Tripartitum
Tripartitum (łac. Tripartitum opus iuris consuetudinarii inclyti Regni Hungariae, tł. Spis całego prawa zwyczajowego sławnego Królestwa Węgier w trzech częściach) – spis węgierskiego prawa zwyczajowego z 1514 roku, przygotowany na polecenie króla Węgier Władysława II Jagiellończyka przez notariusza królewskiego Stefana Werbőczego.
Okoliczności powstania
[edytuj | edytuj kod]Na Węgrzech najważniejszym źródłem prawa pozostawało prawo zwyczajowe. Prawa królewskie musiały być legitymizowane przez zwyczaje prawne. Status ten próbowała zmieniać dynastia Andegawenów, podejmując kilka nieudanych prób. Prawo węgierskie jako pierwszy próbował skodyfikować Maciej Korwin, wydając tzw. Decretum maius, w celu ograniczenia wpływu prawa zwyczajowego. Jego celem było również wyegzekwowanie radykalnej centralizacji administracji kraju, ograniczając wpływ szlachty wyższej na ruch państwa[1].
Następca Macieja Korwina, Władysław II Jagiellończyk, uległ naciskom szlachty i przywrócił wszystkie zabrane przywileje, wycofując także prawo. Postanowił jednak ulepszyć system prawny, rozpoczynając od zebrania obowiązujących norm. Po nieudanej próbie powierzenia protonotariuszowi Adamowi Liszkaiowi zadania zbierania ważnych dekretów celnych, król Władysław II ostatecznie rozszerzył swoją prośbę o objęcie nią wszystkich dekretów wydanych w królestwie, a zadanie to zlecił Stefanowi Werbőczemu[1].
Stefan Werbőczy wielokrotnie deklarował, że jego intencją było odtworzenie tradycyjnych węgierskich zwyczajów, jednak przypisuje mu się własną interpretację niektórych przepisów. Prace zakończył w 1514 roku i przedstawił ją jako dzieło pt. Tripartitum iuris consuetudinarii inclyti regni Hungariae[1].
Praca została przedstawiona sejmowi 18 października 1514 roku, następnie 10-osobowa komisja analizowała jej treść pod względem poprawności i zgodności z węgierskimi tradycjami. Kiedy go zaakceptowała, odbyło się głosowanie na zebraniu sejmu, gdzie prawo zostało przyjęte jednogłośnie[1].
Dekret został zatwierdzony przez króla 19 listopada 1514 roku. Król ponadto zadeklarował, że egzemplarze zostaną rozesłane do komitatów w całym kraju. Nie dotrzymał jednak obietnicy, toteż zbiór nie wszedł formalnie w życie i nie miał mocy prawnej. Wobec odmowy króla Stefan Werbőczy wprowadził umiarkowane zmiany w prawie, dodał pozdrowienie dla czytelnika i dedykację dla władcy, a następnie w 1517 roku wydrukował dzieło na własny koszt w wiedeńskiej prasie typograficznej Johannesa Singreniusa i rozpowszechnił je w komitatach i dworach[1].
Wśród powodów braku akceptacji projektu wskazuje się naciski ze strony wyższej szlachty węgierskiej, która sprzeciwiała się zawartej w nim zasadzie równości szlacheckiej[2]. Według Werbőczego Węgry, uosabiane przez koronę świętego Stefana, nie były własnością króla, lecz musiał on współrządzić ze szlachtą, która umożliwiała mu panowanie. Tripartitum Werbőczego jest uznawane za pierwsze na Węgrzech dzieło, w którym wyraz znalazły koncepcja monarchii ograniczonej, co było dalekie jednak od współczesnego konstytucjonalizmu i zjawiska monarchii konstytucyjnej[3].
Tripartitum stanowi jeden z najważniejszych zabytków prawa węgierskiego[4]. Niektórzy badacze wskazują, że z zasady suwerenności narodu szlacheckiego akcentowanej przez Werbőczego politycy węgierscy wyprowadzili później zasadę suwerenności ludu i obecną w okresie międzywojennym koncepcję monarchii bez króla[3].
Zawartość
[edytuj | edytuj kod]Tripartitum zawierało przepisy prawa prywatnego, karnego, publicznego, a także regulacje dotyczące przebiegu procesu. W prawie karnym, obok norm prawa zwyczajowego i stanowionego, znalazły się także konstrukcje wzorowane na prawie rzymskim, na przykład obrona konieczna[4]. Składało się z prologu, który zawierał definicje prawa, sprawiedliwości i zwyczaju, oraz trzech części właściwych, zawierających przepisy prawa, według wzoru wyznaczonego przez Instytucje Justyniana[5].
Wprowadzenie zawierało dedykację skierowaną do króla Władysława II (łac. commendatio) oraz składający się z 16 artykułów wstęp teoretyczny (prologus). Pierwsza część zawierała w 134 artykułach regulacje z zakresu prawa rzeczowego, prawa zobowiązań i prawa spadkowego, druga (86 artykułów) – prawo procesowe, a trzecia (36 artykułów) – prawo lenne i miejskie, a także partykularne prawo chorwackie i siedmiogrodzkie. Zakończenie składało się z uwag autora oraz pozdrowienia skierowanego do odbiorców (salutatio)[2].
Obowiązywanie
[edytuj | edytuj kod]Tripartitum, mimo braku sankcji królewskiej, było wykorzystywane przez sądy węgierskie. W 1790 roku cesarz (na Węgrzech król) Leopold II Habsburg formalnie zatwierdził jego obowiązywanie w Siedmiogrodzie[6]. Aż do XIX wieku było prawem faktycznie obowiązującym na Węgrzech (później w węgierskiej części Austro-Węgier)[4]. Wskazuje się na jego istotną rolę w zachowaniu prawnej i ustrojowej odrębności Węgier względem Austrii[6]. W II Rzeczypospolitej obowiązywało do 1922 roku na Spiszu i Orawie, a niektóre jego fragmenty normujące prawo prywatne pozostawały w mocy na Węgrzech i Słowacji do końca 1945 roku[5][4].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 Vojtech Vladár, Collections of Customary Law in East Central Europe Using the Example of Opus Tripartitum, Miskolc, Budapest: CEA Publishing, 2023, s. 115–143, DOI: 10.54171/2023.ps.loecelh_5, ISBN 978-615-6474-33-9 (ang.).
- 1 2 Adriana Švecová, Miriam Laclavíková, The Opus Tripartitum as an Original Source of Law as well as a Source of Knowledge about Custom in Light of Late Modern Age Hungarian Jurisprudence, „Cracow Studies of Constitutional and Legal History”, Volume 11 (2018) (Volume 11, Issue 4), 2018, s. 467–479, DOI: 10.4467/20844131KS.18.039.9481 [dostęp 2026-06-03] (ang.).
- 1 2 Zoltán Szente, The Doctrine of the Holy Crown in the Hungarian Historical Constitution, „Journal on European history of law”, 4 (1), 2013, s. 109–115, DOI: 10.66847/jehl.v4i1.558, ISSN 3049-9089 [dostęp 2026-06-03] (ang.).
- 1 2 3 4 Andrzej Dziadzio, Powszechna historia prawa, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 105, ISBN 978-83-01-21346-6 (pol.).
- 1 2 Katarzyna Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa: Wolters Kluwer, 2022, s. 85, ISBN 978-83-8286-805-0 (pol.).
- 1 2 Krzysztof Bokwa, Środkowoeuropejskie common law? : prawo zwyczajowe i sędziowskie w Królestwie Węgier w XIX-XX w. [online], 2018 [dostęp 2026-07-12].