ဘာသာဗေဒ
ဘာသာဗေဒ (အင်္ဂလိပ်: Linguistics) ဆိုသည်မှာ လူသားတို့၏ ဘာသာစကားကို သိပ္ပံနည်းကျကျ လေ့လာဆန်းစစ်သော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။[၁] ဘာသာဗေဒသည် ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီ၏ သဘောသဘာဝ၊ တည်ဆောက်ပုံ၊ အဓိပ္ပာယ်ထွက်ရှိပုံနှင့် အသုံးချပုံတို့ကိုသာမက ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားအားလုံးတွင် တူညီစွာရှိကြသည့် အခြေခံသီအိုရီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းကြောင်းတို့ကိုပါ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုတေသနပြုသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရပ်ကို အဓိကအားဖြင့် ဘာသာစကား၏ တည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာသည့် "သီအိုရီပိုင်းဆိုင်ရာ ဘာသာဗေဒ" (Theoretical linguistics) နှင့် ၎င်းကို အခြားသော လူမှုသိပ္ပံ၊ စိတ်ပညာ၊ နည်းပညာတို့နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးချသည့် "အသုံးချဘာသာဗေဒ" (Applied linguistics) ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။[၂]
ဘာသာဗေဒသည် ဘာသာစကားများ၏ တည်ဆောက်ပုံ၊ အဓိပ္ပာယ်နှင့် စကားစပ်ပေါ်မူတည်၍ အသုံးပြုပုံတို့ကို အဓိကလေ့လာပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် (၁) ဘာသာစကား၏ ကိုယ်ထည်သဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ (Structural Linguistics)၊ (၂) ဘာသာစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် (Semantics & Pragmatics) နှင့် (၃) လူမှုပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသုံးချမှု (Sociolinguistics) ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။[၃]
ဘာသာဗေဒ၏ အဓိကကဏ္ဍကြီးများ
[ပြင်ဆင်ရန်]ဘာသာစကားတစ်ခုကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြားစိတ်ဖြာရာတွင် အသေးငယ်ဆုံးသော အသံအဆင့်မှစ၍ ကြီးမားသော လူမှုဝန်းကျင်အသုံးချမှုအထိ အဆင့်ဆင့် လေ့လာကြပြီး အဓိကမဏ္ဍိုင်ကြီး (၆) ခု ရှိသည်။[၄]
- အသံဗေဒ (Phonetics) လူသားတို့ အသံထွက်အင်္ဂါအစိတ် အပိုင်းများမှ စကားပြောသံကို မည်သို့ ထုတ်လုပ်ပုံ၊ ၎င်းအသံများ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှိုင်းအလျား သဘောသဘာဝနှင့် နားမှ မည်သို့ကြားသိပုံတို့ကို လေ့လာသည်။
- အသံစနစ်ဗေဒ (Phonology) ဘာသာစကားတစ်ခုချင်းစီအတွင်း သတ်မှတ်ထားသော စကားပြောသံများ၏ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် အသံပြောင်းလဲပုံ နိယာမများကို လေ့လာသည်။
- ဝေါဟာရဗေဒ (Morphology) စကားလုံးများ မည်သို့ တည်ဆောက်ထားကြောင်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော အသေးငယ်ဆုံး စာလုံး/အသံ အစိတ်အပိုင်းများ (Morphemes) ပေါင်းစပ်ပုံကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၌ အနုတ်လက္ခဏာပြ "မ" နှင့် ကြိယာ "သွား" ပေါင်းစပ်၍ "မသွား" ဖြစ်လာပုံ)
- သဒ္ဒါဗေဒ သို့မဟုတ် ဝါကျဗေဒ (Syntax) စကားလုံးများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပြီး သဒ္ဒါစည်းကမ်းနှင့်အညီ ဝါကျများ မည်သို့ တည်ဆောက်ရပုံ နည်းဥပဒေများကို လေ့လာသည်။ (ဥပမာ- မြန်မာစကား၏ SOV စနစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်စကား၏ SVO စနစ် ကွဲပြားပုံ)
- အနက်ဗေဒ (Semantics) စကားလုံးများ၊ စကားစုများနှင့် ဝါကျများ၏ မူရင်းအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် သဘောတရားကို လေ့လာသည်။
- ပတ်ဝန်းကျင်သုံးဘာသာဗေဒ (Pragmatics) စကားပြောဆိုသည့် အခြေအနေ၊ အချိန်အခါနှင့် နောက်ခံပတ်ဝန်းကျင် (Context) အပေါ် မူတည်၍ စကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ဆိုလိုရင်း ကွဲပြားသွားပုံကို လေ့လာသည်။
စုပေါင်းစပ်စပ် ဘာသာဗေဒကဏ္ဍများ
[ပြင်ဆင်ရန်]ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်များ ထွန်းကားလာသည်နှင့်အမျှ ဘာသာဗေဒသည် အခြားသော ကဏ္ဍများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ နယ်ပယ်အသစ်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။
- သမိုင်းကြောင်း ဘာသာဗေဒ (Historical linguistics) ဘာသာစကားများ အချိန်ကာလကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲလာပုံနှင့် ဘာသာစကားတစ်ခုနှင့်တစ်ခု မျိုးရိုးဗီဇချင်း မည်သို့ ဆက်စပ်နေပုံ (Language families) ကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသည်။[၅]
- လူမှုဘာသာဗေဒ (Sociolinguistics) လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ လူတန်းစားနှင့် ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား သုံးစွဲပုံ ကွဲပြားခြားနားသွားပုံ (Dialects) ကို လေ့လာသည်။
- စိတ်ပညာဘာသာဗေဒ (Psycholinguistics) လူသားတို့၏ ဦးနှောက်က ဘာသာစကားကို မည်သို့ မှတ်သားပုံ၊ စကားပြောရန် မည်သို့ စီစဉ်ပုံနှင့် ကလေးငယ်များ ဘာသာစကားကို မည်သို့ အလိုအလျောက် တတ်မြောက်လာပုံကို လေ့လာသည်။
- ကွန်ပျူတာသုံးဘာသာဗေဒ (Computational linguistics) လူသားတို့၏ ဘာသာစကားကို ကွန်ပျူတာနှင့် စက်ပစ္စည်းများက နားလည်နိုင်ရန်၊ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန်နှင့် လူသားကဲ့သို့ တုံ့ပြန်စကားပြောနိုင်ရန် (Natural Language Processing - NLP) သုတေသနပြုသည့် ခေတ်သစ် အဆင့်မြင့်နည်းပညာကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။
သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာပုံ
[ပြင်ဆင်ရန်]သမိုင်းတစ်လျှောက် ဂရိနှင့် ရောမပညာရှင်များသည် မိမိတို့၏ ဒေသန္တရ ဘာသာစကားများမှလွဲ၍ အခြားကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို လေ့လာဆန်းစစ်ခြင်း သိပ်မပြုခဲ့ကြဘဲ အခြားဘာသာစကားများကို လူရိုင်းတို့၏စကားဟူ၍သာ အယူရှိခဲ့ကြသည်။[၆] သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဥရောပပညာရှင်များက အိန္ဒိယရှိ ရှေးဟောင်းသက္ကတဘာသာစကား (Sanskrit) ကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိလေ့လာလာရာမှ ဂရိ၊ လက်တင်နှင့် သက္ကတဘာသာစကားတို့အကြား အံ့ဩဖွယ်ရာ တူညီမှုများကို တွေ့ရှိခဲ့ကြပြီး ၎င်းပညာရပ်ကို "နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ" (Comparative Linguistics) အဖြစ် စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။[၆] ပုံနှိပ်အတတ် ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက်တွင် ဘာသာစကား တစ်ခုနှင့်တစ်ခု နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရန် ပိုမိုလွယ်ကူလာခဲ့သည်။
ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် လက်ရှိပြောဆိုနေကြသော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော် ရှိသည်။[၇] ယင်းတို့သည် မူလပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ (Language Families) မှ ဆင်းသက်လာကြခြင်းဖြစ်ပြီး အချိန်ကာလ၊ ပထဝီဝင်နှင့် လူမှုရေးအပြောင်းအလဲများကြောင့် တဖြည်းဖြည်း ကွဲပြားလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် သက္ကတ (Sanskrit)၊ ဂရိ (Greek)၊ လက်တင် (Latin)၊ ဂျာမန် (German) နှင့် အင်္ဂလိပ် (English) ဘာသာစကားတို့သည် မူလအင်ဒို-ဥရောပ (Indo-European) ပင်မဘာသာစကားကြီးတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြသဖြင့် အခြေခံဝေါဟာရများ တူညီကြခြင်း ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ- သက္ကတဘာသာဖြင့် "ပီတာ"၊ လက်တင်ဘာသာဖြင့် "ပေတာ"၊ ဂျာမန်ဘာသာဖြင့် "ဖောတာ" နှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "ဖားသား" (Father) ဟူ၍ ဆင်တူနေခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်)။[၈]
ထို့အတူပင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အာရှဒေသတွင် အဓိကကျသော တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစု တွင်လည်း မူလပင်မဘာသာစကား (Proto-Sino-Tibetan) မှ ဆင်းသက်လာသည့် အခြေခံအရေအတွက် ကိန်းဂဏန်းများနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများအကြား အံ့ဩဖွယ်ရာ အသံထွက်နှင့် ဇာစ်မြစ်တူညီမှု (Cognates) များကို အောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရှိနိုင်သည်။[၉]
| အဓိပ္ပာယ် | မြန်မာဘာသာ | တိဗက်ဘာသာ | တရုတ်ဘာသာ (ရှေးဟောင်း/ခေတ်သစ်) | လီဆူဘာသာ |
|---|---|---|---|---|
| တစ်ခု / တစ် | တစ် (tac) | གཅིག (gcig) | 一 (yī / ရှေးဟောင်း - *ʔit) | ထီ (thi) |
| နှစ် | နှစ် (hnac) | གཉིས (gnyis) | 二 (èr / ရှေးဟောင်း - *nis) | နီ (nyi) |
| သုံး | သုံး (သုံး) | གསུམ (gsum) | 三 (sān / ရှေးဟောင်း - *sum) | ဆာ (sa) |
| ငါး | ငါး (ငါး) | ལྔ (lnga) | 五 (wǔ / ရှေးဟောင်း - *ŋaa) | ငါ (nga) |
| မျက်စိ / မျက်စိ | မျက် (myak) | མིག (mig) | 目 (mù / ရှေးဟောင်း - *mruk) | မြဲ (mye) |
| ငါ (ကိုယ်တိုင်) | ငါ (nga) | ང (nga) | 我 (wǒ / ရှေးဟောင်း - *ŋaa) | ငါ (nga) |
| သေခြင်း | သေ (the) | ཤི (shi) | 死 (sǐ / ရှေးဟောင်း - *sijʔ) | သီ (shi) |
ဤကဲ့သို့ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံချင်း တူညီရုံမျှမက အခြေခံအကျဆုံးသော စကားလုံးများပါ မျိုးရိုးဗီဇအရ ဆက်နွှယ်နေခြင်းကို ထောက်ရှု၍ အုပ်စုကွဲသွားသော လူစုများသည် နှစ်ကာလ ကြာမြင့်လာသောအခါ ဒေသအလိုက် အသံနှင့် အသွင်အပြင်များ တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲသွားကြသော်လည်း မူလပင်မ ဘာသာစကားကြီးတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်ဆက်နွှယ်လာကြခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက သုတေသနပြု သက်သေပြခဲ့ကြသည်။[၁၀]
ဘာသာစကားများ၏ တည်ဆောက်ပုံအလိုက် ခွဲခြားခြင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]ဘာသာဗေဒတွင် ဘာသာစကားများ၏ စကားလုံးဖွဲ့စည်းပုံနှင့် သဒ္ဒါစနစ် (Morphological Typology) ကို အမှီပြု၍ အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားထားသည်—[၁၁]
(က) ခွဲခြားဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဧကဝဏ္ဏဘာသာစကား (Isolating / Analytic Language)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် စကားလုံးများသည် ပုံသဏ္ဌာန်ပြောင်းလဲမှု (အသွင်ပြောင်းလဲမှု) မရှိဘဲ သီးခြားစီ တည်ရှိကြပြီး၊ ဝါကျအတွင်း စကားလုံးများ၏ တည်နေရာ အထားအသိုအပေါ် မူတည်၍သာ သဒ္ဒါအဓိပ္ပာယ် ပေါ်ထွက်သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားနှင့် ဗီယက်နမ်ဘာသာစကားတို့သည် အထင်ရှားဆုံးသော ခွဲခြားဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည်လည်း "လူ"၊ "မြစ်" အစရှိသဖြင့် အခြေခံအားဖြင့် အသံတစ်ချက်ထွက် ဧကဝဏ္ဏစကားလုံးများ အသွင်မပြောင်းဘဲ တည်ရှိတတ်သဖြင့် ဤလက္ခဏာရပ် အများအပြား ပါဝင်နေသည်။
(ခ) ပေါင်းစပ်ဝါကျစနစ်သုံး ဘာသာစကား (Polysynthetic Language)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် ကတ္တား၊ ကံ၊ ကြိယာနှင့် ဝိသေသနများကို စုရုံးပေါင်းစပ်ပြီး ရှည်လျားလှသော စကားလုံးကြီး တစ်လုံးတည်းဖြင့် ဝါကျတစ်ကြောင်းလုံးစာ အဓိပ္ပာယ်ပြည့်စုံအောင် ဖွဲ့စည်းထားတတ်သည်။ အမေရိကတိုက်ရှိ တိုင်းရင်းသား အင်ဒီးယန်းဘာသာစကားအချို့နှင့် ဆိုင်ဘေးရီးယားဒေသရှိ ဘာသာစကားအချို့တွင် တွေ့ရသည်။
(ဂ) ကပ်စပ်ဘာသာစကား (Agglutinative Language)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဤဘာသာစကားမျိုး၌ ပင်ရင်းစကားလုံး (Root) ၏ အရှေ့ သို့မဟုတ် အနောက်တွင် အဓိပ္ပာယ် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါပြောင်းလဲစေသည့် ပစ္စည်းများ (Affixes) ကို ကော်ဖြင့် ကပ်ထားသကဲ့သို့ တကူးတက ပူးတွဲတွဲဆက်၍ စကားလုံးအသစ်များ တည်ဆောက်သည်။ တူရကီဘာသာစကား၊ ဂျပန်ဘာသာစကားနှင့် ကိုရီးယားဘာသာစကားတို့သည် ကပ်စပ်ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်လည်း "ကောင်း" (ကြိယာ) ကို နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်း "ခြင်း" နှင့် ကပ်စပ်၍ "ကောင်းခြင်း" (နာမ်) အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် "ခွဲ" နှင့် "ခြား" ကို ပူးတွဲ၍ "ခွဲခြား" ဟု သုံးနိုင်ခြင်းကြောင့် ကပ်စပ်ဘာသာစကား၏ လက္ခဏာရပ်များကို အထင်အရှား ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။
(ဃ) ရုပ်ပြောင်းဝိဘတ်သွယ်ဘာသာစကား (Fusional / Inflected Language)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဤဘာသာစကားမျိုးတွင် သဒ္ဒါကဏ္ဍ (ဥပမာ- ကတ္တား၊ ကံ၊ ကိန်း၊ ကာလ) အပြောင်းအလဲကို ဖော်ပြရန်အတွက် စကားလုံး၏ ပင်ရင်းပုံသဏ္ဌာန်ကိုယ်၌က ရုပ်ပြောင်းလဲသွားတတ်သည်။ သက္ကတ၊ ပါဠိ၊ လက်တင်နှင့် ဂရိဘာသာစကားတို့သည် ယင်းသို့ ဝိဘတ်သွယ်ရုပ်ပြောင်းသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ ပုံစံအားဖြင့် ပါဠိဘာသာတွင် "ဗုဒ္ဓ" ဟူသော တည်ပုဒ်သည် ဝိဘတ်သွယ်ခြင်းကြောင့် "ဗုဒ္ဓေါ" (ဘုရားသည် - ကတ္တား)၊ "ဗုဒ္ဓဿ" (ဘုရား၏ - ပိုင်ဆိုင်ခြင်း) ဟူ၍ စကားလုံး၏အဆုံး၌ ရုပ်ပြောင်းလဲသွားခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ
[ပြင်ဆင်ရန်]ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒအရ ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို ပင်မမျိုးရင်း မိသားစုကြီးများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားရာ အထင်ရှားဆုံး မိသားစုကြီးအချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်[၁၂]။
အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစု (Indo-European)
[ပြင်ဆင်ရန်]ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူ အများဆုံးဖြစ်ပြီး အင်္ဂလိပ်၊ စပိန်၊ ဟိန္ဒီ၊ ရုရှား၊ ဂျာမန်၊ ပါဠိနှင့် သက္ကတတို့ ပါဝင်သည်။
တရုတ်-တိဗက် မိသားစု (Sino-Tibetan)
[ပြင်ဆင်ရန်]အရှေ့အာရှနှင့် အာရှမိုင်းနားတွင် အဓိက ပြောဆိုကြပြီး တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် မြန်မာ(ဗမာ)ဘာသာစကားများ တို့ ပါဝင်သည်။ဒုတိယပြောဆိုသူအများဆုံးအုပ်စုကြီးဖြစ်သည်။
အာဖရို-အေးရှားတစ် မိသားစု (Afroasiatic)
[ပြင်ဆင်ရန်](ယခင်က ဟမီတို-ဆီးမစ်တစ်ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်) အာရဗီ(အာရပ်) နှင့် ဟီဘရူး (ယဟူဒီ/ဂျူး) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။
တူရကီနွယ် မိသားစု (Turkic)
[ပြင်ဆင်ရန်](ယခင်က ယူရယ်-အယ်လတစ် မိသားစုအောက်တွင် ထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ သီးခြားခွဲထုတ်ထားသည်) တူရကီနှင့် ဥဇဘက် ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။
ဘာသာစကားဟူသည် တန့်နေသောအရာမဟုတ်ဘဲ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်းနှင့် သိပ္ပံနည်းပညာ တိုးတက်လာခြင်းတို့ကြောင့် ဝေါဟာရအသစ်များ အစဉ်သဖြင့် တိုးပွားလျက်၊ ရှေးဟောင်းစကားလုံးအချို့ တိမ်ကောပပျောက်လျက်ဖြင့် စဉ်ဆက်မပြတ် ရှင်သန်ပြောင်းလဲနေသော အရာ ဖြစ်ပေသည်။
ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- ↑ Crystal၊ David (၂၀၁၀)။ The Cambridge Encyclopedia of Language (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Cambridge University Press။ ISBN 978-0521736503။
- ↑ Lyons၊ John (၁၉၈၁)။ Language and Linguistics: An Introduction (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Cambridge University Press။
- ↑ Crystal၊ David (၂၀၁၀)။ The Cambridge Encyclopedia of Language (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Cambridge University Press။ ISBN 978-0521736503။
- ↑ Fromkin၊ Victoria (၂၀၁၈)။ An Introduction to Language (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Cengage Learning။
|first2=missing|last2=(အကူအညီ);|first3=missing|last3=(အကူအညီ) - ↑ Sidwell, Paul. (2009). Classifying Austroasiatic: a historical review. Lincom Europa.
- 1 2 Lyons၊ John (၁၁၉၈၁)။ Language and Linguistics: An Introduction (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Cambridge University Press။
|year=ရှိ ရက်စွဲတန်ဖိုး စစ်ဆေးရန် (အကူအညီ) - ↑ Ethnologue: Languages of the World (in en)။ ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆ တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ ကိုးကား အမှား - Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "fromkin2018". - ↑ Matisoff, James A. (2003). Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction. University of California Press.
- ↑ Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". Papers in Southeast Asian Linguistics.
- ↑ Comrie၊ Bernard (၁၉၈၉)။ Language Universals and Linguistic Typology (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ University of Chicago Press။
- ↑ Lyons၊ John (၁၉၆၈)။ Introduction to Theoretical Linguistics (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Cambridge University Press။