Ir para o conteúdo

Lia-tetun

Husi Wikipédia, ensiklopédia livre
Lia-tetun
Cokalia iha: Timór Lorosa'e, Indonézia
Totál makdalen: 800.000
Estatutu Ofisiál
Lian ofisiál: Timór Lorosa'e
Regula husi: Institutu Nasionál Linguística
Códigu Dalen
ISO 639-1:-
ISO 639-2: (T):tet

Tetun (iha portugés: tétum; iha inglés: Tetum) neke lian nasionál no co-ofisiál Timór Lorosake nian. Lian ida-ne'e nia hun mai husi austronézia no hatama mos liafuan barak husi lian portugés no lian malaio.

Tetun

[edita]
  • Tetun-Dili (Tetun-Prasa)
  • Tetun-Terik
  • Tetun-Belu
  • Nanakec

Tetun foufoun loos mac tetun-terik, Timór oan sira koalia tiha ona lian neke uluc qedas ona antes portugés sira toko. Tan iha tempu nekebá hare'e katak presiza duni lian ida ne'ebé hotu-hotu hatene atu bele fila-liman, ka fa'an-sasán.

Historia no Dialetu

[edita]


Lian sira Illa Timor nian . Tetun ho kor mean.
  • Tetun-Dili, ka Tetun-Prasa (literalmente 'tetun sidade'), ko'alia iha kapitál, Dili, no nia hale'u, iha norte nasaun nian. Tanba nia gramátika ne'ebé simples liu duké variedade sira seluk hosi Tetun, liafuan emprestadu portugés ne'ebé luan, no karakterístika sira ne'ebé hanesan kriolu, Ethnologue no peskizadór balu klasifika ida-ne'e hanesan krioulu ne'ebé bazeia ba Tetun. Pozisaun ida-ne'e, maski nune'e, disputa mós tanba enkuantu Tetun-Dili bele hatudu gramátika simples liu, ida-ne'e la signifika katak Tetun-Dili nu'udar krioulu. [ 9 ] Tuir Ethnologue, iha ema na’in 50,000 ne’ebé ko’alia lian Tetun-Dili iha Timor-Leste iha tinan 2004 no ema na’in 370,000 mak uza L2. [1]
  • Tetun-Terik ko'alia iha rejiaun tasi-ibun súl no loromonu. Tuir Ethnologue, ema ne’ebé ko’alia Tetun-Terik hamutuk 50.000 iha Timor Lorosa’e iha tinan 1995.
  • Tetun-Belu, ka dialetu Belunés, ko'alia iha faixa sentrál ida hosi illa Timór hosi Estreitu Ombai to'o Tasi Timor, no fahe entre Timor-Leste no Timór Osidentál, iha ne'ebé konsidera hanesan bahasa daerah ka 'lian rejionál', ne'ebé laiha estatutu ofisiál iha Indonézia, maski ida-ne'e uza hosi Dioseze Atambua iha ritu Katóliku Romanu sira.
  • Dialetu Nana'ek ema ko'alia iha aldeia Metinaro, iha estrada tasi-ibun entre Dili no Manatuto .

Portugés/Malaio

[edita]
Tetun no portugés

Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan portugés balun ho mós malaio balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar tetun-prasa ca tetun-dili (tanba cokalia liu iha Dili).

Séculu XIX

[edita]

Husi qedas séculu XIX, jezuita sira iha Soibada tradús tiha parte balu husi Bíblia ba tetun. Iha tinan 1913, governador colónia nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan 1981 maca igreja foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan 1960 igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.

Lian ofisiál

[edita]

Mais lia-portugés maca sai nafatin lian ofisiál iha Timór Portugés, tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, Indonézia invade no occupa Timór Lorosake iha 1975, Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais igreja católica, foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc bahasa indonesia ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.

Agora

[edita]

Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha Timór Lorosa'e. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan lian ofisiál Timór nian.

Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: Geoffrey Hull ho Benjamim Corte-Real.

Alfabetu

[edita]
Letra boot sira
AÁBDEÉFGHIÍJKLMNÑOÓPRSTUÚVXZ
Letra ki'ik sira
aábdeéfghiíjklmnñoóprstuúvxz

Disse a absorsaun estranjeira

[edita]
ção - saun
_e - _e
_o - _o
_ia - _ia
dade - dade
ismo - ismo

Referensia

[edita]
  1. Erro de citação: Etiqueta <ref> inválida; não foi fornecido texto para as "refs" nomeadas "e25tdt"

Ligasaun ba licur

[edita]


Lian timór
Lian ofisiál: lian portugés no lia-tetun
Lian nasionál: lian atauru, baikenu, bakais (welaun), bunak (mgai, gai, marae), kawaimina, fataluku (fatalukunu), galolen, habun, idalaka, makuva (makuwa, lovaia), makalero, makasae, manbae (mambae, mambai), kemak (ema) no tokodede
Lian serbisu nian: lian indonéziu no inglés