Przejdź do zawartości

Dolores Huerta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
Dolores Huerta
Ilustracja
Dolores Huerta (2019)
Imię i nazwisko urodzenia

Dolores Clara Fernández

Data i miejsce urodzenia

10 kwietnia 1930
Dawson(inne języki)

Data i miejsce śmierci

28 października 2026
Bakersfield

Zawód, zajęcie

działaczka związkowa i społeczna

Partia

Partia Demokratyczna
Demokratyczni Socjaliści Ameryki

Rodzice

Juan Fernández, Alicia Chávez

Małżeństwo

Ralph Head (rozwód)
Ventura Huerta (rozwód)

Partner

Richard Chavez(inne języki)

Dzieci

13

Odznaczenia
Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone) Order Orła Azteckiego (Meksyk)
Multimedia w Wikimedia Commons

Dolores Huerta (wym. d̪oˈloɾes ˈwert̪a ( odsłuchaj)), z domu Dolores Clara Fernández (ur. 10 kwietnia 1930 w Dawson, zm. 28 października 2026 w Bakersfield[1][2][3]) – amerykańska działaczka związkowa i feministka pochodzenia meksykańskiego[4][5]. Przez kilka lat działała w Community Service Organization(inne języki) (CSO). Później wraz z Césarem Chávezem i Gilbertem Padillą(inne języki) założyła National Farm Workers Association (NFWA, Narodowe Zrzeszenie Pracowników Rolnych), które po połączeniu z Agricultural Workers Organizing Committee (AWOC) dało początek związkowi zawodowemu United Farm Workers (UFW)[6][4][7]. W 1965 roku przyłączyła się do strajku zbieraczy winogron w Delano(inne języki), który rozpoczął filipiński działacz Larry Itliong(inne języki)[8][3]. Kierowała bojkotami na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych[9] i negocjowała z plantatorami winorośli warunki zakończenia strajku[3]. Część autorów przypisuje jej autorstwo hasła UFW sí se puede (hiszp. „tak, można”)[3][a].

Początkowo sprzeciwiała się niektórym postulatom feministycznym, w tym prawu do aborcji i antykoncepcji. Z czasem zaczęła zdecydowanie popierać prawa kobiet[12]. Współpracowała z Feminist Majority Foundation (FMF), zachęcając Latynoski do aktywności politycznej[13.1][14]. Działała na rzecz praw reprodukcyjnych kobiet[15] i była honorową współprzewodniczącą Marszu Kobiet w Waszyngtonie w 2017 roku[16].

W 2002 roku założyła Dolores Huerta Foundation (DHF), organizację obywatelską z siedzibą w Bakersfield w Kalifornii[17]. Działała w Partii Demokratycznej i wspierała kampanie Roberta F. Kennedy’ego[18], George’a McGoverna[19], Ala Gore’a[13.1], Howarda Deana[20], Hillary Clinton[21], Joego Bidena[22] i Kamali Harris[23]. Popierała też prawa osób LGBTQ[24] i reformę prawa imigracyjnego[25].

Za swoją działalność otrzymała wiele nagród, między innymi Eleanor Roosevelt Human Rights Award(inne języki)[26], Hispanic Heritage Award[13.1] i Puffin/Nation Prize for Creative Citizenship[27]. W 2012 roku prezydent Barack Obama odznaczył ją Prezydenckim Medalem Wolności[26][5]. W 2018 roku gubernator Kalifornii Jerry Brown podpisał ustawę, która ustanowiła 10 kwietnia „Dniem Dolores Huerty” w tym stanie[28]. Podobny akt podpisano w 2019 roku w stanie Waszyngton[29]. W filmie Cesar Chavez(inne języki) z 2014 roku zagrała ją Rosario Dawson[21]. W 2017 roku powstał o niej film dokumentalny Dolores(inne języki)[30].

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Młodość

[edytuj | edytuj kod]

Dolores Huerta urodziła się jako Dolores Fernández 10 kwietnia 1930 roku w Dawson(inne języki), niewielkim miasteczku górniczym w górach północnego Nowego Meksyku[4][5], w rodzinie pochodzenia meksykańskiego[13.2]. Jej ojciec, Juan Fernández(inne języki), był rolnikiem i górnikiem[5]. Pracował w kopalni węgla i należał do Związku Górników Amerykańskich (United Mine Workers, UMW)[31.1]. Sezonowo zbierał też buraki w kilku stanach zachodu USA[32]. Rodzice Huerty rozwiedli się, gdy miała pięć lat[b][33]. Jej matka, Alicia Chávez, przeprowadziła się wtedy z dziećmi najpierw do Las Vegas[c], a potem do Stockton w Kalifornii[13.2][11.3]. Po przeprowadzce Huerta rzadko widywała ojca, który pozostał w Nowym Meksyku. W 1938 roku Juan Fernández został wybrany do legislatury stanowej, a Los Angeles Times opisał go jako „ognistego przywódcę związkowego”[34.1][11.3].

W Stockton Huertę wychowywali matka i dziadek Herculano. Okolicę, w której mieszkali, opisywała jako „zintegrowaną”: żyli tam „Chińczycy, Latynosi, rdzenni Amerykanie, czarni, Japończycy, Włosi i inni”[11.4]. Matka utrzymywała rodzinę, pracując w przetwórni konserw i jako kelnerka w miejscowej restauracji. Zarabiała łącznie 5 dolarów tygodniowo. Należała do związku United Cannery, Agricultural, Packing, and Allied Workers of America (UCAPAWA) i w 1937 roku uczestniczyła w strajku w przetwórni[31.2]. W 1941 roku otworzyła restaurację. W następnym roku kupiła 70-pokojowy hotel od rodziny Amerykanów japońskiego pochodzenia, którą zmuszono do przesiedlenia na mocy Executive Order 9066[31.2][34.2]. Według Huerty restauracja „obsługiwała głównie robotników rolnych”[11.5].

Według badaczki Christine Beagle Huerta była „zachęcana przez matkę do aktywności społecznej”. Przez dziesięć lat należała do Girl Scouts of the USA. Uczęszczała do Stockton High School, którą ukończyła w 1947 roku[d][34.3]. Huerta opisywała swoje liceum jako „segregowane” zarówno pod względem klasowym, jak i rasowym. Po ukończeniu liceum podjęła naukę w Stockton College (późniejszym San Joaquin Delta College), działającym wówczas przy University of the Pacific w Stockton. W 1950 roku przerwała naukę, aby poślubić Ralpha Heada. W 1953 roku uzyskała tymczasowe uprawnienia nauczycielskie[34.4][11.6][5].

W 1954 roku Huerta rozpoczęła pracę nauczycielki na wiejskich terenach Kalifornii. Była jedną z zaledwie trzech osób uczących w dwóch językach w całym hrabstwie. Wielu jej uczniów nie miało dość jedzenia ani odpowiedniej odzieży. Huerta powiedziała o tym: „Nie mogłam znieść widoku dzieci robotników rolnych, które przychodziły na lekcje głodne i bez butów. Pomyślałam, że więcej zdziałam, organizując rodziców, niż próbując uczyć ich głodne dzieci”[34.4].

Community Service Organization

[edytuj | edytuj kod]

Po roku Huerta zrezygnowała z nauczania[35.2]. Wkrótce potem, w 1955 roku, poznała Freda Rossa(inne języki), jednego ze współzałożycieli Community Service Organization(inne języki) (CSO)[36.1][37]. Początkowo opisywała go jako „lekko loco”. Była wówczas republikanką i nieufnie odnosiła się do rzekomych komunistycznych sympatii Rossa. Poprosiła FBI o sprawdzenie jego przeszłości. FBI nie znalazło niczego podejrzanego. Dopiero wtedy Huerta zaczęła uczęszczać na spotkania CSO[36.2]. Początkowo w CSO zajmowała się zadaniami uznawanymi za tradycyjnie kobiece, między innymi działalnością w klubach kobiecych. Ross zachęcał ją jednak do obejmowania funkcji przywódczych. Z czasem zakładała nowe oddziały CSO i pracowała jako lobbystka. Zeznawała przed legislaturą stanową Kalifornii. Popierała świadczenia emerytalne dla osób niebędących obywatelami USA i ubezpieczenie zdrowotne dla robotników rolnych, a sprzeciwiała się programowi Bracero(inne języki)[13.3][38.1][39][34.5]. Uczestniczyła też w projektach poprawy stanu dzielnic, prowadziła kursy dla osób ubiegających się o obywatelstwo i uczestniczyła w akcjach rejestracji wyborców[11.7].

Podczas pracy w CSO Huerta poznała też innego organizatora, Césara Cháveza[11.8].

Początki działalności związkowej

[edytuj | edytuj kod]

W 1958 roku Huerta pomogła założyć Agricultural Workers’ Association (AWA)[35.3][e]. Po rozwiązaniu AWA w 1959 roku Huerta została sekretarzem-skarbnikiem Agricultural Workers Organizing Committee (AWOC), związanego z AFL-CIO[32]. Według historyczki Margaret Rose szybko jednak zrezygnowała z pracy w tej organizacji, „rozczarowana kierownictwem grupy, jej kierunkiem i polityką narzucaną odgórnie”[13.3]. Huerta relacjonowała, że w sierpniu 1960 roku, podczas wyjazdu służbowego do San Juan Capistrano, Chávez wywierał na nią presję i manipulował nią, by nakłonić ją do seksu w pokoju hotelowym[40][41][42]. W 1962 roku, rozczarowana niechęcią CSO do działań na rzecz robotników rolnych, wraz z Chávezem i innym organizatorem, Gilbertem Padillą(inne języki), założyła National Farm Workers Association (NFWA)[5][6]. Nadal pobierała wynagrodzenie z CSO i mieszkała w Stockton, podczas gdy Chávez organizował siedzibę NFWA w Delano[13.4][38.2][43.1]. Tymczasem jej relacje z drugim mężem, Venturą Huertą, „uległy pogorszeniu”, a w 1963 roku ich małżeństwo się zakończyło[34.6].

W 1964 roku Huerta ostatecznie odeszła z CSO i zamieszkała z Chávezem i jego rodziną w Delano[f][43.2]. Według Cháveza rola Huerty w początkach NFWA była „kluczowa”[11.9]. Do jej obowiązków należały rozmowy telefoniczne, zbieranie składek związkowych i odwiedzanie obozów robotniczych w Stockton i pobliskich miejscowościach. Dochody z NFWA z trudem wystarczały jej na utrzymanie rodziny. Dorabiała więc jako tłumaczka i nauczycielka na zastępstwach oraz przy uprawie cebuli[13.5]. W kwietniu 1965 roku pomogła NFWA zorganizować strajk pracowników, którzy w firmach Mount Arbor i Conklin szczepili róże[43.3]. Po trzech dniach firmy zgodziły się podnieść strajkującym płace, ale nie przystały na zawarcie formalnej umowy zbiorowej, której domagali się pracownicy. Następnego dnia pracownicy wrócili do pracy[38.3].

Strajk w Delano

[edytuj | edytuj kod]

8 września 1965 roku organizator związkowy Larry Itliong(inne języki) z AWOC rozpoczął strajk w winnicach w okolicach Delano[31.3][45][g]. Itliong zwrócił się do Cháveza o poparcie, a 16 września, w rocznicę Grito de Dolores, Chávez zwołał zebranie NFWA w kościele Matki Bożej z Guadalupe w Delano[45]. Członkowie AWOC przemówili do zgromadzonych, a uczestnicy namawiali Cháveza do poparcia strajku. Choć początkowo się wahał, na zebraniu 19 września zaczął przygotowywać plan włączenia NFWA do strajku[31.4][43.4][46]. NFWA przyłączyło się do strajku następnego ranka[43.5].

Strajkowi towarzyszyły bojkoty. Huerta i Padilla zorganizowali bojkot wina w całej Kalifornii. Następnie Huerta udała się do Nowego Jorku i New Jersey, gdzie kierowała bojkotami. Początkowo wraz z lokalnymi związkami organizowała bojkoty solidarnościowe. Ich członkowie odmawiali przewożenia kalifornijskich winogron przez rzekę Hudson. W tamtym czasie zakazywała tego ustawa Tafta-Hartleya. Gdy UFW ostatecznie dopuścił winogrona do dystrybucji, rozpoczęła bojkot konsumencki we współpracy z lokalnymi kościołami, organizacjami związkowymi, liberalnymi działaczami i grupami studenckimi. Członkowie koalicji pikietowali sklepy spożywcze A&P, dopóki nie przestały sprzedawać winogron. Wkrótce potem podobną decyzję podjęły inne sklepy, w tym Bohack, Finast, Hills i Waldbaum’s[47]. Huerta często wygłaszała przemówienia o strajku i zasłynęła z „płomiennej retoryki”[13.6][34.7].

22 sierpnia 1966 roku AWOC i NFWA połączyły się w United Farm Workers Organizing Committee (UFWOC), afiliowany przy AFL-CIO. W 1972 roku związek otrzymał od AFL-CIO statut i odtąd nosił nazwę United Farm Workers (UFW)[48][33]. Huerta weszła do zarządu nowego związku, w którym zasiadali przywódcy zarówno NFWA, jak i AWOC, i została jedną z jego wiceprzewodniczących[31.5][48][9]. Była jedną z głównych negocjatorek związku, a według Rose – „pierwszą negocjatorką umów zbiorowych związku”[13.6]. W 1966 roku negocjowała z firmą Schenley, która podpisała umowy na warunkach korzystnych dla robotników. Wkrótce poszły za nią inne firmy, między innymi Gallo i Franzia[34.7]. Gdy strajk zakończył się 29 lipca 1970 roku, Huerta pomogła wynegocjować z pozostałymi firmami umowę. Przewidywała ona podwyżki płac, nowe zasady ochrony robotników przed pestycydami, utworzenie funduszu zdrowotnego oraz przekazanie związkowi UFW naboru pracowników, którym dotąd zajmowały się firmy[31.6][37].

Huerta twierdziła, że w czasie strajku, zimą 1966 roku, Chávez zawiózł ją „na odludne pole winogron” w Delano i „zgwałcił ją w samochodzie”. Według niej wsiadła do jego auta w przekonaniu, że będą rozmawiać o zbliżającym się strajku. Często omawiali sprawy związku w samochodzie Cháveza, bo obawiał się on, że jego biuro jest „na podsłuchu”. Huerta powiedziała, że po opisywanym przez nią gwałcie była „w stanie odrętwienia i szoku” i nie zgłosiła go, ponieważ uważała, że „nikt w związku jej nie uwierzy”. Dodała, że ruch robotników rolnych był dziełem jej życia i obawiała się, że zgłoszenie napaści zaszkodzi jego powodzeniu[49][41][50].

Dalsza działalność związkowa

[edytuj | edytuj kod]
Huerta przemawia na konferencji prasowej w kościele św. Pawła na Manhattanie, 19 lutego 1973 roku. Po prawej siedzi César Chávez.

W latach siedemdziesiątych Huerta pomagała organizować bojkoty sałaty, wina Gallo i winogron stołowych. Związała się też z Richardem Chavezem(inne języki), bratem Césara Cháveza. Mieli czworo dzieci: Juanitę, María Elenę, Ricky’ego i Camilę. Wiele osób krytykowało wspólne zamieszkanie Dolores i Richarda jako „niekonwencjonalne”. Huerta mówiła jednak, że do tej decyzji zainspirował ją ruch wyzwolenia kobiet[13.7]. Razem z Richardem i Padillą organizowała robotników w Dolinie Kalifornijskiej[31.7]. W 1974 roku pomogła założyć Coalition of Labor Union Women[9], a w 1975 roku jako lobbystka UFW przyczyniła się do uchwalenia ustawy California Agricultural Labor Relations Act (ALRA), pierwszej w tym stanie, która uznała prawo robotników rolnych do negocjacji zbiorowych[44.2][35.5][13.8][5]. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych jako dyrektorka Citizenship Participation Day Department, politycznego skrzydła UFW, działała na rzecz utrzymania nowo przyjętych przepisów[13.9].

W latach siedemdziesiątych pogorszyły się relacje Huerty z innymi organizatorami UFW. W 1976 roku, w czasie konfliktu UFW z Międzynarodowym Bractwem Kierowców, z powodu braku środków przestała działać Agricultural Labor Relations Board, utworzona na mocy ALRA[31.8][43.6]. UFW poparł Propozycję 14, proponowaną poprawkę do ALRA, która miała rozwiązać problemy z finansowaniem i niejasnymi zapisami ustawy, i rozpoczął bojkot, aby ją wesprzeć. Wyborcy ostatecznie odrzucili poprawkę znaczną większością głosów[31.9][43.7]. Po jej porażce Chávez obwinił o nią lidera bojkotu Nicka Jonesa i oskarżył go oraz innego organizatora, Charliego Marcha, o udział w „lewicowym spisku mającym na celu podkopanie związku”[43.8].

Po klęsce Propozycji 14 Chávez postanowił zreorganizować biura bojkotowe UFW. Wywołało to konflikt z pracownikami odpowiedzialnymi za bojkoty, a Chávez stawał się coraz bardziej podejrzliwy wobec przeciwników w związku. Zaczął zbliżać się do Charlesa Dedericha, założyciela nowego ruchu religijnego Synanon[31.10][51]. Pod wpływem Dedericha Chávez zaczął dążyć do stosowania na zebraniach UFW konfrontacyjnej metody krytyki grupowej zwanej „Grą”[31.11]. Huerta poparła wprowadzenie „Gry”, ale wśród członków związku budziła ona kontrowersje[31.12].

W tym okresie Huerta popadła w konflikt z kilkoma pracownikami UFW, między innymi z prawnikiem Jerrym Cohenem oraz organizatorami takimi jak Padilla, Berta Batres, Chris Hatmire, Juan Gutierrez, Marshall Ganz(inne języki) oraz bracia Chava i Mario Bustamente[38.4][31.13]. Historyk Matthew Garcia pisze, że często popadała w konflikty z młodszymi pracownikami[31.14]. Opisuje też incydent, w którym Huerta skrytykowała organizatorkę Lorraine Agtang podczas sesji „Gry”, a później ją „zastraszała”, „godzinami czatując nocą pod jej domem”[31.15]. Według jednego z obserwatorów, cytowanego przez Garcię, Huerta regularnie twierdziła, że „infiltratorzy o rewolucyjnej, radykalnej ideologii nawołują do walki zbrojnej”, aby obalić przywódców związku[31.16]. Niektóre elementy relacji Garcii skrytykowała badaczka Stacey K. Sowards, według której wyrywa on część wypowiedzi Huerty „z kontekstu historycznego”[11.10].

Choć relacje Huerty z Chávezem w tym okresie często bywały napięte, a dziennikarka śledcza Miriam Pawel nazwała ją jego „chłopcem do bicia”, Sowards zauważa, że nadal łączyły ich „bardzo bliskie i wspierające stosunki”[43.9][11.11]. W 2026 roku Huerta relacjonowała jednak, że Chávez wielokrotnie poniżał ją i beształ w obecności innych. Według dziennika The New York Times, który zapoznał się z nagraniem posiedzenia zarządu UFW z kwietnia 1978 roku, jeden z członków zarządu wulgarnie ją obraził i kazał jej „się zamknąć”, a Chávez zbeształ ją „jeszcze gorszymi wyzwiskami”[40][41]. Mówiła, że radziła sobie, starając się nie myśleć o tych wydarzeniach: „W pewnym sensie wypieram te rzeczy z głowy, ale wiem, że wtedy było to bardzo bolesne”[49][41].

W latach osiemdziesiątych Huerta współtworzyła Radio Campesina (KUFW), stację radiową UFW[32]. Zbierała też pieniądze i wygłaszała publiczne przemówienia na rzecz związku oraz zeznawała przed Kongresem w sprawie świadczeń, płac i problemów zdrowotnych robotników rolnych[13.9]. We wrześniu 1988 roku Huerta wzięła udział w proteście przed hotelem St. Francis przy Union Square w San Francisco, gdzie George H.W. Bush organizował przyjęcie dla darczyńców. Protestowała przeciwko temu, że Bush ogłosił tego dnia sprzeciw wobec prowadzonego przez UFW bojkotu winogron stołowych. Policjanci odpychali demonstrantów pałkami od wejścia do hotelu i ciężko ranili Huertę. Miała złamane żebra[h] i pękniętą śledzionę, którą lekarze musieli usunąć chirurgicznie[52][53]. W wyniku ugody zaproponowanej przez Komisję Policji San Francisco otrzymała 825 000 dolarów[13.9][53]. Incydent skłonił też Departament Policji San Francisco do zmiany zasad dotyczących kontroli tłumu i dyscypliny funkcjonariuszy[53].

Po pobiciu Huerta zawiesiła pracę w UFW[13.1][34.8]. Do pracy związkowej wróciła po śmierci Cháveza w 1993 roku[34.9]. Wiosną 1993 roku, kilka dni przed jego śmiercią, Huerta rozmawiała z nim w Yumie w Arizonie. Chávez przyznał, że traktował ją i inną członkinię zarządu inaczej niż ich kolegów mężczyzn. Huerta odebrała te słowa jako rodzaj przeprosin. Odpowiedziała, że jego zachowanie „nazywa się machismo, nazywa się to męskim szowinizmem”[49][41]. Po powrocie do pracy Huerta wspierała pracowników zbierających truskawki, przemawiała na uczelniach, uczestniczyła w zebraniach związku i zeznawała przed Kongresem[13.1][34.10]. W 1999 roku ustąpiła ze stanowiska wiceprzewodniczącej UFW, by zająć się innymi sprawami społecznymi[34.11].

Działalność feministyczna

[edytuj | edytuj kod]
Przemawiająca na wiecu w Santa Barbarze w Kalifornii 24 września 2006 roku

Choć wpływały na nią ruch wyzwolenia kobiet lat sześćdziesiątych i działaczki takie jak Gloria Steinem, początkowo odrzucała działalność feministyczną jako „zjawisko klasy średniej”[13.10]. W latach siedemdziesiątych stanowisko UFW w sprawie praw kobiet było kształtowane przez to, co historyczka Ana Raquel Minian nazywa „wyidealizowaną figurą fizycznie zdyscyplinowanego mieszkańca/robotnika zasługującego na prawa”. Związek przeciwstawiał „seksualnie przyzwoitych” członków „seksualnie zdeprawowanym” oponentom, a w efekcie sprzeciwiał się antykoncepcji i promował abstynencję seksualną[54.1]. Huerta osobiście sprzeciwiała się wówczas zarówno aborcji, jak i antykoncepcji, które były „kamieniami węgielnymi” ruchu wyzwolenia kobiet, a członków związku krytykowała za rzekomą rozwiązłość[54.2][11.12].

Mimo to w wywiadzie dla magazynu Ms. z 1976 roku Huerta nazwała siebie feministką i powiedziała, że ruch wyzwolenia kobiet złagodził jej poczucie winy z powodu rozwodów[11.12]. W 1985 roku, ponownie rozważając swoje poglądy na sprawy kobiet, nazwała siebie „w pewnym sensie nawróconą feministką”[34.12]. Podczas przerwy w pracy dla UFW po pobiciu na Union Square w 1988 roku współpracowała z Feminist Majority Foundation (FMF), organizacją non-profit, która działa na rzecz zdrowia reprodukcyjnego i równości kobiet[55][13.1][14]. W ramach kampanii FMF „Feminization of Power” zachęcała Latynoski do kandydowania na urzędy publiczne, aby zwiększyć ich obecność w polityce[13.1][14]. Współpracę z FMF kontynuowała po zakończeniu w 1999 roku pracy organizatorskiej w UFW[34.11]. W 2004 roku podczas Konwencji Konstytucyjnej UFW Huerta opowiedziała się za prawem do aborcji jako „właściwym wyborem każdej kobiety”[56].

W 2014 roku Huerta pojechała do Kolorado, aby prowadzić kampanię przeciwko poprawce nr 67 do konstytucji Kolorado, która zmieniłaby prawo stanowe tak, by „nienarodzone istoty ludzkie” były uznawane za osoby[57][58]. Poprawkę odrzucono w listopadzie: 65% głosujących było przeciw, a 35% za[59]. Huerta była też honorową współprzewodniczącą Marszu Kobiet w 2017 roku w Waszyngtonie, razem z Glorią Steinem i działaczem na rzecz praw obywatelskich Harrym Belafonte[16]. Uczestnicy marszu protestowali przeciwko inauguracji prezydenta Trumpa oraz demonstrowali na rzecz praw kobiet, praw reprodukcyjnych, imigracji i praw obywatelskich[60]. W marszach w całych Stanach Zjednoczonych uczestniczyło ponad 4,1 mln osób[60].

Dolores Huerta Foundation

[edytuj | edytuj kod]
Dolores Huerta w 2009 roku

Huerta była prezeską Dolores Huerta Foundation (DHF) z siedzibą w Bakersfield w Kalifornii, organizacji typu 501(c)(3), którą założyła w 2002 roku, przeznaczając na nią 100 000 dolarów z nagrody Puffin/Nation Prize for Creative Citizenship[61][35.6][34.13][17]. Według Huerty DHF jest „kontynuacją bezprzemocowego ruchu na rzecz praw obywatelskich z lat siedemdziesiątych”[34.11]. Według dyrektorki wykonawczej fundacji, Camili Chavez, głównym celem DHF jest „zaangażowanie ludzi w życie ich społeczności i udział w demokracji”[15].

DHF wysyła pełnoetatowych organizatorów, którzy zakładają lokalne grupy Vecinos Unidos (hiszp. „Zjednoczeni Sąsiedzi”). Grupy te uczą mieszkańców współpracy, kontaktów z przedstawicielami władz i korzystania z instytucji politycznych na rzecz lokalnych społeczności. Do 2016 roku grupy Vecinos Unidos działały w wiejskich miejscowościach Kalifornii: Arvin, Cutler-Orosi, Lamont, Tulare, Weedpatch i Woodlake[34.11]. W 2020 roku dyrektorka wykonawcza DHF Camila Chavez twierdziła, że grupy Vecinos Unidos pozyskały dla swoich okolic „miliony dolarów” na naprawy dróg i chodników, rozbudowę kanalizacji, montaż latarni ulicznych i inne projekty infrastrukturalne[17].

DHF należała do organizacji, które pozwały okręg szkolny Kern High School District (KHSD) za nierówne traktowanie czarnoskórych i latynoskich uczniów przy wymierzaniu kar. W 2017 roku strony zawarły ugodę, a DHF i inne organizacje praw obywatelskich zapowiedziały trzyletnie monitorowanie zmian w polityce okręgu[62]. W marcu 2018 roku zarząd KHSD zagłosował za zmianą granic okręgów wyborczych, ponieważ groził mu pozew z zarzutem, że granice te wykluczają głosy Latynosów. W kwietniu 2018 roku DHF przedstawiła proponowaną przez siebie mapę[63]. W 2023 roku dyrektorką wykonawczą DHF była Camila Chavez, najmłodsza córka Huerty[61][34.14][15]. W 2025 roku organizacja rozpoczęła budowę „Peace and Justice Cultural Center”, ośrodka o wartości 34,8 mln dolarów w hrabstwie Kern w Kalifornii, który ma służyć edukacji obywatelskiej, wspieraniu lokalnych społeczności i zachowaniu kultury[64].

Oskarżenia wobec Césara Cháveza

[edytuj | edytuj kod]

W marcu 2026 roku, w obszernym śledztwie dziennika The New York Times w sprawie wykorzystywania seksualnego przez Cháveza, Huerta powiedziała, że w 1960 roku Chávez wywierał na nią presję i manipulował nią, aby uprawiała z nim seks, a w 1966 roku ją zgwałcił[40][50]. Opisała też słowne upokorzenia, których doświadczała w UFW[40][41]. Według niej oba kontakty seksualne z Chávezem doprowadziły do ciąży[40][65]. Huerta zadbała, by oboje dzieci zostało – jak to ujęła – „wychowanych przez inne rodziny, które mogły zapewnić im stabilne życie”[66][65][67]. Nawiązała z nimi bliskie relacje, a one zżyły się z jej pozostałymi dziećmi. Dopiero w 2026 roku ujawniła, że według jej relacji obie ciąże były wynikiem przemocy seksualnej ze strony Cháveza[67][65]. Powiedziała, że przez dziesięciolecia utrzymywała to w tajemnicy, ponieważ uważała, że prawda zaszkodziłaby ruchowi robotników rolnych, i obawiała się, że przeciwnicy polityczni wykorzystają publiczną krytykę Cháveza[65][41].

18 marca 2026 roku, po opublikowaniu śledztwa The New York Times, Huerta wydała publiczne oświadczenie[66][65]. Wyjaśniła, że zdecydowała się zabrać głos, gdy dowiedziała się, że także inne osoby miały paść ofiarą wykorzystywania seksualnego przez Cháveza[65]. Huerta oświadczyła: „Nigdy nie uważałam się za ofiarę, ale teraz rozumiem, że jestem ocalałą – z przemocy, z wykorzystywania seksualnego, z rąk władczych mężczyzn, którzy widzieli we mnie i w innych kobietach własność albo rzeczy do kontrolowania”[67][65]. Jej zdaniem nie do niej należało wybaczenie Chávezowi: „Cóż, nie jestem Bogiem. Wiesz, myślę, że to zależy od Boga”[49][41].

Poglądy polityczne

[edytuj | edytuj kod]

Działalność w Partii Demokratycznej

[edytuj | edytuj kod]
Huerta przemawia na wiecu za impeachmentem Richarda Nixona w Brooklyn College, 17 kwietnia 1974

Huerta była honorową przewodniczącą Demokratycznych Socjalistów Ameryki[68][69]. Podczas prawyborów prezydenckich Partii Demokratycznej w 1968 roku Huerta wraz z UFW prowadziła kampanię na rzecz liberalnego demokraty Roberta F. Kennedy’ego[70]. Jako działaczka związkowa była obecna na wystąpieniu Kennedy’ego po zwycięstwie w prawyborach 5 czerwca 1968 roku, w miejscu, w którym padł ofiarą zamachu[70]. W późniejszym wywiadzie nazwała zamach na Kennedy’ego „śmiercią naszej przyszłości”[18]. W 1972 roku była jedną z trojga współprzewodniczących kalifornijskiej delegacji senatora z Dakoty Południowej George’a McGoverna na konwencję krajową Partii Demokratycznej, obok Williego Browna(inne języki) i Johna Burtona[19]. Pracowała też przy kampanii prezydenckiej Ala Gore’a w 2000 roku[13.1]. W prawyborach Partii Demokratycznej w 2004 roku poparła byłego gubernatora Vermontu Howarda Deana[20]. Podczas prawyborów Partii Demokratycznej w 2008 roku prowadziła kampanię na rzecz Hillary Clinton[71] i była jej delegatką na konwencji krajowej Partii Demokratycznej[72][73].

Dolores Huerta przemawia na wiecu wyborczym Hillary Clinton z udziałem byłego prezydenta Billa Clintona w Central High School w Phoenix w Arizonie

W prawyborach prezydenckich Partii Demokratycznej w 2016 roku Huerta ponownie poparła Clinton. Podczas głosowania w Kalifornii sztab Clinton emitował reklamę podkreślającą jej poparcie[74]. W jednym z wpisów na Twitterze twierdziła, że gdy podczas kaukusu w Nevadzie zaoferowała tłumaczenie zwolennikom rywala Clinton, Berniego Sandersa, ci w odpowiedzi skandowali „Tylko angielski!”. Wpis, a także poparcie Huerty dla Clinton w ogóle, wywołały kontrowersje. Niektórzy twierdzili, że źle zrozumiała okrzyki tłumu i że uczestnicy domagali się jedynie „neutralnego moderatora” do prowadzenia dyskusji, a nie zwolennika Clinton. Inni utrzymywali, że Huerta była „wygwizdywana i wybuczana za próby tłumaczenia”[11.13].

Po kaukusie aktorka America Ferrera wsparła Huertę we wpisie na Twitterze, natomiast aktorki Gaby Hoffmann i Susan Sarandon, które według doniesień były obecne na kaukusie, twierdziły, że nie skandowano „Tylko angielski!”. Później aktorka Rosario Dawson, która zagrała Huertę w filmie Cesar Chavez, napisała list otwarty, w którym skrytykowała Huertę za „przeinaczanie” stanowiska Sandersa w sprawach dotyczących społeczności latynoskiej[11.13]. W odpowiedzi Huerta zarzuciła sztabowi Sandersa, że „poprosił” Dawson, by „ją zaatakowała”. Dodała, że jej zdaniem Clinton jako prezydentka zdziała więcej, ale „nie ma nic przeciwko” Dawson, a „gdy opadnie kurz… będą razem”[21].

Podczas prawyborów prezydenckich Partii Demokratycznej w 2020 roku Huerta poparła senator z Kalifornii Kamalę Harris i krytykowała innego kandydata, Joego Bidena, za to, że o przekraczaniu granicy mówił w sposób, który jej zdaniem był „zupełnie jak u republikanów”. W maju 2020 roku poparła jednak kandydaturę Bidena na prezydenta[22]. Podczas wyborów prezydenckich w 2024 roku ponownie poparła Harris, stwierdzając:

Znam Kamalę Harris od dawna – i widziałam na własne oczy, jak niestrudzenie walczy o społeczności latynoskie, o rodziny pracujące i o każdego Amerykanina[23].

Dolores Huerta, oświadczenie z lipca 2024 roku

Prawa osób LGBTQ

[edytuj | edytuj kod]

W latach 60. i 70. XX wieku UFW i jego poprzednicy na ogół wspierali prawa osób LGBTQ. W oficjalnym oświadczeniu z lat 70. związek publicznie poparł dodanie „orientacji seksualnej” do cech chronionych na mocy kalifornijskiego prawa cywilnego[54.3]. Huerta wspominała, że podczas przesłuchania w San Francisco występowała przeciwko dyskryminacji ze względu na orientację seksualną w „latach 70. lub na początku 80.”[24]. W przemówieniu z 2006 roku wypowiedziała się za małżeństwami osób tej samej płci:

Małżeństwa gejów – to duża sprawa. Jeśli się zastanowić, to czy jeśli Thelma i Louise wezmą ślub, wpłynie to na waszą wypłatę? Czy ma to jakikolwiek wpływ na jakąkolwiek część waszego życia? To są kwestie prywatności i konstytucji. Benito Juárez – kilka dni temu obchodziliśmy jego urodziny – jakie było to jego wielkie powiedzenie? „Respeto al derecho ajeno es la paz” – szacunek dla praw innych to pokój. To, ile dzieci kobieta zdecyduje się mieć, z kim zdecyduje się mieszkać i z kim wziąć ślub – to jest wasze konstytucyjne prawo[11.14].

Dolores Huerta, przemówienie z 2006 roku

W 2005 roku poparła projekt ustawy kalifornijskiego deputowanego Marka Leno(inne języki), który miał zalegalizować małżeństwa osób tej samej płci w Kalifornii, i lobbowała za nim wśród latynoskich członków legislatury stanowej[75][76][77]. Projekt został uchwalony przez Zgromadzenie Stanowe Kalifornii, lecz zawetował go gubernator Arnold Schwarzenegger[78]. W 2021 roku przemawiała też podczas obchodów Pride w Kingsburgu w hrabstwie Fresno w Kalifornii, gdzie opowiedziała się za prawami osób LGBTQ i mówiła, że retoryka dyskryminująca osoby LGBTQ „prowadzi do przemocy”[79]. W 2024 roku Dolores Huerta Foundation poparła kalifornijską Propozycję 3, która usunęła z konstytucji stanowej fragmenty opisujące małżeństwo jako związek „mężczyzny i kobiety” i potwierdziła, że małżeństwo jest „prawem podstawowym”[80][81]. Propozycję ostatecznie przyjęto: 62,6% głosujących było za, a 37,4% przeciw[82].

Imigracja

[edytuj | edytuj kod]

Huertę opisywano jako osobę „proimigrancką”[34.15]. W 1994 roku Huerta prowadziła kampanię przeciwko kalifornijskiej Propozycji 187, która miała odebrać imigrantom bez dokumentów dostęp do usług zdrowotnych i edukacyjnych. Twierdziła, że ta propozycja i inspirująca ją antyimigrancka retoryka mają źródło w „lęku rasowym”[83]. Potępiła też uchylenie przez Trumpa w 2017 roku programu Deferred Action for Childhood Arrivals (DACA), nazwała tę decyzję „krokiem wyżej niż niewolnictwo” i skrytykowała Trumpa za retorykę wzniecającą napięcia na tle rasowym[12]. W czerwcu 2018 roku przemawiała w Tornillo w Teksasie na wiecu przeciwko polityce „zero tolerancji” administracji Trumpa i przetrzymywaniu rodzin migrantów[84]. W 2021 roku, za prezydentury Bidena, zauważyła, że projekt ustawy Build Back Better Act, który napotykał trudności w Senacie, nie obejmuje reformy imigracyjnej. Przewidywała, że na taką reformę trzeba będzie poczekać[25].

Niektórzy krytykowali jednak Huertę i UFW za „szkodzenie” pracownikom bez dokumentów[11.10]. Na początku lat 60. lobbowała za zniesieniem programu Bracero, który pozwalał zatrudniać tymczasowych pracowników rolnych z zagranicy i powstał w czasie II wojny światowej, by zaspokoić zwiększony popyt na płody rolne[34.16][85]. Wielu latynoskich działaczy sprzeciwiało się temu programowi, uważając, że zatrudniani w nim robotnicy odbierają pracę latynoskim obywatelom[39]. Krytycy Huerty i UFW twierdzą, że po zniesieniu programu związek pod kierownictwem Huerty często zgłaszał pracowników bez dokumentów do Immigration and Naturalization Service (obecnie U.S. Immigration and Customs Enforcement, ICE), uzasadniając to tym, że uznawał ich za łamistrajków. Huertę skrytykowano też w 2014 roku za poparcie Baracka Obamy mimo „opóźnień” w reformie imigracyjnej za jego administracji[11.15].

Nagrody i wyróżnienia

[edytuj | edytuj kod]
Dolores Huerta po otrzymaniu doktoratu honoris causa University of Southern California, 2023

W 1984 roku Senat stanowy Kalifornii przyznał Huercie nagrodę „Outstanding Labor Leader”[13.1][37]. W 1993 roku otrzymała Roger Baldwin Medal of Liberty Award, Eugene V. Debs Foundation Outstanding American Award oraz Ellis Island Medal of Freedom Award[34.17], a także jako pierwsza Latynoska została wprowadzona do National Women’s Hall of Fame[4]. W 1998 roku otrzymała od prezydenta Billa Clintona nagrodę Eleanor Roosevelt Human Rights Award(inne języki)[26][5][i]. Magazyn Ms. uznał ją za jedną z trzech „kobiet roku”[j], a Ladies’ Home Journal umieścił ją na liście „100 najważniejszych kobiet XX wieku”[86][5].

W 2000 roku Huerta otrzymała Hispanic Heritage Award[13.1]. W 2002 roku otrzymała Puffin/Nation Prize for Creative Citizenship wraz z nagrodą pieniężną w wysokości 100 000 dolarów[34.11]. W 2005 roku oddział Alpha Alpha na Wichita State University przyjął ją w poczet honorowych sióstr Kappa Delta Chi[27]. W 2009 roku otrzymała UCLA Medal, najwyższe wyróżnienie przyznawane przez uczelnię[87]. W 2012 roku otrzymała Prezydencki Medal Wolności, „najwyższe odznaczenie cywilne” przyznawane przez prezydenta Stanów Zjednoczonych[11.13][5]. Rząd Meksyku odznaczył ją w 2015 roku Orderem Orła Azteckiego, najwyższym orderem przyznawanym cudzoziemcom[88]. W 2017 roku California State University w Los Angeles przyznał jej Presidential Medallion podczas organizowanej przez uczelnię 20. gali Billie Jean King & Friends[89].

W lipcu 2018 roku gubernator Kalifornii Jerry Brown podpisał ustawę Assembly Bill 2644. Ustawa, której projekt wniosła deputowana Eloise Gómez Reyes(inne języki), ustanawia 10 kwietnia „Dniem Dolores Huerty”[28]. W marcu 2019 roku gubernator stanu Waszyngton Jay Inslee podpisał ustawę, która również ustanawia 10 kwietnia każdego roku Dniem Dolores Huerty[29]. W 2020 roku tygodnik Time przygotował 89 nowych okładek poświęconych kobietom roku, począwszy od 1920, i na rok 1965 wybrał Huertę[90][91]. W tym samym roku otrzymała Ripple of Hope Award od Robert F. Kennedy Center for Justice and Human Rights[92]. W październiku 2022 roku Research Center for the Americas na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz przemianowano na Dolores Huerta Research Center for the Americas[93]. Uroczystość nadania nazwy odbyła się 20 października 2022 roku podczas obchodów 30-lecia ośrodka[94][95][93].

Huerta otrzymała doktoraty honoris causa Mills College, Uniwersytetu Princeton, University of the Pacific oraz University of Southern California[34.18][96]. Jej imieniem nazwano kilka szkół, między innymi szkołę podstawową w Tulsie oraz szkoły typu middle school w Burbank i San Jose[34.18][97][98][99]. Skrzyżowanie ulic East 1st i Chicago w dzielnicy Boyle Heights w Los Angeles nosi nazwę Dolores Huerta Square[26]. W 2020 roku rada miejska Fort Worth w Teksasie jednogłośnie postanowiła oznaczyć odcinek drogi stanowej nr 183 honorowymi tabliczkami z jej nazwiskiem[100][101]. Jej imieniem nazwano także planetoidę (6849) Doloreshuerta, odkrytą w 1979 roku przez amerykańskich astronomów Eleanor Helin i Schelte’a Busa[102].

W kulturze

[edytuj | edytuj kod]

Huerta występuje wraz z innymi działaczkami chicana w dokumencie A Crushing Love z 2009 roku w reżyserii Sylvii Morales(inne języki)[103]. W filmie Cesar Chavez z 2014 roku, wyreżyserowanym przez Diega Lunę, zagrała ją Rosario Dawson[104]. Jest też bohaterką dokumentu Dolores z 2017 roku w reżyserii Petera Bratta. W filmie wypowiadają się dzieci Huerty, które „wyrażają dumę z matki”, ale też „wspominają głębokie nieszczęście, jakie odczuwały w czasie dorastania, często bez jej obecności”[105]. Dokument omawia także jej „rodzący się feminizm w latach 60. i 70.” i pokazuje nagranie z jej pobicia w San Francisco w 1988 roku[106][30]. Opera Dolores, skomponowana przez Nicolása Lella Benavidesa do libretta Marelli Martin Koch, miała premierę w Oakland 2 sierpnia 2025 roku[107][108].

Życie prywatne i śmierć

[edytuj | edytuj kod]

Po ukończeniu szkoły średniej Huerta wyszła za mąż za swoją szkolną miłość, Ralpha Heada[k], ale ich małżeństwo zakończyło się po trzech latach. Mieli dwoje dzieci: Celeste i Lori[34.4][11.6]. Drugiego męża, Venturę Huertę, poznała podczas pracy w CSO. Mieli pięcioro dzieci: Fidela, Emiliana, Vincenta, Alicię i Angelę[34.20].

Zmarła 28 października 2026 roku w swoim domu w Bakersfield, w wieku 96 lat[1][2]. Rzecznik rodziny Erik Olvera przekazał, że przyczyną śmierci był rak[1][109].

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Sama Huerta przypisywała sobie autorstwo hasła[10]. Badacze John Hammerback i Richard Jensen uznali jednak za jego autora Cháveza[11.1], a Chávez przypisywał je Huercie[11.2].
  2. ↑ Według National Park Service[4] i Associated Press[3] rodzice rozwiedli się, gdy miała trzy lata.
  3. ↑ Według Encyclopedia of World Biography było to Las Vegas w Nowym Meksyku[32].
  4. ↑ Według Beagle i Doak Huerta ukończyła liceum w 1947 roku[35.1][34.3]. Materiał opublikowany przez New-York Historical Society podaje jednak rok 1948[9].
  5. ↑ Według National Park Service[4] i EBSCO[37] AWA powstało w 1960 roku.
  6. ↑ Według Doak zrezygnowała pod koniec 1962 roku[35.4]. Alicia Chávez, Bardacke i Sowards również podają, że sama zrezygnowała[44.1][38.1][11.9]. Według Rose została jednak zwolniona „za nadrzędne zainteresowanie organizowaniem robotników rolnych kosztem spraw CSO”[13.5].
  7. ↑ Matthew Garcia podaje dziewięć winnic[31.3], National Park Service – dziesięć[45].
  8. ↑ Liczba złamanych żeber różni się w źródłach: dwa według Los Angeles Times z 16 września 1988 roku[52], cztery według Dolores Huerta Foundation[5], sześć według Los Angeles Times z 1991 roku[53].
  9. ↑ Christine Beagle podaje rok 1988[34.17].
  10. ↑ Źródła podają różne lata wyróżnienia przez Ms.: 1998 według Feminist Majority Foundation[86] i Christine Beagle[34.17], 1997 według Dolores Huerta Foundation[5].
  11. ↑ Według Alicii Chávez ślub odbył się w 1948 roku[44.3], według Beagle – w 1950 roku[34.19].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 3 Robert D. McFadden: Dolores Huerta, Labor Leader and Force for Civil Rights, Has Died. The New York Times, 2026-10-28. [dostęp 2026-10-28]. (ang.).
  2. 1 2 Muere Dolores Huerta, histórica líder de los derechos de los trabajadores agrícolas. KMEX-TV, 2026-10-28. [dostęp 2026-10-28]. (hiszp.).
  3. 1 2 3 4 5 Associated Press: Dolores Huerta, influential labor leader, feminist and civil rights icon, dies at 96. NPR, 2026-10-28. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  4. 1 2 3 4 5 6 Dolores Huerta. National Park Service, 2024-07-23. [dostęp 2025-01-17]. (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Dolores Huerta. Dolores Huerta Foundation. (ang.).
  6. 1 2 Laura Romero, Patricio Chile: Labor rights leader Dolores Huerta dies at 96. ABC News, 2026-10-28. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  7. ↑ Richard D. Lyons: Philip Vera Cruz, 89; Helped to Found Farm Worker Union. The New York Times, 1994-06-16. [dostęp 2024-08-26]. (ang.).
  8. ↑ Larry Itliong. National Park Service. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  9. 1 2 3 4 Lee Boomer: Life Story: Dolores Huerta – Women & the American Story. wams.nyhistory.org. [dostęp 2025-03-31]. (ang.).
  10. ↑ Maria Godoy: Dolores Huerta: The Civil Rights Icon Who Showed Farmworkers 'Sí Se Puede'. NPR, 2017-09-17. [dostęp 2025-01-13]. (ang.).
  11. Stacey K. Sowards: ¡Sí, Ella Puede!: The Rhetorical Legacy of Dolores Huerta and the United Farm Workers. Austin: University of Texas Press, 2019. ISBN 978-1-4773-1766-2. (ang.).
    1. ↑ s. 7
    2. ↑ s. 7–8
    3. 1 2 s. 35
    4. ↑ s. 35, 38
    5. ↑ s. 36
    6. 1 2 s. 37–39
    7. ↑ s. 40
    8. ↑ s. 41
    9. 1 2 s. 42
    10. 1 2 s. 140
    11. ↑ s. 127
    12. 1 2 s. 45
    13. 1 2 3 s. 142
    14. ↑ s. 150–151
    15. ↑ s. 140, 152
  12. 1 2 Edward Isaac Dovere: 'This Is A Step Up Above Slavery'. Politico, 2017-09-06. [dostęp 2025-01-15]. (ang.).
  13. Dolores Huerta: The United Farm Workers Union. W: Margaret Rose: A Dolores Huerta Reader. Mario T. García (red.). Albuquerque: University of New Mexico Press, 2008. ISBN 978-0-8263-4513-4. OCLC 231724520. (ang.).
    1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 s. 20
    2. 1 2 s. 8
    3. 1 2 s. 11
    4. ↑ s. 12
    5. 1 2 s. 13
    6. 1 2 s. 16
    7. ↑ s. 18–19
    8. ↑ s. 18
    9. 1 2 3 s. 19
    10. ↑ s. 17–18
  14. 1 2 3 National Portrait Gallery Honors Dolores Huerta. Feminist Majority Foundation, 2015-07-02. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  15. 1 2 3 Lee Anne Denyer: 'An honor to work with her': Dolores Huerta celebrates 93rd birthday, 20 years of foundation. KCRA, 2023-04-12. [dostęp 2025-01-09]. (ang.).
  16. 1 2 Heidi M. Przybyla: Women's march an 'entry point' for a new activist wave. USA Today, 2017-01-05. [dostęp 2025-01-07]. (ang.).
  17. 1 2 3 Matthew Leger: Map Monday: Community Activism in San Joaquin Valley. Data-Smart City Solutions, 2020-09-28. [dostęp 2025-01-09]. (ang.).
  18. 1 2 Patricia Guadalupe: 'Death of our future': RFK's assassination set back Latino civil rights, says Dolores Huerta. NBC News, 2018-06-06. [dostęp 2024-12-30]. (ang.).
  19. 1 2 James Richardson: Willie Brown: A Biography. Berkley; Los Angeles; Oxford: University of California Press, 1996, s. 200. ISBN 978-0-585-24985-8. (ang.).
  20. 1 2 Mark Z. Barabak: Ex-Sen. Bradley to Give Dean Another Key Endorsement. Los Angeles Times, 2004-01-06. [dostęp 2025-01-13]. (ang.).
  21. 1 2 3 Russell Contreras: Huerta: No Ill Feelings with Rosario Dawson Over Sanders. KQED, 2016-04-05. [dostęp 2025-01-13]. (ang.).
  22. 1 2 Alexandra Jaffe: Joe Biden gets backing of key Latina activist Dolores Huerta. AP News, 2020-05-01. [dostęp 2025-01-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-11-28)]. (ang.).
  23. 1 2 Astrid Galván: Scoop: Dolores Huerta endorses Harris for president. Axios, 2024-07-25. [dostęp 2025-01-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-09-24)]. (ang.).
  24. 1 2 Janice Hughes: ‘Our Fight Is Your Fight’ – Speaking Out For GLBT Equality. The Black Commentator, 2006-11-30. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  25. 1 2 Susan A. Hughes: After 50 years, there's no stopping Dolores Huerta: 'We're working for human rights for everyone.'. Harvard Kennedy School, 2021-10-01. [dostęp 2025-01-15]. (ang.).
  26. 1 2 3 4 Civil rights activist Dolores Huerta gets an intersection named for her in Boyle Heights today. Los Angeles Times, 2019-06-22. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  27. 1 2 Honorary Members. Kappa Delta Chi, 2005-09-30. [dostęp 2026-02-26]. (ang.).
  28. 1 2 Gov. Brown signs bill designating April 10 as Dolores Huerta Day. Bakersfield Now, 2018-07-18. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  29. 1 2 April 10 designated 'Dolores Huerta Day' in Washington state. King 5 News, 2019-03-21. [dostęp 2025-01-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-23)]. (ang.).
  30. 1 2 Peter Keough: 'Dolores' helps set the record straight. Boston Globe, 2017-10-05. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  31. Matthew Garcia: From the Jaws of Victory: The Triumph and Tragedy of Cesar Chavez and the Farm Worker Movement. Berkeley: University of California Press, 2012. ISBN 978-0-520-28385-5. (ang.).
    1. ↑ s. 27
    2. 1 2 s. 28
    3. 1 2 s. 40
    4. ↑ s. 41
    5. ↑ s. 57
    6. ↑ s. 110–111
    7. ↑ s. 195
    8. ↑ s. 161
    9. ↑ s. 12
    10. ↑ s. 183–189
    11. ↑ s. 190–193, 208–210
    12. ↑ s. 232
    13. ↑ s. 233, 236–237, 245
    14. ↑ s. 233
    15. ↑ s. 266–267
    16. ↑ s. 273
  32. 1 2 3 4 Dolores Huerta. Encyclopedia of World Biography (Encyclopedia.com). [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  33. 1 2 Huerta, Dolores (1930–). Women in World History: A Biographical Encyclopedia (Encyclopedia.com). [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  34. Christine Beagle, Siete Lenguas: The Rhetorical History of Dolores Huerta and the Rise of Chicana Rhetoric, University of New Mexico, 2016 [dostęp 2024-12-04] [zarchiwizowane z adresu 2024-07-22] (ang.).
    1. ↑ s. 48
    2. ↑ s. 49
    3. 1 2 s. 53
    4. 1 2 3 s. 54
    5. ↑ s. 56
    6. ↑ s. 58
    7. 1 2 s. 117
    8. ↑ s. 68
    9. ↑ s. 219
    10. ↑ s. 219–220
    11. 1 2 3 4 5 s. 205
    12. ↑ s. 204
    13. ↑ s. 69
    14. ↑ s. 234
    15. ↑ s. 60
    16. ↑ s. 136
    17. 1 2 3 s. 206
    18. 1 2 s. 70
    19. ↑ s. 53–54
    20. ↑ s. 57
  35. Robin S. Doak: Dolores Huerta: Labor Leader and Civil Rights Activist. Minneapolis: Compass Point Books, 2008. ISBN 978-0-7565-3477-6. (ang.).
    1. ↑ s. 22
    2. ↑ s. 23
    3. ↑ s. 31
    4. ↑ s. 39
    5. ↑ s. 83–84
    6. ↑ s. 90–91
  36. Gabriel Thompson: America's Social Arsonist: Fred Ross and Grassroots Organizing in the Twentieth Century. Oakland: University of California Press, 2016. ISBN 978-0-520-96417-4. (ang.).
    1. ↑ s. 1, 126
    2. ↑ s. 126–127
  37. 1 2 3 4 Derrick Harper West: Dolores Huerta. EBSCO Research Starters, 2024. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  38. Frank Bardacke: Trampling out the Vintage: Cesar Chavez and the Two Souls of the United Farm Workers. London: Verso Books, 2011. ISBN 978-1-84467-718-4. (ang.).
    1. 1 2 s. 120–121
    2. ↑ s. 54, 120
    3. ↑ s. 139
    4. ↑ s. 574, 719–720
  39. 1 2 Lori A. Flores. A Town Full of Dead Mexicans: The Salinas Valley Bracero Tragedy of 1963, the End of the Bracero Program, and the Evolution of California's Chicano Movement. „The Western Historical Quarterly”. 44 (2), s. 134, 2013. DOI: 10.2307/westhistquar.44.2.0124. (ang.).
  40. 1 2 3 4 5 Manny Fernandez, Sarah Hurtes: Cesar Chavez, a Civil Rights Icon, Is Accused of Abusing Girls for Years. The New York Times, 2026-03-18. [dostęp 2026-03-19]. (ang.).
  41. 1 2 3 4 5 6 7 8 Sarah Hurtes, Manny Fernandez: 'We're just seen as sex objects': Dolores Huerta's years in the UFW. San Francisco Examiner (za „The New York Times”), 2026-03-19. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  42. ↑ Connor Greene: Who Is Dolores Huerta?. Time, 2026-03-18. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  43. Miriam Pawel: The Crusades of Cesar Chavez: A Biography. New York: Bloomsbury Press, 2014. ISBN 978-1-60819-710-1. OCLC 849210456. (ang.).
    1. ↑ s. 80, 93
    2. ↑ s. 99
    3. ↑ s. 101
    4. ↑ s. 105–106
    5. ↑ s. 106
    6. ↑ s. 312, 322
    7. ↑ s. 333
    8. ↑ s. 335–339
    9. ↑ s. 409
  44. Dolores Huerta and the United Farm Workers. W: Alicia Chávez: Latina Legacies: Identity, Biography, and Community. Vicki Ruíz, Virginia Sánchez Korrol (red.). New York: Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-515399-5. (ang.).
    1. ↑ s. 245
    2. ↑ s. 241
    3. ↑ s. 243
  45. 1 2 3 Workers United: The Delano Grape Strike and Boycott. National Park Service, 2025-03-20. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  46. ↑ NFWA Joins the Grape Strike. Farmworker Movement, California State University, Northridge. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  47. ↑ Matt Garcia. A Moveable Feast: The UFW Grape Boycott and Farm Worker Justice. „International Labor and Working-Class History”. 83, s. 146–153, 2013. DOI: 10.1017/S0147547913000021. ISSN 0147-5479. (ang.).
  48. 1 2 UFWOC’s Charter Celebration. Farmworker Movement, California State University, Northridge. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  49. 1 2 3 4 Sarah Hurtes, Manny Fernandez: 'We’re Just Seen as Sex Objects': Dolores Huerta's Years in the U.F.W.. The New York Times, 2026-03-19. [dostęp 2026-03-19]. (ang.).
  50. 1 2 Adrian Florido: Cesar Chavez abused and raped women and girls, NYT investigation says. NPR, 2026-03-18. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  51. ↑ Synanon. W: Shawn L. England: The SAGE Encyclopedia of Alcohol: Social, Cultural, and Historical Perspectives. Thousand Oaks: SAGE Publications, 2015, s. 1228–1229. DOI: 10.4135/9781483331096.n467. ISBN 978-1-4833-2525-5. (ang.).
  52. 1 2 Dan Morain: Police Batons Blamed as UFW Official Is Badly Hurt During Bush S.F. Protest. Los Angeles Times, 1988-09-16. [dostęp 2025-01-04]. (ang.).
  53. 1 2 3 4 $825,000 Proposed for Union Activist Injured by Police. Los Angeles Times, 1991-01-25. [dostęp 2025-01-04]. (ang.).
  54. Ana Raquel Minian. 'Indiscriminate and Shameless Sex': The Strategic Use of Sexuality by the United Farm Workers. „American Quarterly”. 65 (1), s. 63–90, 2013. DOI: 10.1353/aq.2013.0015. ISSN 1080-6490. (ang.).
    1. ↑ s. 63–64
    2. ↑ s. 70, 76
    3. ↑ s. 83
  55. ↑ Feminist Majority Foundation. W: Encyclopedia of Activism and Social Justice. Gary L. Anderson, Kathryn G. Herr (red.). SAGE Publications, 2007, s. 559. DOI: 10.4135/9781412956215.n319. ISBN 978-1-4129-1812-1. (ang.).
  56. ↑ Prolife Feminism: Yesterday and Today. Mary Krane Derr, Rachel MacNair, Linda Naranjo-Huebl (red.). Wyd. 2 rozszerzone. Kansas City: Feminism and Nonviolence Studies Association, 2005, s. 190–191. ISBN 1-4134-9576-1. (ang.).
  57. ↑ Jesse Klein: Living Legend Dolores Huerta Looks Forward by Reflecting on the Past. 5280, 2019-12-09. [dostęp 2025-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-12-11)]. (ang.).
  58. ↑ Megan Verlee: Colorado's 'personhood' Amendment 67 more ambiguous than partisans say. PBS News, 2014-10-15. [dostęp 2025-01-07]. (ang.).
  59. ↑ Official Results: November 4, 2014 General Election. Colorado Election Results. [dostęp 2025-01-07]. (ang.).
  60. 1 2 Diane H. Felmlee, Justine I. Blanford, Stephen A. Matthews, Alan M. MacEachren. The Geography of Sentiment Towards the Women's March of 2017. „PLOS ONE”. 15 (6), s. 1, 2020. Public Library of Science (PLoS). DOI: 10.1371/journal.pone.0233994. ISSN 1932-6203. PMID: 32497125. PMCID: PMC7272063. Bibcode: 2020PLoSO..1533994F. art. nr e0233994. (ang.).
  61. 1 2 Andrea Suozzo, Alec Glassford, Ash Ngu, Brandon Roberts: Dolores C Huerta Foundation. ProPublica, 2013-05-09. [dostęp 2025-01-09]. (ang.).
  62. ↑ Dorothy Mills-Gregg: Civil rights groups call settlement with Kern High School District 'first step'. The Bakersfield Californian, 2017-07-26. [dostęp 2025-01-12]. (ang.).
  63. ↑ Dolores Huerta Foundation releases proposed district maps to KHSD board. KBAK, 2018-04-09. [dostęp 2025-01-12]. (ang.).
  64. ↑ Priscilla Lara: Dolores Huerta Foundation breaks ground on $34.8 million Peace and Justice Cultural Center. KERO 23 ABC News Bakersfield, 2025-07-01. [dostęp 2025-07-01]. (ang.).
  65. 1 2 3 4 5 6 7 Dolores Huerta: A Statement from Dolores Huerta. Medium, 2026-03-18. [dostęp 2026-03-18]. (ang.).
  66. 1 2 Soumya Karlamangla: Dolores Huerta Issues Statement on Cesar Chavez Sexual Abuse Allegations. The New York Times, 2026-03-18. [dostęp 2026-03-18]. (ang.).
  67. 1 2 3 Read the Statement From Dolores Huerta on Cesar Chavez’s Abuse. The New York Times, 2026-03-18. [dostęp 2026-03-19]. (ang.).
  68. ↑ Shifting Alliances Between Latinos and Labor. W: Kenneth Burt: Labor's Cold War: Local Politics in a Global Context. Urbana: University of Illinois Press, 2008, s. 103. ISBN 978-0-252-03222-6. (ang.).
  69. ↑ Duane Campbell: Dolores Huerta- California Hall of Fame. Anti-Racism Commission, Democratic Socialists of America, 2013-03-18. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  70. 1 2 Introduction: La Pasionaria Chicana. W: Mario T. García: A Dolores Huerta Reader. Mario T. García (red.). Albuquerque: University of New Mexico Press, 2008, s. xix. ISBN 978-0-8263-4513-4. OCLC 231724520. (ang.).
  71. ↑ Michael Puente: Labor Activist Stumps for Clinton in Indiana. WBEZ, 2008-03-31. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  72. ↑ Charles P. Henry. Obama '08 - Articulate and Clean. „The Black Scholar”. 38 (1), s. 3–16, 2008. DOI: 10.1080/00064246.2008.11413430. JSTOR: 41069295. (ang.).
  73. ↑ John M. Broder: Obama secures historic nomination. The New York Times, 2008-08-28. [dostęp 2025-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-01-14)]. (ang.).
  74. ↑ Adam Nagourney, Nick Corasaniti: California Up for Grabs, Poll Finds, as Clinton and Sanders Battle. The New York Times, 2016-05-26. [dostęp 2025-01-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-26)]. (ang.).
  75. ↑ Nancy Vogel: Assembly OKs Gay Marriage. Los Angeles Times, 2005-09-07. [dostęp 2025-01-13]. (ang.).
  76. ↑ Joe Dignan: Gay Advocates Press Schwarzenegger. Gay City News, 2005-09-21. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  77. ↑ Joe Dignan: Marriage At Issue for in Calif.. Gay City News, 2006-06-21. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  78. ↑ Schwarzenegger vetoes gay marriage bill. NBC News, 2005-09-29. [dostęp 2025-01-13]. (ang.).
  79. ↑ Juan Esparza Loera: LGBTQ supporters rally around Jewel Hurtado in Kingsburg. The Fresno Bee, 2021-07-03. [dostęp 2025-01-13]. (ang.).
  80. ↑ Cato Hernández: California Proposition 3: Protecting gay marriage. LAist, 2024-10-09. [dostęp 2025-01-13]. (ang.).
  81. ↑ Maura Fox: Your guide to Proposition 3, which could add same-sex marriage to the California constitution. The San Diego Union-Tribune, 2024-09-05. [dostęp 2025-01-13]. (ang.).
  82. ↑ General Election, November 5, 2024 – Statement of Vote. California Secretary of State. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  83. ↑ Eladio Bobadilla: The 1994 Campaign that Anticipated Trump's Immigration Stance. Time, 2024-11-05. [dostęp 2025-01-15]. (ang.).
  84. ↑ Elsa Caballero: A Call to Action in Tornillo. SEIU, 2018-06-26. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  85. ↑ The Bracero Program, 1942–1964. W: Juan R. García: Oxford Research Encyclopedia of Latin American History. Oxford University Press, 2018, s. 1–5. DOI: 10.1093/acrefore/9780199366439.013.590. ISBN 978-0-19-936643-9. (ang.).
  86. 1 2 Latina Leader Dolores Huerta Awarded Puffin Nation Prize. Feminist Majority Foundation, 2002-11-26. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  87. ↑ Mike Fricano: Labor activist Dolores Huerta fires up crowd at UCLA. UCLA Newsroom, 2018-03-02. [dostęp 2025-01-17]. (ang.).
  88. ↑ Condecoran a Dolores Huerta con la Orden del Águila Azteca. Los Angeles Times en Español, 2015-11-18. [dostęp 2025-07-07]. (hiszp.).
  89. ↑ Jillian Beck: Cal State LA alumna Billie Jean King honors humanitarians and celebrates student success at 20th gala. Cal State LA, 2017-10-23. [dostęp 2025-01-17]. (ang.).
  90. ↑ 100 Women of the Year. Time, 2020-03-05. [dostęp 2021-03-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-12-23)]. (ang.).
  91. ↑ Kelly Conniff: Behind the Scenes of TIME’s 100 Women of the Year Issue. Time, 2020-03-05. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  92. ↑ Caitlin O'Kane: Dr. Fauci and Colin Kaepernick to receive award for 'commitment to social change'. CBS News, 2020-07-30. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  93. 1 2 Dolores Huerta Research Center for the Americas – Huerta Center is a multidisciplinary research unit bringing together scholars to advance cross-border research, and mentor students for future career success.. huertacenter.ucsc.edu. [dostęp 2026-01-18]. (ang.).
  94. ↑ Rachel Raiyani: Celebrating 30 Years of the Newly Renamed Dolores Huerta Research Center for the Americas. City on a Hill Press, 2022-11-05. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  95. ↑ Research Center for the Americas to be named in honor of Dolores Huerta. UC Santa Cruz News, 2022-09-21. [dostęp 2026-01-18]. (ang.).
  96. ↑ Ron Mackovich-Rodriguez: USC to award honorary degrees to science, cinema and humanitarian leaders. USC Today, 2023-03-28. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  97. ↑ Samuel Hardiman: New Hispanic name on school building could inspire students, officials hope. Tulsa World, 2021-01-27. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  98. ↑ Lisa Paredes: Jordan Renamed To Dolores Huerta Middle School. My Burbank, 2021-03-05. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  99. ↑ Shomik Mukherjee: Activist Dolores Huerta welcomes new San Jose schools, pushing progressive education. The Mercury News, 2021-08-08. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  100. ↑ Fort Worth Renames 28th Street After Activists Cesar Chavez, Dolores Huerta. NBC DFW, 2020-01-15. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  101. ↑ 2 Fort Worth Street Segments To Be Signed In Honor Of Cesar Chavez, Dolores Huerta. Patch, 2020-01-27. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  102. ↑ 6849 Doloreshuerta (1979 MX6). NASA Jet Propulsion Laboratory. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  103. ↑ A Crushing Love: Chicanas, Motherhood and Activism. Educational Media Reviews Online. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  104. ↑ A.O. Scott: Amid Chants of '¡Huelga!,' an Embodiment of Hope. The New York Times, 2014-03-27. [dostęp 2025-01-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-28)]. (ang.).
  105. ↑ Ken Jaworowski: Review: Workers Have a Friend in the Determined 'Dolores'. The New York Times, 2017-08-31. [dostęp 2025-01-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-31)]. (ang.).
  106. ↑ Cath Clarke: Dolores review – powerful portrait of Mexican-American activist. The Guardian, 2017-12-01. [dostęp 2025-01-19]. (ang.).
  107. ↑ Tom Jacobs: New Opera Spotlights Dolores Huerta’s Farmworker Legacy Amid Renewed Immigration Tensions. San Francisco Classical Voice, 2025-07-24. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  108. ↑ Michael Zwiebach: World Premiere of Dolores Another Hit for West Edge Opera. San Francisco Classical Voice, 2025-08-04. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
  109. ↑ Jonathan Lloyd: Pioneering California civil rights leader Dolores Huerta dies at 96. NBC Los Angeles, 2026-10-28. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Dolores_Huerta&oldid=81098244”