Puyi

Puyi
Imię chińskie osobiste
Pismo uproszczone	溥仪
Pismo tradycyjne	溥儀
Hanyu pinyin	Pǔyí
Imię chińskie świątynne
Pismo uproszczone	宣统
Pismo tradycyjne	宣統
Hanyu pinyin	Xuāntǒng
Wade-Giles	Hsuan-t’ung
Wymowa (IPA)	/ɕwántʰʊ̀ŋ/
Nazwisko rodowe chińskie
Pismo uproszczone	爱新觉罗
Pismo tradycyjne	愛新覺羅
Hanyu pinyin	Àixīn Juéluó
	; Pieczęć cesarska
	Cesarz Chin
Okres	od 2 grudnia 1908; do 12 lutego 1912
Poprzednik	Guangxu
Następca	Hongxian
	Cesarz Chin (2. raz)
Okres	od 1 lipca 1917; do 12 lipca 1917
Poprzednik	Hongxian
	Cesarz Mandżukuo
Okres	od 1 marca 1934; do 15 sierpnia 1945
	Dane biograficzne
Dynastia	Qing
Data i miejsce urodzenia	7 lutego 1906 ; Pekin
Data i miejsce śmierci	17 października 1967 ; Pekin
Ojciec	Zaifeng
Matka	Youlan
	Moneta
	Odznaczenia
	Multimedia w Wikimedia Commons

Aisin Gioro Puyi (chiń. trad. 愛新覺羅·溥儀; ur. 7 lutego 1906 w Pekinie, zm. 17 października 1967 tamże) – ostatni cesarz Chin. Należał do mandżurskiej dynastii Qing, zmuszony w 1912 roku do abdykacji. Od 1934 roku cesarz marionetkowego państwa Mandżukuo, a od 1945 roku więzień – najpierw radziecki, a potem chiński. Po uwolnieniu w 1959 roku został zwykłym obywatelem Chińskiej Republiki Ludowej i pracował jako ogrodnik, a potem archiwista.

W latach 1920–1932 używał imienia Henry Pu Yi.

Życiorys

Ostatni cesarz Chin

W roku 1908 został intronizowany (jako cesarz Xuantong) po śmierci cesarzowej-wdowy Cixi. Miał wówczas dwa lata. W roku 1911 wybuchła ludowa rewolucja Xinhai. Zwołane w Nankinie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło tymczasową konstytucję Republiki Chińskiej i wybrało pierwszego prezydenta, którym został Sun Jat-sen, przywódca rewolucyjnego związku Odrodzenia Chin. Młodociany, 6-letni wówczas cesarz, a właściwie jego rodzina, w 1912 roku zrzekła się władzy, w zamian za przyrzeczenie dobrego traktowania, co oznaczało stałe dochody od państwa, luksusowe warunki bytowania oraz rangę obcej głowy państwa w gościnie. Na podstawie ugody, były cesarz otrzymał znaczne przywileje osobiste: honorowy tytuł cesarza, wysoką rentę państwową, ochronę osobistą itp.^[1]

Restauracja na dwanaście dni

1 lipca 1917 roku monarchista, gen. Zhang Xun zbrojnie przywrócił rządy cesarzowi na dwanaście dni, w czasie których republikański samolot zrzucił na pałac cesarski trzy bomby^[2]. Zdarzenie to uważane jest za pierwszy przypadek bombardowania lotniczego w Azji Wschodniej i przyczyniło się do ponownego upadku monarchii^[3].

Obywatel Republiki Chińskiej

Po ponownym obaleniu, Puyi stał się oficjalnie prywatnym obywatelem, jakkolwiek nie mógł się uskarżać na warunki materialne. Mieszkał w tym okresie w rezydencji swego ojca, Zaifenga. Te ulgowe warunki obowiązywały jednak tylko do 1924 roku. Wtedy musiał opuścić pałac w Pekinie i został wydalony do Tiencinu, na teren koncesji japońskiej, gdzie przebywał pod opieką japońskiej policji, a w 1929 roku przeniósł się do dawnej rezydencji Lu Zongyu znanej jako Ogród Spokoju^[4]^[5].

Czternaście lat Mandżukuo

Po japońskiej inwazji na Mandżurię w 1931 roku i opanowaniu północno-wschodnich Chin, Japończycy proklamowali tam utworzenie zależnego od Japonii państwa marionetkowego Mandżukuo. 18 lutego 1932 roku Puyi stanął na czele rządu Mandżukuo, a w 1934 roku został koronowany na cesarza^[6]. Puyi we wszystkim ulegał Japończykom, żywiąc skrycie nadzieję, że cesarstwo zostanie restaurowane w całych Chinach. Jego podpis widniał na wszystkich rozkazach, jakie podsuwali mu Japończycy. Nie miał nic do powiedzenia w kwestii rządzenia swoim państwem, zredukowany do roli marionetki, co wszelako nie umniejsza – jak sam to przyznaje w swej autobiografii – jego winy, jako że służył okupantom za parawan, za którym dokonywali podporządkowania sobie Chin i licznych zbrodni^[7].

Znaczek pocztowy Mandżukuo z 1935 roku z podobizną Puyi

Cesarstwo było główną wojskowo-gospodarczą bazą wypadową w wojnie z Chinami. Gdy 8 sierpnia 1945 roku ZSRR wypowiedział wojnę Japonii, uderzając przede wszystkim na Mandżukuo, cesarz wraz z bratem ewakuowali się śpiesznie do Korei, skąd mieli drogą morską udać się do Japonii. Jednak wobec zablokowania bombardowanych portów, zawrócili na lotnisko w Mukdenie, stolicy Mandżukuo, gdzie przygotowano dla nich japoński samolot. W nocy 18 sierpnia wokół miasta niespodziewanie wylądowały radzieckie wojska powietrznodesantowe i obaj bracia zostali aresztowani w poczekalni. Początkowo sowieccy żołnierze nie wiedzieli, kogo schwytali^[8].

Więzień i obywatel ChRL

Po pojmaniu przez wojska radzieckie był przetrzymywany w Czycie i Chabarowsku, gdzie był dobrze traktowany i pozwolono mu nawet zatrzymać część służby^[9]. Rząd radziecki odrzucił wielokrotne prośby Republiki Chińskiej o ekstradycję Puyi; rząd Kuomintangu oskarżył go o zdradę stanu, a sowiecka odmowa ekstradycji niemal na pewno uratowała mu życie, ponieważ Czang Kaj-szek często mówił o pragnieniu rozstrzelania byłego cesarza^[10]. W 1946 roku Puyi zeznawał przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu w Tokio jako świadek^[11].

Puyi przebywał na terytorium ZSRR do 1950 roku, kiedy to po zwycięstwie komunistów w wojnie domowej został wydany władzom nowych Chin Ludowych^[12]. Następnie do roku 1959 był przetrzymywany w więzieniu dla zbrodniarzy wojennych w Fushun, w celu odbycia „reedukacji”^[13].

Na mocy specjalnej amnestii uwolniono Puyi i jego braci, którzy zamieszkali w Pekinie^[14]. Ostatni cesarz pracował pewien czas jako ogrodnik w ogrodzie botanicznym^[15], a następnie jako archiwista Komisji Materiałów Historycznych Ogólnochińskiego Komitetu Ludowej Politycznej Rady Konsultatywnej Chin. Zasiadał też w Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej, za co otrzymywał zapłatę w wysokości ok. 100 juanów^[16].

1 maja 1962 ożenił się z pielęgniarką Li Shuxian. Według Jia Yinghua, autora biografii Puyi z 2001, nowa żona wielokrotnie groziła mu rozwodem, bo uważała go za niedorajdę i impotenta. Jej zapędy powstrzymał premier Zhou Enlai, bo rozwód popsułby wizerunek szczęśliwego, zresocjalizowanego byłego cesarza.

Zmarł prawdopodobnie na raka nerek^[17].

Autobiografia

Pod kierunkiem chińskich władz komunistycznych Puyi napisał dwutomową autobiografię, której pierwsze wydanie ukazało się w Polsce w latach 1988–1989 pod tytułem Byłem ostatnim cesarzem Chin^[18]. Książkę zekranizował w 1987 roku Bernardo Bertolucci pod tytułem Ostatni cesarz^[19]. Młodszy brat cesarza, Pujie, był konsultantem włoskiego reżysera.

Odznaczenia

Order Podwójnego Smoka^[20]
Order Żółtego Smoka
Order Czerwonego Smoka
Order Niebieskiego Smoka
Order Czarnego Smoka
Wielki Mistrz Orderu Pomyślnych Chmur (Mandżukuo)
Wielki Mistrz Orderu Filarów Państwa (Mandżukuo)
Order Chryzantemy (Japonia)
Wielka Wstęga Kwiatów Paulowni Orderu Wschodzącego Słońca (Japonia)
Łańcuch Orderu Karola I (Rumunia)
Order Annuncjaty
Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Domowego pw. świętych Maurycego i Łazarza
Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Korony Włoch

Puyi w kulturze

Ostatni cesarz – film w reżyserii Bernardo Bertolucciego z 1987
The Misadventure of Zoo – hongkoński serial z 1981^[21]
The Founding of a Party – chiński film o początkach KPCh z 2011^[22]

Przypisy

↑ Behr 1987 ↓, s. 81–85.
↑ Adrain Levy, Cathy Scott-Clark: The Stone of Heaven: Unearthing the Secret History of Imperial Green Jade. Little Brown & Co., 2002, s. 184. ISBN 978-0316525961. (ang.).
↑ Jens Bangsbo, Thomas Reilly, A. Mark Williams. Science and Football III. „Journal of Sports Sciences”. 17 (10), s. 755–756, 1996. DOI: 10.1080/026404199365489. (ang.).
↑ Qingxiang Wang: The last Emperor and his five wives. Beijing: China Intercontinental Press, 2014. ISBN 978-7-5085-2820-5. (ang.).
↑ Ruth Rogaski: Hygienic Modernity: Meanings of Health and Disease in Treaty-Port China. University of California Press, 2004, s. 262. ISBN 978-0-520-24001-8. (ang.).
↑ Behr 1987 ↓, s. 213.
↑ Pu Yi: Byłem ostatnim cesarzem Chin. Jolanta Mach (tłum.). Wydawnictwo Łódzkie, 1988. ISBN 83-218-0786-0.
↑ Seth Mydans. Li Shuxian, 73, Widow of Last China Emperor. „The New York Times”, 11.06.1997. (ang.).
↑ Behr 1987 ↓, s. 271.
↑ Behr 1987 ↓, s. 278.
↑ Former Manchurian Puppet. „The Miami News”, 16.08.1946. (ang.).
↑ Russia Giving Puyi to China. „The Milwaukee Journal”, 27.03.1946. (ang.).
↑ Behr 1987 ↓, s. 283.
↑ Behr 1987 ↓, s. 314.
↑ Behr 1987 ↓, s. 313–317.
↑ Stuart Schram: The Thought of Mao Tse-Tung. Cambridge University Press, 1989, s. 170. ISBN 978-0-521-31062-8. (ang.).
↑ Pu Yi, Last Emperor of China And a Puppet for Japan, Dies; Enthroned at 2, Turned Out at 6, He Was Later a Captive of Russians and Peking Reds. The New York Times, 19.10.1967. [dostęp 2026-04-22]. (ang.).
↑ Byłem ostatnim cesarzem Chin. lubimyczytac.pl. [dostęp 2026-04-22].
↑ Ostatni cesarz w bazie IMDb (ang.)
↑ The Manchu Dynasty (Ta Ch’ing Ch’ao) GENEALOGY. Royalark.net. [dostęp 2012-02-24]. (ang.).
↑ The Misadventure of Zoo (1981). The Movie Database. [dostęp 2026-04-22]. (ang.).
↑ The Founding of a Party w bazie IMDb (ang.)

Bibliografia

Edward Behr: The Last Emperor. Toronto: Futura, 1987. ISBN 978-0-7736-8025-8. (ang.).
TadeuszT. Pasierbiński TadeuszT., Monarchie świata. Poczet rodów królewskich i książęcych, Warszawa: wyd. Iskry, 2002, s. 479–481, ISBN 83-207-1705-1, OCLC 830379607 .

[CITEREFBehr198781–85-1] Behr 1987 ↓, s. 81–85.

[2] Adrain Levy, Cathy Scott-Clark: The Stone of Heaven: Unearthing the Secret History of Imperial Green Jade. Little Brown & Co., 2002, s. 184. ISBN 978-0316525961. (ang.).

[3] Jens Bangsbo, Thomas Reilly, A. Mark Williams. Science and Football III. „Journal of Sports Sciences”. 17 (10), s. 755–756, 1996. DOI: 10.1080/026404199365489. (ang.).

[4] Qingxiang Wang: The last Emperor and his five wives. Beijing: China Intercontinental Press, 2014. ISBN 978-7-5085-2820-5. (ang.).

[5] Ruth Rogaski: Hygienic Modernity: Meanings of Health and Disease in Treaty-Port China. University of California Press, 2004, s. 262. ISBN 978-0-520-24001-8. (ang.).

[CITEREFBehr1987213-6] Behr 1987 ↓, s. 213.

[autobiog-7] Pu Yi: Byłem ostatnim cesarzem Chin. Jolanta Mach (tłum.). Wydawnictwo Łódzkie, 1988. ISBN 83-218-0786-0.

[8] Seth Mydans. Li Shuxian, 73, Widow of Last China Emperor. „The New York Times”, 11.06.1997. (ang.).

[CITEREFBehr1987271-9] Behr 1987 ↓, s. 271.

[CITEREFBehr1987278-10] Behr 1987 ↓, s. 278.

[11] Former Manchurian Puppet. „The Miami News”, 16.08.1946. (ang.).

[12] Russia Giving Puyi to China. „The Milwaukee Journal”, 27.03.1946. (ang.).

[CITEREFBehr1987283-13] Behr 1987 ↓, s. 283.

[CITEREFBehr1987314-14] Behr 1987 ↓, s. 314.

[CITEREFBehr1987313–317-15] Behr 1987 ↓, s. 313–317.

[16] Stuart Schram: The Thought of Mao Tse-Tung. Cambridge University Press, 1989, s. 170. ISBN 978-0-521-31062-8. (ang.).

[17] Pu Yi, Last Emperor of China And a Puppet for Japan, Dies; Enthroned at 2, Turned Out at 6, He Was Later a Captive of Russians and Peking Reds. The New York Times, 19.10.1967. [dostęp 2026-04-22]. (ang.).

[18] Byłem ostatnim cesarzem Chin. lubimyczytac.pl. [dostęp 2026-04-22].

[19] Ostatni cesarz w bazie IMDb (ang.)

[20] The Manchu Dynasty (Ta Ch’ing Ch’ao) GENEALOGY. Royalark.net. [dostęp 2012-02-24]. (ang.).

[21] The Misadventure of Zoo (1981). The Movie Database. [dostęp 2026-04-22]. (ang.).

[22] The Founding of a Party w bazie IMDb (ang.)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]