Удамшил

Энэ өгүүлэл биологийн удамшлын тухай. Удамшлыг судалдаг шинжлэх ухааныг Генетик өгүүллээс үзнэ үү.

ДНХ нь ихэнх амьд организмын удамшлын мэдээллийг агуулна.

Удамшил (Англи: heredity буюу biological inheritance) гэдэг нь амьд организмын шинж тэмдэг болон генетикийн мэдээлэл эцэг эхээс үр төлд дамжих биологийн үйл явц юм. Бэлгийн бус үржлийн үед үр төл нэг эх организмаас, бэлгийн үржлийн үед эцэг эх хоёроос генетикийн мэдээлэл өвлөн авдаг.

Удамшлын үндсэн нэгжийг ген гэнэ. Генүүд нь организмын бие махбодын бүтэц, үйл ажиллагаа болон зарим шинж тэмдгийг тодорхойлоход шаардлагатай мэдээллийг агуулдаг. Удамшил болон организм хоорондын генетикийн ялгааг судалдаг биологийн салбарыг генетик гэдэг.

Удамшлын үр дүнд нэг зүйлийн бодгалиуд эцэг эхтэйгээ төстэй шинжтэй байдаг боловч генийн шинэ хослол, мутаци болон хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр хоорондоо ялгаатай байна. Удамшдаг ялгаа нь байгалийн шалгарал явагдах үндэс болж, амьд организмын эволюцид чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Генетикийн үндэс

Ихэнх организмын удамшлын мэдээлэл дезоксирибонуклейн хүчил буюу ДНХ-д хадгалагдана. ДНХ-ийн урт молекулууд эсийн дотор уурагтай нэгдэн хромосом үүсгэдэг. Ген нь ДНХ-ийн тодорхой дараалал бөгөөд уураг эсвэл үйл ажиллагаатай РНХ үүсгэх мэдээллийг агуулж болно.

Нэг генийн өөр өөр хувилбарыг аллель гэнэ. Бэлгийн үржилтэй диплоид организм ихэнх генийнхээ нэг аллелийг эхээс, нөгөөг нь эцгээс өвлөн авдаг.

Организмын ген болон аллелийн бүрдлийг генотип, ажиглагдаж болох бүтэц, физиологи, зан үйлийн шинжүүдийг фенотип гэж нэрлэдэг. Фенотип нь зөвхөн генотипээс бус, ген болон хүрээлэн буй орчны харилцан үйлчлэлээс хамаарна. Иймээс организмын бүх олдмол шинж үр төлд удамшдаггүй.

Жишээлбэл, хүний нарны гэрэлд борлосон арьс шууд удамшихгүй. Харин арьсны өнгө, нарны гэрэлд мэдрэг байх зэрэгт нөлөөлөх генетикийн хувилбарууд удамшиж болно.

Удамшлын механизм

Эс хуваагдахын өмнө ДНХ хуулбарлагдаж, үүсэх эсүүдэд дамжина. Биеийн эсийн митоз хуваагдлын үед эх эстэйгээ үндсэндээ ижил генетикийн мэдээлэлтэй хоёр охин эс үүсдэг.

Бэлгийн үржлийн үед мейоз хуваагдлаар хромосомын тоо хагас болсон бэлгийн эсүүд үүснэ. Үр тогтох үед эх, эцгийн бэлгийн эс нийлж, хоёр талаас ирсэн хромосомын бүрдэлтэй шинэ организмын анхны эсийг бий болгодог.

Мейозын үед гомолог хромосомууд салан хуваарилагдах, хромосомын хэсгүүд солилцох буюу кроссинговер явагдах, эх эцгийн хромосомууд санамсаргүй хослох зэрэг үйл явц нь үр төлүүдийн генетикийн ялгааг нэмэгдүүлнэ.

Менделийн удамшил

Грегор Мендель

Удамшлын үндсэн зүй тогтлыг 19-р зуунд Грегор Мендель вандуйн ургамалд хийсэн туршилтаараа тайлбарласан. Тэрээр шинж тэмдгүүд холилдон алга болдоггүй, харин тусдаа удамшлын нэгжээр үеэс үед дамждаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ.

Менделийн удамшлын үндсэн зарчмуудад:

• Салан хуваарилагдах зарчим — бэлгийн эс үүсэх үед нэг генийн хоёр аллель салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель авна;
• Үл хамааран хуваарилагдах зарчим — өөр өөр генийн аллелиуд тодорхой нөхцөлд бие биеэсээ үл хамааран үр төлд дамжина;
• Давамгай ба рецессив харилцаа — зарим гетерозигот генотипийн үед нэг аллелийн шинж фенотипт илэрч, нөгөө аллелийн шинж далд үлдэнэ.

гэж багтана.

Аллелиудын салан хуваарилагдах болон дахин хослохыг харуулсан бүдүүвч

Менделийн хуулиуд нь нэг генээр тодорхойлогдох энгийн шинжүүдийн удамшлыг тайлбарлахад тохиромжтой. Гэвч бүх шинж Менделийн энгийн давамгай–рецессив загварыг дагадаггүй.

Менделийн бус удамшил

Олон шинж тэмдгийн удамшил нь нэг ген, хоёр аллелийн энгийн загвараас илүү нийлмэл байдаг. Менделийн бус удамшлын хэлбэрүүдэд:

• бүрэн бус давамгайлал — гетерозигот организмд хоёр аллелийн завсрын шинж илрэх;
• кодоминант байдал — хоёр аллель фенотипт зэрэг, тус тусдаа илрэх;
• олон аллельт удамшил — популяцад нэг генийн хоёроос олон хувилбар байх;
• полиген удамшил — нэг шинжид олон ген хамтран нөлөөлөх;
• хүйстэй холбогдсон удамшил — ген бэлгийн хромосом дээр байрлах;
• цитоплазмын удамшил — митохондри болон хлоропластын ДНХ-ээр дамжих;
• эпигенетик удамшил — ДНХ-ийн дараалал өөрчлөгдөөгүй боловч генийн ажиллагаанд нөлөөлөх зарим төлөв үе дамжин хадгалагдах

зэрэг орно.

Ойр байрлалтай генүүд нэг хромосом дээр хамт удамших хандлагатай байдаг бөгөөд үүнийг генийн холбоо гэнэ. Кроссинговерын үр дүнд холбогдсон генүүдийн шинэ хослол үүсэж болно.

Удамшил ба орчин

Олон шинж тэмдэг генетикийн болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлийн хамтын нөлөөгөөр бий болдог. Жишээлбэл, хүний өндөрт олон ген нөлөөлөхийн зэрэгцээ хоол тэжээл, өвчин, амьдралын нөхцөл мөн нөлөөлнө.

Иймээс тодорхой шинж гэр бүлд нийтлэг байдаг нь тухайн шинж зөвхөн генээр дамжсан гэсэн үг биш. Гэр бүлийн гишүүд ижил орчин, хооллолт, дадал болон нийгмийн нөхцөлийг хуваалцаж болно.

Удамшил болон удамших чадвар гэсэн ойлголтуудыг ялгана. Удамшил нь шинж тэмдэг үеэс үед дамжих үйл явц бол удамших чадвар нь тодорхой популяцын шинж тэмдгийн ялгааны хэдэн хувь генетикийн ялгаатай холбоотойг илэрхийлдэг статистик хэмжигдэхүүн юм.

Судалгааны түүх

Хүмүүс ургамал, амьтны шинж үе дамжин хадгалагддагийг эртнээс ажиглаж, хүссэн шинжтэй бодгалиудыг сонгон үржүүлж ирсэн. Гэвч удамшлын шинжлэх ухааны үндэс Менделийн 1850–1860-аад онд хийсэн туршилтаар тавигдсан.

Менделийн үр дүнг 1900 оны орчим дахин нээсний дараа удамшлын нэгжүүд хромосом дээр байрладаг гэсэн хромосомын онол бий болсон. 20-р зуунд ДНХ удамшлын мэдээллийг хадгалдаг молекул болохыг тогтоож, генийн бүтэц, үйл ажиллагааг молекулын түвшинд судлах боломжтой болжээ.

Орчин үеийн генетик нь генийн дараалал, генийн илэрхийлэл, геном, эпигенетик, популяцын удамшил болон ген–орчны харилцан үйлчлэлийг судалдаг.

Мөн үзэх

• Генетик
• Ген
• Дезоксирибонуклейн хүчил
• Хромосом
• Аллель
• Генотип
• Фенотип
• Мутаци
• Менделийн удамшил
• Үе дамжин удамших эпигенетик

Гадаад холбоос

 Commons: Heredity – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

• Генетик, геномын нэр томьёоны тайлбар — АНУ-ын Хүний геном судлалын үндэсний хүрээлэн