yam mangumodana dharmmenan sapunyanam yam nguram (ma)mr
  15. ta nana annadana, ya punyana yam nguram matapitabhakti, swamibhakti
  16. gurubhakti, dewabhakti, sapunyana nguram maraksa cilapurnamawasya, antya(t)ama
  17. nurbawa samyak sambuddhamargga. Satwopakarakrta punya sudana dharmmam jirnno
  18. (lama) ya janacraya punyawrksamanittya pratapakiranai sadalokacri, adi
  19. tyawarmmanpate marwadwa. Subham astu gate sake, wasur mmuni bhuja sthalam
  20. waicakha pancadacake, site buddhacca ranjyatu. Krtiriyam acaryya a
  21. mpuku dharmmaddhwajanama dheyassya, abhicekakarunabajra.

Barikuik ko alihbahaso atau tajamah dari batu basurek Pagaruyuang I:[23]

  1. Salamaik/bahagia! Iko titah sang panguaso, rajo Adityawarman nan mulia, katurunan para arya/bangsawan.
  2. Nan babakti pado ampek kabajikan: cinto kasih (maitrī), baleh kasih (karuṇā), kasaimbangan batin (upekṣā), jo turuik basuko-cito (muditā),
  3. sarato pado kabajikan manolong mukaluak; mako bagindo, rajo palinduang dharma, manatokan piagam ko.
  4. Jo tekaik Sri Kamarāja; disucian malalui abhiṣeka manuruik ajaran Tathāgata, …
  5. (Bailimu jo basakti), batubuah laksano Suparṇa (Garuda); Adityawarman—sang rajo, rajo di ateh para rajo. Swasti (barakah)!
  6. Nan mulia: Sri Ādityawarma Pratāparākrama Rājendra Mūli-Mani Varmmadewa, maharajadhiraja,
  7. nan dicintoi sadoalah rakyaik; parmato kaluargo para rajo dharma; benteng ‘Bajrapañjara’ bagi nan mancari palinduangan; pahlawan tungga,
  8. pangusia pangaruah jaek (para graha), palinduang; panguaso nan manyamparonoan tujuah unsua karajaan; pangangkek kitab-kitab suci jo rumah arca,
  9. (di) Swarnnabhumi—nan daulu lah rusak pado tujuah tampek—bagindo mambangun sabuah vihara baragam rupo, basarato tambak, gapura, jo kolam,
  10. sarato (managakan) limo tando kabasaran; mambangun jalan-jalan; mampasambahan parmato; dilakuan pado hari purnamo, di hadokan śanmukha/para hadirin,
  11. kapado para brāhmaṇa, arya, para upādhyāya; jan ado kazaliman/gangguan; jan ado parampasan harato; jan ado "rabuttrentak"—makna indak pasti,
  12. Samugo sadoalahnyo langkok samparono; samugo siapo pun mandapekan kautamoan pado ari-ari suci; barang siapo nan mananam kabajikan,
  13. jan malangga titah ko. Dosa-dosa barek iolah: mambunuah jawi (gohatyā), durako ka apak-amak,
  14. bakianaik ka tuan/majikan, durako ka guru; tapi siapo nan basuko cito pado dharma jo kabajikan ka mandapekan amṛta (anugerah abadi),
  15. yakni liwaik sadakah makanan (annadāna); kabajikan nan manumbuahan bakti ka apak-amak, kasatioan ka tuan,
  16. bakti ka guru jo para dewa; kabajikan tu mandoroang pamaliharoan sila, tarutamo pado ari purnamo; dan akhianyo,
  17. mangarahan (sadoalahnyo) pado Jalan Sang Buddha Samparono (samyak-saṃbuddha-mārga). Demi manolong mukaluak, inyo manunaian dana jo mampabarui dharma nan lah usang,
  18. (sajak lamo); batumpu pado rakyaik; bagaikan pohon kabajikan nan indak layu, mamancaan kaperkasaan jo kamasuaran ka saluruah dunia;
  19. itulah (kabajikan) Sri Adityawarman. Samugo baiak adonyo! Sasudah taun Śaka (ditantuan)—jo sengkala ‘wasur muni bhuja sthalam’—,
  20. pado bulan Waiśākha, ari ka-15 (purnamo), samogo ajaran Buddha bajayo. Ikolah karya (batu basurek) nan
  21. disusun dek ācārya Ampuku Dharmadhvaja, nan bagala Abhiṣeka Vajra-Karūṇā.

Pananggalan

[suntiang | suntiang sumber]

Batu basurek Pagaruyuang I ko baisi pulo tantang pananggalan maso panulihan batu basurek. Pananggalan dalam batu basurek tu ditulih dalam bantuak kalimat candra sengkala (sistim almanaik lambang) nan babunyi wasur mmuni bhuja sthalam, nan baarati 'dewa ula jo pandeta nan manjadi langan dunia'. Masiang-masiang kato di ateh mampunyoi nilai tatantu, nan kok dirangkai ka manjadi angko taun. Wasur aratinyo angko 8, mmuni aratinyo 7, bhuja aratinyo 2, sarato sthalam aratinyo 1. Angko tasabuik dibaco dari balakang sainggo maasiaan angko taun 1278 Saka. Taun Saka tu kok baubah ka dalam taun Masehi ka manjadi 1356, jo caro ditambah 78 taun, dek karano taun 1 Saka samo jo taun 78 Masehi.[24]

Status jo kaduduakan rajo

[suntiang | suntiang sumber]

Batu basurek Pagaruyuang I baisi puji-pujian ateh kabijaksanoan jo kakuasoan Rajo Adityawarman sabagai surang rajo nan manguasoi banyak ilimu pangatauan, tarutamo dalam bidang ilimu agamo. Istiawan (2006) bapandapek baso aliaran Buddha Mahayana nan dianuik rajo ko iolah Tantrayana sekte Bhairawa. Dalam batu basurek disabuikan istilah sutatha bajra daiya, nan kok diaratian iolah 'Buddha nan elok, kuek bak cando kilek', malambangan kabajikan moral, kakuatan spiritual, sarato kakuasoan nan lua biaso dari sang rajo.[24]

Asa mulo kaluargo Dharmaraja

[suntiang | suntiang sumber]

Rajo Adityawarman dianggap sabagai asa mulo kaluargo Dharmaraja Adityawarman.[25] Namun sampai kini ko alun ditamuan pamakaian lain namo rajakula (wangsa) Dharmaraja tu pado maso Adityawarman atau maso sasudahnyo. Namo rajakula ko anyo muncua sakali sajo dalam batu basurek Pagaruyuang I tu, sadangkan namo rajakula lain nan muncua di maso pamarintahan Karajaan Melayu Dharmasraya adolah Warmmadewa, nan antaro lain bapakai dek Tribhuwanaraja Mauliwarmmadewa.[24]

Adityawarman surang mamakai juo namo rajakula Mauli ko di dalam salah satu galanyo, iolah Rajendra Maulimaniwarmmadewa (batu basurek Pagaruyuang I, bait ka-6). Pancantuman namo Adityawarman sabagai asa mulo kaluargo Dharmaraja dianggap batulak balakang jo kanyatoan nan ado. Hal iko manuruik Istiawan kamungkinan batujuan legitimatif, iolah untuak mamantapan kaduduakannyo sabagai rajo partamo Karajaan Suwarnna Bhumi di dataran tinggi padalaman, sasudah pindah dari pusek kakuasoan Malayu Dharmasraya di pantai timur Sumatera. Hal tasabuik sabagai sarano untuak maumuman kaduduakannyo sabagai rajo Suwarnna Bhumi nan partamo, sainggo barhak untuak mambuek rajakula atau silsilah katurunan baru nan dimulai dari dirinyo.[26]

Pancantuman gala Rajendra Maulimaniwarmadewa basipaik politis untuak mandapekan pangasahan (legitimasi) dari pihaik nan indak satuju kaduduakannyo jo caro maambiak silsilah dari rajakula Malayu Dharmmasraya. Di sampiang dianggap sabagai sutatha bajra daiya jo asa mulo kaluargo Dharmmaraja, Adityawarman dianggap pulo basipaik sarupo Indra (salah satu dewa dalam Agamo Hindu). Panyipatan ko maagiah indikasi adonyo sinkretisme agamo Buddha jo Hindu pado maso pamarintahan Adityawarman. Hal iko maingekan pado sinkretisme nan panah juo tajadi pado maso Rajo Kertanagara dari Karajaan Singhasari.[27]

Panulih batu basurek

[suntiang | suntiang sumber]

Batu basurek Pagaruyuang I manyabuikan pulo namo panulih batu basurek iko, atau citralekha. Panulih batu basurek Pagaruyuang I disabuikan dalam barih ka-20 jo barih ka-21 jo namo Mpungku Dharmma Dwaja nan bagala Karuna Bajra. Hal tasabuik marupoan kaistimewaan dari batu basurek Pagaruyuang I itu surang, dek batu basurek Pagaruyuang I ko satu-satunyo batu basurek dari maso Adityawarman nan mancantuman namo panulihnyo.[28]

Upayo pamaliharoan

[suntiang | suntiang sumber]
Kompleks Prasasti Adityawarman, tampek batu basurek Pagaruyuang I disimpan.

Kini ko, pangalolaan sarato parawatan batu basurek ko barado di bawah pangawasan Balai Pelestarian Kebudayaan Wilayah III (daulu Balai Pelestarian Cagar Budaya Sumatera Barat). Batu basurek Pagaruyuang I ko lah rasmi diakui sabagai Benda Cagar Budaya Paringkat Nasional. Panatapan status cagar budaya ko dilakuan malalui Surat Keputusan (SK) Nomor PM.05/PW.007/MKP/2010, nan ditabikan dek Kementerian Kebudayaan dan Pariwisata Republik Indonesia pado tangga 8 Januari 2010."Peraturan Menteri Kebudayaan dan Pariwisata Nomor PM.05/PW.007/MKP/2010" (dalam bahasa Indonesia). 2023-02-06. Diakses tanggal 2025-08-26. [pranala nonaktif permanen]

Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala (BP3) Batusangka alah malakuan babagai upayo untuak malastarian batu-batu basurek Adityawarman, tamasuak batu basurek Pagaruyuang I sarato babarapo batu basurek lainnyo nan ado di sakita Kota Batusangka. Pado taun 2022 nan lalu lah dilakuan upayo panataan kawasan di Kompleks Prasasti Adityawarman. Panataan nan dilakuan iolah pabaiakan sarana kompleks batu basurek nan batujuan mampeloki kamudahan akses kusuihnyo bagi para panaliti, sarato bagi para pangunjuang lain pado umumnyo. Salain itu, ado pulo upayo pamasangan atok palinduang baru guno malinduangi kompleks batu basurek tu dari karusakan akibaik cuaco, sarato pamasangan paga basi di sakaliliang kompleks supayo tainda dari gangguan hewan lia."Penataan Kawasan Prasasti Adityawarman | ANTARA Foto". antarafoto.com (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2025-10-18. Roza, Darwyta (29 November 2024). "Kompleks Prasasti Pagaruyung, Jejak Sejarah Adityawarman melalui 9 Prasasti Kuno". rri.co.id. Diakses tanggal 18 Oktober 2025. 

Caliak pulo

[suntiang | suntiang sumber]
  1. 1 2 Utomo & Sudarman 2018, hlm. 86.
  2. 1 2 Istiawan 2006, hlm. 3–8.
  3. ↑ Djafar, H. (1992). "Prasasti-Prasasti Masa Kerajaan Melayu Kuno dan Permasalahannya" [Inscriptions from the Ancient Malay Kingdom Period and Their Problems]. Seminar Sejarah Malayu Kuno Jambi, 7-8 Desember 1992 (dalam bahasa Indonesia). Jambi: Pemerintah Daerah Tingkat I Jambi bekerjasama dengan Kantor Wilayah Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Jambi. Diarsipkan dari versi asli tanggal 2025-12-11. Diakses tanggal 2026-03-31.
  4. ↑ Caillat, Colette; de Casparis, J. G. (1991). Middle Indo-Aryan and Jaina Studies (edisi ke-berilustrasi). BRILL. p. 45. ISBN 9004094261, 9789004094260. https://books.google.co.id/books?id=gbfgYakgCTgC&pg=RA1-PA45&dq=bukit+gombak+inscription&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwirmsGZxMLOAhUIL48KHdsHA_EQuwUIJTAB#v=onepage&q=bukit%20gombak%20inscription&f=false.
  5. ↑ Kusumadewi 2012, hlm. 99.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Kozok, Uli (2015). A 14th Century Malay Code of Laws: The Nitisarasamuccaya. Vol. 16 dari Nalanda-Sriwijaya Series. Institute of Southeast Asian Studies. p. 36. ISBN 9814459747, 9789814459747. https://books.google.co.id/books?id=35lqBgAAQBAJ&pg=PA36&dq=bukit+gombak+inscription&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwirmsGZxMLOAhUIL48KHdsHA_EQuwUILTAC#v=onepage&q=bukit%20gombak%20inscription&f=false.
  7. ↑ Krom 1912, hlm. 42.
  8. ↑ Pusdatin, Kemendikbudristek (2022). "Prasasti Pagaruyung 1". referensi.data.kemendikdasmen. Diarsipkan dari versi asli tanggal 2025-12-11. Diakses tanggal 2026-03-31.
  9. 1 2 Krom, N.J. 1912, hlm. 33.
  10. ↑ Krom, N.J. 1912, hlm. 41-42.
  11. 1 2 Istiawan, Budi 2006, hlm. 3.
  12. ↑ Griffiths 2012, hlm. 198-199.
  13. ↑ Roza, Darwyta (27 November 2024). "Kompleks Prasasti Pagaruyung, Jejak Sejarah Adityawarman melalui 9 Prasasti Kuno". rri.co.id.
  14. ↑ Pratiwi dkk, Eka 2024, hlm. 135.
  15. ↑ Direktorat Perlindungan dan Pembinaan Peninggalan Sejarah dan Purbakala (1997). Hasil Pemugaran Benda Cagar Budaya PJP I. Jakarta: Proyek Pembinaan Peninggalan Sejarah dan Kepurbakalaan Pusat. pp. 30-31. https://repositori.kemendikdasmen.go.id/8260/1/HASIL%20PEMUGARAN.pdf. Diakses pado 30 Maret 2026.
  16. ↑ Istiawan 2006, hlm. 3.
  17. ↑ Witasari, Vernika Hapri (2011). Lambang Raja pada Kerajaan Kuna di Kawasan Indonesia Abad XI- XV Masehi: Suatu Rekonstruksi Makna Archived 2024-07-05 di Wayback Machine.. Fakultas Ilmu Pengetahuan Budaya Universitas Indonesia.
  18. ↑ Chandra 2016, hlm. 3.
  19. ↑ Muljana, Slamet (2005). Runtuhnya kerajaan Hindu-Jawa dan timbulnya negara-negara Islam di Nusantara (edisi ke-cetak ulang). LKiS Pelangi Aksara. p. 8. ISBN 9798451163, 9789798451164. https://books.google.co.id/books?id=j9ZOKjMxVdIC&pg=PA8&dq=bukit+gombak+adwayadwaja&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwj6o86UusPOAhXJRY8KHeSYC4MQuwUIMDAD#v=onepage&q=bukit%20gombak%20adwayadwaja&f=false.
  20. ↑ Schnitger, F.M. (1937). The archaeology of Hindoo Sumatra. Leiden: E.J. Brill. p. 13. https://books.google.co.id/books?id=YbsUAAAAIAAJ&pg=PA13&dq=bukit+gombak+inscription&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwiWiYe8xMLOAhULto8KHUqyCbM4ChC7BQgxMAM#v=onepage&q=bukit%20gombak%20inscription&f=false.
  21. 1 2 3 4 Bonatz, Dominik; Miksic, John; Neidel, J. David (2009). From Distant Tales: Archaeology and Ethnohistory in the Highlands of Sumatra. Cambridge Scholars Publishing. p. 239. ISBN 1443807842, 9781443807845. https://books.google.co.id/books?id=MusYBwAAQBAJ&pg=PA239&dq=bukit+gombak+inscription&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwirmsGZxMLOAhUIL48KHdsHA_EQuwUIHjAA#v=onepage&q=bukit%20gombak%20inscription&f=false.
  22. ↑ Salleh, Abdul Razak (Prof. Dato. Dr.); Ramza, Harry (Ir., MT); Abdul Kadir, Mohammad Alinor (Dr.) (2015). Diaspora Adat dan Kekerabatan Alam Minangkabau: Sebuah Kepelbagaian Kajian Pemikiran. Vol. 1. Penerbit Kemala Indonesia. p. 83-84. ISBN 6021478126, 9786021478127. https://www.slideshare.net/hramza/diaspora-adat-dan-kekerabatan-alam-minangkabau-sebuah-kepelbagaian-kajian-pemikiran.
  23. ↑ Budi Utomo, Bambang, Sudarman 2018, hlm. 87-88.
  24. 1 2 3 Istiawan 2006, hlm. 5.
  25. ↑ Chandra 2016, hlm. 2.
  26. ↑ Istiawan 2006, hlm. 5-6.
  27. ↑ Istiawan 2006, hlm. 6.
  28. ↑ Istiawan 2006, hlm. 8.

Bacoan lanjuikan

[suntiang | suntiang sumber]