Bantustan

Bantustan (e neng e bo etse e tsejwa e le lehae la batho ba batsho kapa naha ya (batho ba batsho) e ne e le sebaka seo puso ya National Party ya Union of South Africa (1910–1961) le ha morao Republic of South Africa (1961–1994) e ileng ya se behela ka thoko bakeng sa baahi ba batsho ba Afrika Borwa le South West Africa (eo hona jwale e leng Namibia), e le karolo ya leano la yona la kgethollo ya morabe (apartheid).^[1]

Lereo lena, le ileng la qala ho sebediswa mafelong a dilemo tsa bo-1940 le entwse ka ho kopanya lentswe "Bantu" (le bolelang "batho" ka dipuo tse ding tsa Se-Bantu) le "-stan" (e leng karolo ya lentswe le bolelang "naha" ka Se-Persian le di puong tse ding tse susumetswang ke Se-Persian). Ha morao, le ile la nkwa e le lentswe le nyelisang ke bahlahlobisisi ba bang ba mehopolo ya 'mmuso wa nako eo ya kgethollo ya morabe (apartheid) mabapi le dibaka tse bitswang "homelands" (dibaka tsa bodulo ba merabe e itseng). 'Mmuso wa Pretoria(pitoria) o ile wa theha dibaka tse leshome tsa "Bantustan" Afrika Borwa, le tse ding tse leshome naheng e haufi ya South West Africa (e neng e laolwa ke Afrika Borwa ka nako eo); sepheo e ne e le ho bokella ditho.

Mmuso wa Afrika Borwa o phatlaladitse hore di-bantustans tse nnè tsa Afrika Borwa di ne di ikemetse - Transkei, Bophuthatswana, Venda le Li-Ciskei (tse bitswang "Dinaha tsa TBVC"), empa phatlalatso ena ha ya ka ya e-ba ya ananelwa ke mabotho a kgahlanong le kgethollo ya merabe Afrika Borwa kapa ke mmuso ofe kapa ofe wa matjhaba. Ba bang ba Bantustans (jwalo ka KwaZulu, Leboya le QwaQwa) ba ile ba fuwa "boipuso" empa ha ho mohla ba ileng ba fuwa "tokoloho". Afrika Borwa-bophirimela, Ovamboland, Kavangoland le East Caprivi di ile tsa phatlalatswa e le dibaka tse ikemetseng, mme dinaha tse ding tse seng kae tse bonahalang e le tsa habo tsona ha dia ka tsa fuwa boipuso. Molao-theo wa nakwana o ile wa fedisa Bantustans ka ho feletseng ka ho fediswa ha kgethollo ya merabe was Afrika Borwa ka selemo sa 1994.

Pōpo

Mmapa wa Afrika Borwa wa merabe le baahi o phatlaladitsweng ke CIA ka selemo sa 1979 o nang le dintlha tse tswang ho palo ya batho ya Afrika Borwa ya selemo.

Ho tloha ka selemo sa 1913, mebuso e latellanang ya Afrika Borwa e neng e buswa ke batho ba mmala ba fokolang palo, e ile ya theha dibaka tse khethehileng (tseo ho thweng ke "reserves") bakeng sa batho ba batšho e le ho ba arola ka morabe ho batho ba mmala; sena se ne se tšhwana le ho thehwa ha dibaka tse khethehileng tsa Matswalla a Amerika (Indian reservations) naheng ya United States. Molao wa Naha wa Matswallwa (Natives Land Act) oa 1913 o ile wa lekanyetsa batho ba batšho ho ba le karolo ya 7 lekholong feela la naha. Ka 1936, 'mmuso o ile wa rera ho eketsa karolo ena ho fihla ho 13.6 lekholong la naha, empa tshebetso ya ho reka mobu e ile ya dieha 'mme morero ona ha wa ka wa phethahatswa ka botlalo.

Ha Mokha oa Sechaba o fihla pusong ka 1948, Letona la ditaba tsa Baahi (le kamorao Letona-Kholo la Afrika Borwa) Hendrik Frensch Verwoerd o ile a haha ho tswa ho sena, a hlahisa letoto la mehato ya "ho khetholla batho ho tloha ho merabe e meng" jwalo ka Group Areas Acts le Natives Resettlement Act, 1954 e ileng ya fetola sechaba sa Afrika Borwa hore ba bammala e be bongata ba baahi. Ho thehwa ha dinaha tsa habo kapa li-bantustans e ne e le karolo ya bohlokwa ya leano lena, kaha sepheo sa nako e telele e ne e tla ba ho etsa hore li-bantustan li ikemele. Ka lebaka leo, batho ba batšho ba ne ba tla lahlehelwa ke baahi ba bona ba Afrika Borwa le tokelo ya ho vouta, e leng se neng se tla dumella bammala hore ba dule ba laola Afrika Borwa.

Dipampiri tsa Ditaba di rehile morero oa Mokha oa Nationalist lebitso la "Bantustans". Lentsoe lena le kopaneng le fosahetse haholo ka litsela tse ngata. Le amana le karohano ea India—kamora hore Borithane ba tsamaee ka ho hloka boikemisetso, 'me e le e 'ngoe ea maemo a ts'ebetso eo—likarolong tse peli tse ikemetseng: Hindustan le Pakistan. Ha ho na papiso ea 'nete le litlhahiso tsa Mokha oa Nationalist, hobane (a) India le Pakistan ke linaha tse peli tse arohaneng ka botlalo le tse ikemetseng lipolotiking, (b) Mamosleme a na le litokelo tse lekanang India; Mahindu a na le litokelo tse lekanang Pakistan, (c) Karohano e ile ea hlahisoa le ho amoheloa ke mahlakore ka bobeli, kapa bonyane ke lihlopha tse kholo le tse nang le tšusumetso ho e 'ngoe le e 'ngoe ea tsona. Merero ea 'Muso ha e rerelle ho arola naha ena likarolong tse ikemetseng le tse ipusang. Ha e rerelle ho fana ka litokelo tse lekanang, kapa litokelo tsa mofuta ofe kapa ofe, ho batho ba batšo ba lulang ka ntle ho libaka tse khethiloeng (li-reserve). Karohano ha ea ka ea amoheloa le ka mohla ke batho ba batšo, 'me e ke ke ea amoheloa le ka mohla. Ebile, ha ea ka ea hlahisoa kapa ea amoheloa ka botlalo ke batho ba basoeu. Ka hona, lentsoe "Bantustan" ke lebitso le fosahetseng ka botlalo, 'me le mpa le thusa feela Mokha oa Nationalist ho phethahatsa bolotsana.

^[2]Likoranta li ile tsa re morero oa Ba-Nationalist ke "Bantustans". Ka litsela tse ngata lentsoe leo le khelosa haholo. E amana le ho aroloa ha India, ka mor'a ho tloha ha Brithani ka ho se tsotelle, le e le boemo ba eona, ho ba linaha tse peli tse arohaneng, Hindustan le Pakistan. Ha ho na ho tšoana ha sebele le litlhahiso tsa Machaba, kaha (a) India le Pakistan ke linaha tse peli tse ikemetseng ka ho feletseng le tse ikemetseng lipolotiking, (b) Mamosleme a thabela litokelo tse lekanang India; Mahindu a thabela litšoaneleho tse lekanang Pakistan, (c) Karohano e ile ea fanoa le ho amoheloa ke mekha ka bobeli, kapa bonyane likarolo tse ngata tse nang le tšusumetso ho e 'ngoe le e 'ngoe. Merero ea 'Muso ha e nahane ka ho arola naha ena ka linaha tse ikemetseng. Ha li na litokelo tse lekanang, kapa litokelo leha e le life, bakeng sa Maafrika a ka ntle ho libaka tsa polokelo. Ho arohana ha naha ha ho mohla ho kileng ha amoheloa ke Maafrika ebile ho ke ke ha e-ba joalo. Tabeng eo ha ho mohla e kileng ea fetisetsoa kapa ea amoheloa ke ba basoeu. Ka hona, lentsoe "Bantustan" ke lebitso le fosahetseng ka ho felletseng, mme le tloaetse feela ho thusa ba Bosetšhaba ho etsa bolotsana.

Verwoerd o ile a pheha khang ea hore Mabantustans e ne e le "malapeng a pele" a batho ba batšo ba Afrika Boroa. Ka 1951, 'muso oa Daniel François Malan o ile oa hlahisa Molao oa Batho ba Banthu ho theha "machaba" a abetsoeng merabe e ntšo ea naha eo. Tsena li ne li lekana le 13% ea naha ea naha, 'me tse ling kaofela li ne li boloketsoe batho ba basoeu. Machaba a ne a busoa ke baeta-pele ba meloko ba sebelisanang, ha baeta-pe ba sa sebelisaneng ba ne ba tlosoa ka matla. Ha nako e ntse e ea, ho ile ha hlaha sehlopha se busang sa batho ba batšo se neng se thahasella ho sireletsa naha ea habo sona. Le hoja sena se ile sa thusa ho tsitsisa lipolotiki tsa linaha tsa habo bona ka tekanyo e itseng, boemo ba bona bo ne bo ntse bo itšetlehile ka ho feletseng ka tšehetso ea Afrika Boroa.^[3]

Karolo ea libaka tsa batho ba batšo (tseo ho thoeng ke *homelands*) e ile ea atolosoa ka 1959 ka ho fetisoa ha Molao oa Puso ea Boipuso ba Batho ba Batšo (*Bantu Self-Government Act*), o ileng oa theha moralo o bitsoang "Ntlafatso e Arohaneng" (*Separate Development*). Sena se ile sa nolofalletsa libaka tsena ho itlhahisa ha nako e ntse e ea e le libaka tse ipusang, 'me qetellong e le linaha tse nkiloeng e le tse "ikemetseng" ka botlalo.

Ts'ebetso ena e ne e lokela ho finyelloa ka mehato e mene e meholo bakeng sa naha ka 'ngoe:

Ho kopanya dibaka tsa polokelo tse behilweng ka thoko bakeng sa "ditso" tse sa tshwaneng (tse bitswang "ditjhaba" ka molao ho tloha ka selemo sa 1959) tlasa "Bolaodi bo le bong ba Teritoriale"
Ho thehwa ha lekghotla la molao bakeng sa naha e 'ngoe le e 'ngoe ea habo e nang le matla a fokolang a ho ipusa
Ho thehoa ha naha ya habo e le "sebaka se ikemetseng"
Ho fana ka boipuso bo feletseng ba lebitso la naha ea habo

Ka kakaretso, ha ho mohla ho neng ho lateloa moralo ona ka tsela e hlakileng, empa hangata ho ne ho etswa mehato e mengata e bohareng le e fetang e le nngwwe.

Naha ya habo Transkei e ile ea sebetsa ka ditsela tse ngata e le "sebaka sa teko" bakeng sa maano a khethollo ea merabe; nts'etsopele ea eona ea mekhatlo e qalile pele ho molao wa selemo sa 1959, mme ka hona ho fihlella ha eona boipuso le boipuso ho ile ha kenngoa tshebetsong pele ho linaha tse ding tsa habo.^[4]

Morero ona o ile oa matlafatsoa tlas'a mohlahlami oa Verwoerd e le tonakholo, John Vorster, e le karolo ea mokhoa oa hae oa "ho hlasimoloha" oa khethollo ea morabe. Leha ho le joalo, sepheo sa 'nete sa leano lena e ne e le ho phethahatsa morero oa pele oa Verwoerd oa ho etsa hore batho ba batšo ba Afrika Boroa e be baahi ba linaha tsa habo bona ho fapana le ba Afrika Boroa - ka hona ho tlosa litokelo tse fokolang tseo ba neng ba ntse ba e-na le tsona e le baahi. Linaha tsa habo bona li ile tsa khothalletsoa ho khetha boipuso, kaha sena se ne se tla fokotsa palo ea baahi ba batšo ba Afrika Boroa haholo. Ts'ebetso ea ho theha moralo oa molao oa morero ona e phethiloe ke Molao oa Boahi ba Linaha tsa Batho ba Batšo oa 1970, o ileng oa khetha Maafrika Boroa ohle a batšo e le baahi ba linaha tsa habo bona, leha ba ne ba lula "Afrika Boroa e tšoeu", 'me oa hlakola boahi ba bona ba Afrika Boroa, le Molao oa Molao oa Motheo oa Linaha tsa Batho oa 1971, o faneng ka moralo o akaretsang oa mekhahlelo ea nts'etsopele ea molao oa motheo oa linaha tsohle tsa habo bona (ntle le Transkei) ho tloha ho thehoeng ha Bolaoli ba Libaka ho fihlela boipusong bo felletseng.

Ka selemo sa 1984, dinaha tsohle tse leshome tsa Afrika Boroa di ne di se li ikemetse mme tse mnè tsa tsona (Transkei, Boputhatswana, Venda le Li-Ciskei) li ne li phatlalalitsoe ka botlalo pakeng tsa selemo sa 1976 le 1981.

Tafole e latelang e bontsha nako ya tswelo-pele ea litsi le ea molao ea Bantustans tse leshome tsa Afrika Boroa ho latela mehato e mene e ka hodimo e boletsweng:


Naha ea habo	Setjhaba/Sechaba	Bolaoli ba tšimo	Seboka sa Molao	Boipuso	Ho se ikarabelle ka lebitso	Litokomane
Transkei	Sesotho	1956	1963	1963	1976	A forerunner of the Territorial Authority and the Legislative Assembly existed since 1931 under the name "United Transkeian Territories General Council".[12]
Bophuthatswana	Tswana	1961	1971	1972	1977	The Territorial Authority established in 1961 was reorganised in 1968.[17]
Venda	Venda	1962	1971	1973	1979	The Territorial Authority established in 1962 was reorganised in 1969.[22]
Li-Ciskei	Sesotho	1961	1971	1972	1981	A forerunner of the Territorial Authority and the Legislative Assembly previously existed from 1934[27] to 1955[28] under the name "Ciskeian General Council".The Territorial Authority established in 1961 was reorganised in 1968.[29]
Lebowa	Northern Sotho (Pedi)	1962	1971	1972	- Ke ne ke sa tsebe.	The Territorial Authority established in 1962 was reorganised in 1969.[33]
Gazankulu	Tsonga (Shangane)	1962	1971	1973	- Ke ne ke sa tsebe.	The Territorial Authority established in 1962 was reorganised in 1969.[38]
QwaQwa	Sotho e ka Boroa	1969	1971	1974	- Ke ne ke sa tsebe.
KwaZulu	MaZulu	1970	1972	1977	- Ke ne ke sa tsebe.
KwaNdebele	Ndebele	1977	1979	1981	- Ke ne ke sa tsebe.
KaNgwane	Seswazi	1976	1977	1984	- Ke ne ke sa tsebe.	The homeland status was temporarily suspended between June and December 1982.[52]

IKa nako e tšoanang le ho theoa ha libaka tsa batho ba batšo (tseo ho thoeng ke *homelands* kapa *Bantustans*), baahi ba batšo ba Afrika Boroa ba ile ba qobelloa ho kenya letsoho lenaneong le leholo la ho fallisoa ka likhoka. Ho hakanngoa hore batho ba limilione tse 3.5 ba ile ba qobelloa ho tloha mahaeng a bona pakeng tsa lilemo tsa bo-1960 le bo-1980, 'me ba bangata ba bona ba ile ba isoa libakeng tsa *Bantustans*.^[5]

mMuso o ile wa hlakisa hore sepheo sa oona sa ho qetela e ne e le ho tlosa batho ba batsho Afrika Boroa ka ho feletseng. Connie Mulder, Letona la Dikamano le Ntsshetsopele ya Batho ba Bangata, o ile a bolella Ntlo ea Kopano ka la 7 Hlakola 1978: Empa morero ona ha oa ka oa finyelloa. Ke karolo e nyane feela (e ka bang 39% ka 1986 ) ea baahi ba batšo ba Afrika Boroa e neng e lula Bantustans; ba setseng ba ne ba lula Afrika Boroa ka boeona, ba bangata ba lula litoropo, litoropong tsa mahaeng le libakeng tse tlase tse ka ntle ho metse ea Afrika Boroa.

Ho amoheloa ha machabeng

Libaka tsa Bantustan tse ka hare ho meeli ea Afrika Boroa li ne li khetholloa e le tse "ipusang" kapa tse "ikemetseng". Ka khopolo, libaka tsa Bantustan tse ipusang li ne li e-na le taolo holim'a likarolo tse ngata tsa ts'ebetso ea tsona ea ka hare, empa li ne li e-so be lichaba tse ikemetseng ka botlalo. Libaka tsa Bantustan tse ikemetseng (e leng Transkei, Bophuthatswana, Venda le Ciskei; tse tsejoang hape e le linaha tsa TBVC) li ne li reretsoe ho ba tse ikemetseng ka botlalo. Leha ho le joalo, libaka tsena li ne li sa hlokomeloa haholo ke mebuso ea bokolone hammoho le mebuso ea hamorao ea Afrika Boroa, 'me li ne li ntse li sa tsoela pele ho hang. Boemo bona bo ile ba fokotsa haholo bokhoni ba linaha tsena ba ho ipusa, 'me ba etsa hore li itšetlehe haholo ka 'muso oa Afrika Boroa.

Ho pholletsa le boteng ba Ma-Bantustan a ikemetseng, Afrika Boroa e ile ea lula e le eona feela naha e ananelang boipuso ba bona. 'Muso oa Afrika Boroa o ile oa etsa boipiletso ba hore ba ananeloe. Ka 1976, ho isa qetong ea Ntlo ea Baemeli ea United States e khothalletsang Mopresidente hore a se ke a ananela Transkei, 'muso oa Afrika Boroa o ile oa etsa boipiletso bo matla ho baetsi ba molao ho hanyetsa molao ona.[1] Matšoao a mohala oa seea-le-moea a sa amoheloeng a ile a etsoa bakeng sa linaha tse ikemetseng 'me likarete tsa QSL li ile tsa romelloa ke basebetsi ba li sebelisang, empa Mokhatlo oa Machaba oa Lipuisano ha oa ka oa amohela liteishene tsena e le tse molaong.[2] Naha ka 'ngoe ea TBVC e ile ea atolosa kananelo ho Ma-Bantustan a mang a ikemetseng ha Afrika Boroa e bontša boitlamo ba eona khopolong ea boipuso ba TBVC ka ho haha maemeli metseng e meholo ea TBVC.

Bophelo ba Bantustans

Ka kakaretso, dibaka tsa Bantustan di ne di futanehile mme di e-na le menyetla e fokolang ea mesebetsi ea sebakeng seo. Leha ho le joalo, ho ne ho e-na le menyetla e meng ea tsoelo-pele bakeng sa batho ba batšo, hape ho ile ha e-ba le tsoelo-pele thutong le meralong ya motheo. Dibaka tse nne tsa Bantustan tse ileng tsa fumana boipuso ba lebitso feela (Transkei, Bophuthatswana, Venda le Ciskei) di ile tsa hlakola melao yohle ya kgethollo ya morabe (apartheid).

Melao yaa Bantustans e ne e fapane le ya Afrika Boroa. Sehlopha sa Afrika Borwa se ne se atisa ho sebelisa meeli ena hampe, mohlala ka ho haha di-casino tse kholo, joalo ka Sun City naheng ya habo Bophuthatswana.

yaBophuthatswana e ne e boetse e na le di-depositi tsa platinamo le disebediswa tse ling tsa tlhaho, tse ileng tsa e etsa morui ka ho fetisisa ho Bantustans.

Lintho tse ileng tsa etsahala hamorao

Ka Pherekhong 1985, Mopresidente oa Naha P. W. Botha o ile a phatlalatsa hore batho ba batšo ba lulang ka hare ho naha ea Afrika Boroa ba ke ke ba hlola ba amohuoa boahi ba Afrika Boroa molemong oa boahi ba li-Bantustan, le hore baahi ba batšo ba lulang li-Bantustan tse ikemetseng ba ka etsa kopo hape ea ho fumana boahi ba Afrika Boroa; nakong ea likhetho tsa naha tsa 1987, F. W. de Klerk o ile a bua lebitsong la National Party a re: "Boiteko bo bong le bo bong ba ho thibela phallo [ea basebetsi ba batšo] ba kenang libakeng tsa litoropo bo hlolehile. Ha ho na thuso ho iphetisa ka taba ena. Moruo o hloka hore bongata ba batho ba batšo bo lule ka ho sa feleng libakeng tsa litoropo... Ba ke ke ba lula Afrika Boroa selemo le selemo ba se na boemeli ba lipolotiki."[1] Ka Hlakubele 1990, de Klerk—ea ileng a hlahlama Botha joaloka Mopresidente oa Naha ka 1989—o ile a phatlalatsa hore mmuso oa hae o ke ke oa fana ka boipuso ho li-Bantustan tse ding hape.^[6]

Leha ho le jwalo, dipolelo tsena ha lia ka tsa bolelwa e le ho hana tsamaiso ea Bantustan ka kakaretso: sepheo sa puso ya kgethollo ea merabe nakong ea halofo ea bobeli ea bo-1980 e ne e le ho "matlafatsa" moralo oa mokhatlo wa khethollo ea morabe ha o ntse o siea melao-motheo ea oona ea motheo, ho kenyeletsoa le linaha tsa habo bona, e sa fetohe.

Mmuso o ile oa qobelloa ho amohela boteng bo sa feleng ba batho ba batšo libakeng tsa litoropo, hammoho le ho hlokomela hore mekhoa e neng e le matla haholo ea pele ea ho laola phallo ea batho (eo joale e ileng ea nkeloa sebaka ke mekhoa e bonolo haholoanyane) e ne e ke ke ea sebetsa; ho sa buuoa le ka taba ea hore ho ne ho ke ke ha khoneha ho falla le ho isa batho bohle ba batšo libakeng tse khethiloeng tsa merabe ea bona (li-"homelands"), esita le nakong e telele e tlang. Mmuso o ne o tšepile ho khutsisa baahi ba batšo ba litoropong ka ho rala meralo e fapaneng ea ho ba fa litokelo tse lekanyelitsoeng maemong a lehae (empa e seng maemong a holimo a puso). Ho feta moo, libaka tsa bolulo litoropong (le mahaeng) li ile tsa lula li arohantsoe ho latela morabe, ho ea ka Molao oa Libaka tsa Merabe (Group Areas Act).

Molao-motheo oa "ntlafatso e arohaneng" o ile oa tsoela pele ho sebetsa, 'me puso ea khethollo ea morabe (apartheid) ea tsoela pele ho itšetleha ka libaka tsa batho ba batšo (Bantustans) e le e 'ngoe ea litšiea tsa mantlha tsa leano la eona la ho sebetsana le baahi ba batšo. Ho fihlela ka 1990, ho ile ha tsoelo-pele ho etsoa boiteko ba ho khothaletsa libaka tsena tse ipusang hore li nke qeto ea ho fumana boipuso (mohlala, Lebowa, Gazankulu le KwaZulu), 'me ka linako tse ling, mebuso ea libaka tsena tse ipusang (mohlala, KwaNdebele) ka boyona e ile ea bontša thahasello ea ho fumana boipuso nakong e tlang.

Ho ile ha boela ha nahanoa ka hara mekgatlo ea Mokga wa Setjhaba o busang ho theha mekhatlo e eketsehileng e ikemetseng ea lebitso libakeng tsa litoropo ka mokhoa oa "metse-motse" e ikemetseng e ntsho.

Molao-motheo oa "ntlafatso e arohaneng" o ile oa tsoela pele ho sebetsa, 'me puso ea khethollo ea morabe (apartheid) ea tsoela pele ho itšetleha ka libaka tsa batho ba batsho (Bantustans) e le e 'ngoe ea litšiea tsa mantlha tsa leano la eona la ho sebetsana le baahi ba batšo. Ho fihlela ka 1990, ho ile ha tsoelo-pele ho etsoa boiteko ba ho khothaletsa libaka tsena tse ipusang hore li nke qeto ea ho fumana boipuso (mohlala, Lebowa, Gazankulu le KwaZulu), 'me ka linako tse ling, mebuso ea libaka tsena tse ipusang (mohlala, KwaNdebele) ka boyona e ile ea bontša thahasello ea ho fumana boipuso nakong e tlang.

Ho tloha ka 1990 ho isa ho 1994, mehopolo ena ea "mokhatlo oa linaha tse ikemetseng" (confederation) e ne e ntse e tšehetsoa ka molao-motheo ke likarolo tse kholo tsa National Party (hammoho le mekha e meng le lihlopha tsa bahanyetsi ba basoeu ba nang le maikutlo a tokoloho), empa motheo oa eona o neng o thehiloe pepenene khethollong ea morabe o ile oa qala ho fela butle-butle nakong ea lipuisano tsa ho felisa apartheid, 'me tlhokomelo ea fetoha ho sireletseng "litokelo tsa lihlopha tse nyane" (haholo-holo baahi ba basoeu) ka mor'a hore ho lebelletsoe ho fetisetsoa ha matla ho bongata ba batho ba batšo. Merero ea tsamaiso ea federal (federalist plans) e ile ea boela ea fumana tšehetso ho mebuso le mekha e meng ea libaka tsa batho ba batšo (li-homeland), haholo-holo Inkatha Freedom Party, e neng e le mokha o busang KwaZulu. Empa kaha haholo-holo African National Congress e ile ea hlakisa hore melao-motheo ea " motho a le mong - voutu e le 'ngoe" le ea naha e kopaneng (unitary state) e ne e sa buisanoe ka eona, qetellong merero ea mofuta oa confederation e ile ea lahloa. Ka lebaka la sena, Inkatha Freedom Party e ile ea sokela ho hana ho nka karolo likhethong tsa naha tsa Mmesa 1994 tse ileng tsa felisa apartheid, 'me ea etsa qeto ea ho nka karolo motsotsong oa ho qetela feela ka mor'a hore ho etsoe litumellano tse ba khotsofatsang, hammoho le ho National Party e neng e ntse e busa le lihlopha tse 'maloa tsa bahanyetsi ba basoeu.[1]

Nakong e lebisitseng dikeethong tsa 1994, baetapele ba mmaloa linaheng tse ikemetseng le tse ikemetseng (mohlala Boputhatswana), ba neng ba sa batle ho tela matla a bona, ba ile ba hanyetsa ka matla ho qhaqhoa ha Bantustans mme, ka ho etsa joalo, ba fumana tšehetso ho tsoa mekhatlong e tšoeu ea ho loka, likarolo tsa sesole sa naha sa apartheid le lihlopha tse matla tsa pro-apartheid tse kang Afrikaner Weerstands movement.

Ho qhibiliha

Ka ho oa ha puso ea khethollo ea morabe (apartheid) Afrika Boroa ka 1994, libaka tsohle tsa Bantustan (e leng tse neng li nkuoa li ikemetse le tse neng li ipusa) li ile tsa qhaloa 'me libaka tsa tsona tsa khutlisetsoa ka hare ho Rephabliki ea Afrika Boroa ho qala ka la 27 Mmesa 1994 (e leng letsatsi leo ka lona Molao-motheo oa Nako ea Phetoho, o ileng oa felisa khethollo ea morabe ka molao, o ileng oa qala ho sebetsa le moo likhetho tsa pele tsa demokrasi li ileng tsa qala teng) ho latela karolo ea 1(2) le Lenane la 1 la Molao-motheo oa Rephabliki ea Afrika Boroa, 1993 ("Molao-motheo oa Nako ea Phetoho").[1]

Bohato ba ho finyella sena bo ile ba etelletsoa pele ke African National Congress (ANC) e le karolo ea bohlokoa ea lenaneo la eona la liphetoho. Ho kenngoa hape ho ile ha finyelloa ka tsela e nang le khotso, le hoja ho ne ho e-na le khanyetso e itseng ho tsoa ho lihlopha tsa batho ba moo, ba ileng ba lahleheloa ke menyetla ea leruo le matla a lipolotiki a fanoang ke linaha tsa habo bona. Ho qhaqhoa ha linaha tsa Bophuthatswana le Ciskei ho ne ho le thata haholo. Ciskei, mabotho a tšireletso a Afrika Boroa a ile a tlameha ho kenella ka March 1994 ho felisa koluoa ea dipolotiki.

Ho tloha ka selemo sa 1994, likarolo tse ngata tsa naha li ile tsa aroloa bocha ka molao-motheo liprofinse tse ncha.

Leha ho le joalo, baetapele ba bangata ba libaka tseo ho thoeng ke 'Bantustans' kapa 'Homelands' (libaka tse neng li behiloe ka thoko bakeng sa batho ba batšo nakong ea khethollo ea morabe) ba bile le karolo lipolotiking tsa Afrika Boroa ho tloha ha libaka tseo li qhaloa. Ba bang ba ile ba kenya mekhatlo ea bona likhethong tsa pele tse neng li sa khetholle ka morabe, ha ba bang ba ile ba ikopanya le mokhatlo oa ANC. Mangosuthu Buthelezi e ne e le Tonakholo ea sebaka sa habo sa KwaZulu ho tloha ka 1976 ho isa ho 1994. Afrika Boroa ea kamora nako ea khethollo ea morabe, o sebelitse e le mopresidente oa mokhatlo oa Inkatha Freedom Party le Letona la Litaba tsa Lehae. Bantubonke Holomisa, eo e neng e le general sebakeng sa Transkei ho tloha ka 1987, o sebelitse e le mopresidente oa mokhatlo oa United Democratic Movement ho tloha ka 1997. General Constand Viljoen, e leng Mo-Afrikaner ea neng a sebeletsa e le molaoli oa Sesole sa Afrika Boroa (South African Defence Force), o ile a romela masole a hae a ka bang 1,500 ho ea sireletsa Lucas Mangope le ho hanyetsa ho felisoa ha Bophuthatswana e le sebaka se ikemetseng ka 1994. O ile a theha mokhatlo oa Freedom Front ka 1994. Lucas Mangope, eo e neng e le moetapele oa morabe oa Motsweda Ba hurutshe-Boo-Manyane oa batho ba Tswana le hlooho ea Bophuthatswana, ke mopresidente oa mokhatlo oa United Christian Democratic Party, e leng mokhatlo o nkoang e le tsoelo-pele ea mokhatlo o neng o busa sebaka seo sa habo. Oupa Gqozo, e leng moetapele oa ho qetela oa Ciskei, o ile a kenya mokhatlo oa hae oa African Democratic Movement likhethong tsa 1994 empa a sa atleha. Mokhatlo oa Dikwankwetla, o neng o busa Qwaqwa, o ntse o e-na le tšusumetso khanseleng ea Maluti a Phofung moo e leng mokhatlo o moholo ka ho fetisisa oa bohanyetsi. Mokhatlo oa Ximoko, o neng o busa Gazankulu, o na le boteng pusong ea lehae ea Giyani. Ka mokhoa o ts'oanang, eo e neng e le Tonakholo ea KwaNdebele, George Mahlangu, le ba bang ba ile ba theha mokhatlo oa Sindawonye Progressive Party, e leng o mong oa mekhatlo e meholo ea bohanyetsi ho la Thembisile Hani Local Municipality le Dr JS Moroka Local Municipality (dibaka tse akaretsang sebaka seo e neng e le 'homeland' pele).

Lethathamo la Bantustans

Ba-bantustane Afrika Borwa

mMapa wa dibaka tsa bodulo tsa batho ba batšo Afrika Boroa qetellong ea khethollo ea merabe ka 1994

Dinaha tsa habo tsona di thathamisitsoe ka tlase le sehlopha sa merabe seo naha e 'ngoe le e 'ngoe ea habo eona e khethiloeng ho sona. Tse 'nè li ne li ikemetse ka lebitso (tse bitswang linaha tsa TBVC tsa Transkei, Bophuthatswana, Venda le Li-Ciskei). Tse ding tse tsheletseng di ne di e-na le boipuso bo fokolang:

Litaba tsa lipopi

Bantustan	Motse-moholo	Sehlopha sa batho	Lilemo tsa boipuso	Lilemo tsa boipuso tse boletsoeng
Transkei	Umtata	Sesotho	1963[1]–1976	1976
Bophuthatswana		Tswana	1972[4]–1977	1977
Venda		Venda	1973[6]–1979	1979
Li-Ciskei		Sesotho	1972[8]–1981	1981

Mekgatlo e ikemetseng

Bantustan	Motse-moholo	Setjhaba	Lilemo
Lebowa	Lebowakgomo (1974-1994) Sesego (ka nakoana, ho fihlela 1974) (provisionally, until 1974)	Northern Sotho (Pedi)	1972
Gazankulu	Giyani	Tsonga (Shangane)	1973
QwaQwa	Phuthaditjhaba (ho fihlela ka 1974 e ne e bitsoa Witsieshoek) (until 1974 called Witsieshoek)	Sotho e ka Boroa	1974
KwaZulu	Ulundi (1980-1994) Nongoma (ka nakoana, ho fihlela 1980) (provisionally, until 1980)	MaZulu	1977
KwaNdebele	KwaMhlanga (1986-1994) Siyabuswa (ka nakoana, ho fihlela 1986) (provisionally, until 1986)	Ndebele	1981
KaNgwane	Louieville Schoemansdal (ka nakoana, ho fihlela bohareng ba bo-1980) (provisionally, until the mid-1980s)	Seswazi	1984

Bantustan ea pele e ne e le Transkei, e etelletsweng pele ke Moemphera e Moholo Daliwonga Matanzima Profinseng ea Cape bakeng sa setjhaba sa Xhosa. KwaZulu, e leng sechaba sa MaZulu se Profinse ea Natal, se ne se etelletswe pele ke setho sa Lelapa la borena la Mazulu hlooho Mangosuthu ("Gatsha") Buthelezi ka lebitso la morena wa MaZulu.

Lesotho le Eswatini (eo pele e neng e tsejwa e le Swaziland) e ne e se batho ba Bantustans; e ne e le dinaha tse ikemetseng le tse neng di le mebuso ea Brithani. Dinaha tsena di pota-potilwe haholo-holo kapa ka ho feletseng ke naha ya Afrika Borwa mme di itshetlehile ka ho feletseng ka Afrika Borwa. Ha ho mohla ba kileng ba itshetleha ka dipolotiki ka tsela ea molao ka Afrika Borwa mme ba ile ba amohelwa e le linaha tse ikemetseng ke sechaba sa matjhaba ho tloha ha ba fuwa boipuso ba bona ke UK ka bo-1960.

Ba-Bantustane Afrika BorWa-bophirimela

Matjhaba

'Mmapa wa dibaka tsa bodulo tsa batho ba batsho tsa Namibia ho tloha ka 1978

Lilemong tsa bo-1960, Afrika Borwa—e neng e laola South West Africa tlas’a taelo ea Mokhatlo oa Lichaba (League of Nations)—e ile ea tobana le khatello e ntseng e eketseha ea machaba mabapi le puso ea eona ea batho ba basoeu (ba neng ba le mmalonyana) holim’a bongata ba batho ba batšo. Tharollo eo Afrika Borwa e neng e e rerile—e leng Moralo oa Odendaal—e ne e le ho arola batho ba basoeu le bao e seng basoeu, ho fa libaka tsa batho ba batšo tse arohaneng boipuso, e le hore ka tsela eo, batho ba basoeu e be bona ba bangata karolong e kholo e setseng ea naha. Ho feta moo, ho ne ho nahanoa hore ka ho arola lihlopha tsa merabe le ho qobella batho ka molao hore ba lule libakeng tse khethiloeng bakeng sa bona, khethollo ea morabe e ne e tla nyamela ka boeona.Moralo oa Odendaal o ile oa bululeloa, karolong e 'ngoe, ke litsebi tsa thuto ea batho (anthropologists) tsa Afrika Borwa.

Dibaka tse neng li khethiloe li ne li bitsoa li-bantustans, 'me karolo e setseng ea naha e ne e bitsoa Police Zone. Ka mor'a moo, batho bohle bao e seng ba basoeu ba neng ba sebetsa sebakeng sa mapolesa ba ile ba fetoha basebetsi ba bajaki, 'me ho ile ha thehoa melao ea ho fetisetsa mokhatlo oa mapolesa ho ea le ho tsoa bantustans.

Sebaka se kopaneng sa batho bohle ba bantustan se ne se lekana le sebaka sa mapolesa. Leha ho le jwalo, batho bohle ba bantustans ba ne ba le mahaeng haholo mme ba sa kenyeletswe metseng e meholo. Dikou tsohle, boholo ba marang-rang a terene le meralo ea ditsela e nang le tarred, boema-fofane bohle bo boholo, libaka tse ruisang haholo tsa taemane le dirapeng tsa boikgathollo tsa naha di ne di le sebakeng sa Sepolesa.

Ho qala ka selemo sa 1968,ho latela likhothaletso tsa 1964 tse tsoang ho khomishene e neng e etelletsoe pele ke Fox Odendaal, ho ile ha theooa libaka tse leshome tsa bolulo ba merabe (tse tsejoang e le *homelands*) tse tšoanang le tse neng li le Afrika Boroa, sebakeng sa South West Africa (eo kajeno e leng Namibia). Lentswe "Bantustan" ha le nepahale hantle tabeng ena, kaha a mang a merabe e amehang e ne e le ea batho ba Khoisan, e seng ba Bantu, mme boemo ba batho ba Rehoboth Basters bo ne bo rarahane. Hara dibaka tsena tse leshome tsa bodulo ba merabe tsa South West Africa, ke tse tharo feela tse ileng tsa fuoa boipuso (bo tshwanang le ba li-Bantustan tsa Afrika Borwa) pakeng tsa 1973 le 1976.

Mekhatlo e Ts'oanang

Ka Phupu 1980, tsamaiso e ile ea fetoloa ho ba ea mebuso e arohaneng ("makala a emelang batho") e sebetsang joalo ka likarolo tsa tsamaiso tsa boemo ba bobeli (tse ikarabellang litabeng tse kang kabo ea mobu, temo, thuto ho fihlela boemong ba koetliso ea matichere a likolo tsa mathomo, litšebeletso tsa bophelo bo botle, hammoho le litšebeletso tsa boiketlo ba sechaba le penshene) ho latela morabe feela, eseng libaka tse hlalositsoeng ka meeli ea sebaka. Ho latela meaho ea tsamaiso e neng e se e ntse e le teng ho tloha ka 1925 le 1962, ho ile ha theoa makala a emelang batho bakeng sa lihlopha tsa batho ba basoeu[2] le ba Coloured[3]. Ha ho na makala a joalo a emelang batho a ileng a theoa bakeng sa batho ba merabe ea Himba le San (ba lulang haholo libakeng tseo e neng e le mahae a bona a khale a Kaokoland le Bushmanland).

Mebuso ena ea boemo ba bobeli e thehiloeng merabeng e ile ea emisoa tšebetsong ka Mots'eanong 1989, qalong ea nako ea phetoho e lebisang boipusong, 'me ea hlakoloa ka molao ka la 21 Hlakubele 1990 (letsatsi leo Namibia e ileng ea fumana boipuso ka lona) ho latela Lenane la 8 la Molao-motheo oa Namibia.[1] Ba-Baster ba ile ba leka ka matla empa ba hlōleha ho boloka boemo ba boipuso ba Rehoboth—e leng sebaka se neng se e-na le boipuso nakong ea puso ea Jeremane—hammoho le Basterland. Sebakeng seo pele e neng e le Bantustan ea East Caprivi, batho ba tšehetsang boipuso ba sechaba sa Lozi ba ile ba qala boiteko bo sa atlehang ba ho loantša 'muso ka 1999, ba batla ho ikarola ho Namibia le ho fumana boipuso.

Naha e libakeng tsa Bantustan e ile ea oela mmusong oa Namibia, 'me kajeno e bitsoa "Lifapha tsa Sechaba".

Matjhaba (ho fihlela 1980) / Baemeli ba 'Muso (1980-1989/1990)

Bantustan	Motse-moholo	Boholo ba moloko o emeloang	Lekhotla la Molao le thehiloe	Boipuso	Lilemo tsa Bolaoli bo Ikemetseng
Linaha tsa Ovamboland	Likhomo tsa limela	Ovambo	1968	1973	1980 (1990)
Kavangoland	Rundu	Kavango	1970	1973	1980 (1990)
Bochabela ba Caprivi	Katima Mulilo	Lozi	1972	1976	1980 (1990)
Naha ea Namaland	Keetmanshoop	Nama	1976	- Ke ne ke sa tsebe.	1980 (1990)
Rehoboth	Rehoboth	Baster	1977	—	1980 (1990)
Damaraland	Li-Welwitschia	Damara	1977	- Ke ne ke sa tsebe.	1980 (1990)
Hereroland	Okakarara	Herero	—	- Ke ne ke sa tsebe.	1980 (1990)
Tswanaland	Li-aminois	Tswana	- Ke ne ke sa tsebe.	- Ke ne ke sa tsebe.	1980 (1990)
Naha ea Bushman	Tsumkwe	San	- Ke ne ke sa tsebe.	- Ke ne ke sa tsebe.	—
Kaokoland	Ohopoho	Himba	- Ke ne ke sa tsebe.	- Ke ne ke sa tsebe.	—

Tshebediso maemong a seng Afrika Borwa

Lentswe "bantustan" le fetohile lentswe le akaretsang ho supa ka kutlwisiso e nyatsang sebaka sefe kapa sefe moo batho ba qobellwang ho phela ntle le ditokelo tse felletseng tsa setjhaba le dipolotiki.

Palestina

Botjhabela bo Hare, dibaka tsa Mapalestina tse ka hare ho West Bank le Gaza Strip hangata di hlaloswa e le "bantustans" ke ba nyatsang maano a Iseraele dibakeng tsa Mapalestina. Lentswe lena le sebediswa ho bolela dibaka tse rerilweng West Bank bakeng sa Mapalestina tlasa ditlhahiso tse fapaneng tse etelletsweng pele ke U.S. le Iseraele ho rarolla kgohlano dipakeng tsa Iseraele le Palestina, kapa ho bolela "dihlekehleke" tse 165 tse seng di ntse di le teng—tse ileng tsa hlaha ka molao e le Dibaka tsa A le B tlasa Tumellano ya Oslo II ya selemo sa 1995. Merero ya kgotso ya Iseraele le U.S.—ho kenyeletswa Morero wa Allon, morero wa Drobles wa Mokgatlo wa Lefatse wa Zionist, morero wa Menachem Begin, morero wa Benjamin Netanyahu wa "Allon Plus", Seboka sa Camp David sa 2000, le pono ya Sharon ya naha ya Palestina—di ile tsa sisinya hore ho be le dibaka tse arohaneng (tse kang di-enclave), jwalo ka ha morero wa kgotso wa Trump wa selemo sa 2020 le wona o entse. Sena se ile sa nyatswa e le "kgetho ya Bantustan".^[6]

Sebakeng sa subcontinent ya India, mmuso wa Sinhalese wa Sri Lanka o qositswe ka ho fetola dibaka tsa batho ba merabe ya Tamil hore e be "di-bantustan". Lentswe lena le boetse le sebedisitswe ho hlalosa maemo a bophelo ba batho ba sehlopha sa Dalit naheng ea India.

Nigeria, mobishopo wa Khatholike Matthew Hassan Kukah o bua ka borwa ba Kaduna State e le "Bantustan e lenngwe e kgolo ya tlhokomeliso ea mmuso".

Canada le Dinaheng tse Kppaneng tsa Amerikas, dibaka tsa polokelo ea Maindia le libaka tsa poloko ea Maindie hangata li bapisoa le Bantustans ka lebaka la kamano e arolelanoeng lipakeng tsa ditsheebetso tsa khethollo ea merabe ya linaha tseo.^[6]

Bona hape

Letswai
Dihlekehleke tsa Palestina, tseo hangata di bitswang bantustans
Dibaka Tsa Bohlweki
Dikgetho tsa Maori
Boemo ba kgethollo ya merabe
Molao wa Boahi wa Mabatowa a Bantu, 1970
Ho arohana ka morabe
Volkstaat
Passport ya ka hare
Ho hlwekisa merabe
Bolaodi ba ho fallisetsa dinaheng tse ding
Ditumellano tsa Oslo
Hamastan

Ditlhaloso

[1] ttps://www.britannica.com/topic/Bantustan

[2] ttps://sahistory.org.za/article/homelands

[3] ttps://sahistory.org.za/article/homelands

[4] ttps://www.sciencedirect.com/science/chapter/edited-volume/abs/pii/B9780444862419501020

[5] ttps://southafrica-info.com/history/provinces-homelands-south-africa-1996/

[:1-6] 1 2 3 https://www.972mag.com/apartheid-bantustans-palestinian-statehood/

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]