Jump to content

Mzuzu

Mzuzu
Msumba
Mzuzu
Mzuzu
Mzuzu is located in Malawi
Mzuzu
Mzuzu
Location in Malawi
Mzuzu is located in Chigaŵa cha Kumpoto
Mzuzu
Mzuzu
Mzuzu (Chigaŵa cha Kumpoto)
Mzuzu is located in Mzimba
Mzuzu
Mzuzu
Mzuzu (Mzimba)
Coordinates: 11°27′29″S 34°00′54″E / 11.45807°S 34.015131°E / -11.45807; 34.015131
Country Malawi
RegionNorthern Region
DistrictMzimba
Chigaŵa chavisankhoMzuzu Msumba
Population
 (2018 Census[1])
 • Total221,272
Time zone+2
ClimateCwb

Mzuzu ni likulu la Cigaŵa ca Kumpoto mu Malaŵi, ndipo ni msumba wacitatu mu Malaŵi pa unandi wa ŵanthu. Msumba uwu uli na ŵanthu 221,272 ŵakukhalamo na ŵanthu 20,000 ŵakwizakwiza (ŵasambiri ŵa Kwamasambiro ghakulu kwa Mzuzu), ndipo mu malo ghose ghakuzingilizga msumba uwu muli ŵanthu pafupifupi miliyoni yimoza.[2] Msumba uwu uli mu Boma la Mzimba. Mzuzu uli mu mpata wa mu mapili gha Viphya, ndipo malo gha ulimi ghakuzingilizga msumba uwu ghakumanyikwa comene na kulima tiyi, mphira na khofi. Nkholongo ya Viphya, iyo yili kumwera kwa msumba uwu, ndiyo nkholongo yikulu comene mu Afilika iyo ŵanthu ŵakapanda, ndipo nkholongo zakuvikilirika za Lunyangwa na Kaning'ina zili kumafumiro gha dazi gha msumba uwu.[3]

Malo gha mu msumba uwu ni Chiŵavi, Luŵinga, Area 1B, Chiŵanja, Katoto, Zolozolo, Masasa, Mchenga-utuŵa, Chimaliro, Kaning'ina na Kataŵa.

Kupenda Ŵanthu

[lembaso | kulemba source]
Ŵanthu awo ŵakaŵako kale
ChakaŴanthukukula kwa
pachaka.
197716,108—    
198751,904+12.41%
199886,980+4.81%
2008133,968+4.41%
2018221,272+5.15%
source:[4]

Mitundu ya ŵanthu

[lembaso | kulemba source]
Mitundu mu Msumba wa Mzuzu (2018 Census)[5]
Ethnic Groups percent
Tumbuka
 
51.71%
Chewa
 
13.51%
Ngoni
 
8.09%
Tonga
 
7.36%
Nkhonde
 
4.08%
Lambya
 
3.75%
Yao
 
3.59%
Lomwe
 
3.54%
Sukwa
 
1.07%
Sena
 
0.66%
Mang'anja
 
0.38%
Nyanja
 
0.28%
Other
 
2%

Kuyana na kalembera wa 2018, Ŵatumbuka ndiwo ni mtundu ukulu comene mu msumba uwu, ndipo ŵakuŵa 80.50% ya ŵanthu wose. Mitundu yinyake yikuŵa 19.50% ya ŵanthu.[5]

Religions in Mzuzu City (2018 Census)[5] ██ Church of Central Africa Presbyterian (28.01%)██ Catholic (17.28%)██ Seventh-day Adventist/Baptist/Apostolic (16.27%)██ Pentecostal (6.62%)██ Anglican (1.58%)██ Other Christian (22.21%)██ Muslim (4.06%)██ Traditional (0.1%)██ Other (3.59%)██ No Religion (0.28%)

Mpingo ukulu comene mu Mzuzu ni Church of Central Africa Presbyterian (28.01%). Wakulondezgapo ni mpingo wa Katolika (17.28%). Visopa vinyake vicoko ni Seventh-day Adventist, Baptist na Apostolic (16.27% pamoza), Pentecostal (6.62%), Anglican (1.58%), mipingo yinyake ya Cikhristu (22.21%), Cisilamu (4.06%), cisopa ca makolo (0.1%), visopa vinyake (3.59%), na ŵanthu ŵambura cisopa (0.28%) mu msumba uwu.[5]

Mzuzu uli na nyumba yakusungiramo vinthu vyakale, iyo yikajulika mu 1986, ndipo yikulongola vinthu vyakale vya mitundu yakupambanapambana ya Cigaŵa ca Kumpoto.[6]

Msumba wa Mzuzu ndimo muli Cipatala Cikulu ca Mzuzu (Mzuzu Central Hospital), cimoza mwa vipatala vinayi vikulu mu caru.

Mzuzu uli na nyengo ya malo ghapacanya gha mu cigaŵa ca kufupi na tropiki (Cwb), ndipo vula yikuwa makora mwaka wose, kweniso koca yikuŵa yakuzizimirako na yiwemi.

Climate data for Mzuzu (1961–1990)
Month Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec Year
Average high °C (°F) 25.5
(77.9)
25.6
(78.1)
24.8
(76.6)
23.5
(74.3)
22.1
(71.8)
20.4
(68.7)
20.3
(68.5)
21.9
(71.4)
25.1
(77.2)
27.2
(81.0)
27.2
(81.0)
26.1
(79.0)
24.1
(75.4)
Daily mean °C (°F) 19.9
(67.8)
20.0
(68.0)
19.5
(67.1)
18.7
(65.7)
16.4
(61.5)
13.9
(57.0)
13.1
(55.6)
14.0
(57.2)
16.7
(62.1)
19.4
(66.9)
20.5
(68.9)
20.1
(68.2)
17.7
(63.9)
Average low °C (°F) 16.1
(61.0)
16.5
(61.7)
16.0
(60.8)
14.9
(58.8)
11.6
(52.9)
7.9
(46.2)
6.5
(43.7)
6.6
(43.9)
8.7
(47.7)
11.7
(53.1)
14.2
(57.6)
15.9
(60.6)
12.2
(54.0)
Average precipitation mm (inches) 203.3
(8.00)
179.5
(7.07)
224.1
(8.82)
213.0
(8.39)
58.8
(2.31)
29.5
(1.16)
30.1
(1.19)
11.8
(0.46)
10.4
(0.41)
35.4
(1.39)
95.7
(3.77)
197.0
(7.76)
1,288.6
(50.73)
Average precipitation days (≥ 0.3 mm) 20 18 20 19 9 6 6 3 2 3 9 18 133
Average relative humidity (%) 82 82 85 86 85 84 83 77 67 62 70 80 79
Mean monthly sunshine hours 145.7 137.2 164.3 171.0 217.0 219.0 238.7 275.9 288.0 300.7 252.0 176.7 2,586.2
Mean daily sunshine hours 4.7 4.9 5.3 5.7 7.0 7.3 7.7 8.9 9.6 9.7 8.4 5.7 7.1
Source: NOAA[7]

Cuma na Vyakuzenga

[lembaso | kulemba source]

Vyakulima ni khofi, makuni, vipaso, mkaka na uci. Mu msumba uwu ndimo muli Kwamasambiro ghakulu kwa Mzuzu. Kusanda kwa mu 2022 pa Mzuzu, uko European Union yikapeleka ndalama, kukalongola nkhongono za msumba uwu na nthowa izo cuma cake cingakulila.

Masambiro

[lembaso | kulemba source]

Mu msumba uwu muli Kwamasambiro ghakulu kwa Mzuzu na Mzuzu Academy.[8]

Nyanja ya Malaŵi, malo ghakuvikilira vinyama gha cisapa ca Vwaza, na malo ghakuvikilira vinyama gha Nyika, agho ndigho ghakulu comene mu Malaŵi, vyose vili pafupi na Mzuzu.

Vyakwendera

[lembaso | kulemba source]

Msumba wa Mzuzu uli na malo gha ndege gha Mzuzu (Mzuzu Airport). Mu Zizima 2015, Unduna wa Milimo ya Boma na Vyakwendera wa Malaŵi ukayowoya kuti ukukhumba kuzenga malo ghaphya gha ndege, kweni mu 2022 vikalongola kuti kuzenga kucali kwambika yayi.

Matimu ghaŵiri gha mphira wa malundi, Moyale Barracks FC na Mzuni, ghakwimilira msumba uwu mu mpikisano ukulu comene wa Malaŵi. Bwalo la Masewero la Mzuzu (Mzuzu Stadium), ilo likukwana ŵanthu 15,000, ndilo pera bwalo la masewero mu msumba uwu, ndipo likazengeka pafupifupi mu 1970 na ŵakayidi.

Ŵanthu Ŵakumanyikwa

[lembaso | kulemba source]
  • Shepherd Bushiri, uyo wakambiska mpingo wa Enlightened Christian Gathering, ni wa ku Mzuzu.
  • Tusayiwe Mkhondya ni musambizgi wa ku Mzuzu.

Vinyake vya Mzuzu

[lembaso | kulemba source]

Msumba uwu ukazengeka mu 1947 kuzingilizga munda wa mafuta gha Tung wa Commonwealth Development Corporation, ndipo ukasangika mu 1985. Zina lakuti Mzuzu lili kufuma ku lizgu lakuti 'Vizuzu', ilo likayowoyeka mwakubudika na ŵazungu. Vizuzu ni vyakumera ivyo vikukula mumphepete mwa mlonga wa Lunyangwa. Vyakumera ivi ŵakaviwona kufupi na sukulu ya Mzuzu Government Secondary School, iyo yikucemeka so kuti Area 1A.

Mitundu yinyake ya ŵanthu

[lembaso | kulemba source]

Pa kalembera wa 2018, mitundu yinyake ya ŵanthu mu msumba uwu yikaŵa Chewa na 13.51%, Ngoni na 8.09%, Tonga na 7.36%, Nkhonde na 4.08%, Lambya na 3.75%, Yao na 3.59%, Lomwe na 3.54%, Sukwa na 1.07%, Sena na 0.66%, Mang'anja na 0.38%, Nyanja na 0.28%, na mitundu yinyake na 2%.[5]

Viyowoyero na vyakulya

[lembaso | kulemba source]

Citumbuka cikuyowoyeka comene mu Mzuzu, kweni viyowoyero vinyake nga ni Cicewa, Citonga, Ciswahili na Cingonde navyo vikuyowoyeka. Vyakulya ivyo ŵanthu ŵanandi ŵakutemwa ni sima (ya cimanga, panji ya maniyu, panji ya mayagho), mpunga, na somba ya batala (Mormyrus longirostris), iyo yikufuma ku Nyanja ya Malaŵi kufupi na Nkhata Bay. Vyakulya vinyake ivyo ŵanthu ŵakutemwa kulya ni cimanga, nthochi, vibama, nkhuku, maniyu na mbatata.

Vipatala vinyake

[lembaso | kulemba source]

Mu msumba uwu muli so Mapale Health Centre, iyo yili pafupi na Shoprite. Paliso vipatala vinandi vya CHAM nga ni St. John, St. John of God Mental Hospital na Nkhorongo SDA Clinic. Msumba uwu uli so na vipatala vinyake vicoko nga ni Katoto MASM Medi Clinic, Mumbwe na Kandindindi Evergreen. Kampani ya Kentam Products Limited, iyo yikupanga munkhwala, yili ku Mzuzu.

Cifukwa ca Kwamasambiro ghakulu kwa Mzuzu, msumba uwu uli na ŵanthu ŵaluso comene. Msumba uwu uli na malo ghawemi gha vyakulya, kweni ucali kupanga magesi. Ndalama zikwenda makora cifukwa ca mabanki ghaphya.[2] Kweniso mu msumba uwu muli malonda ghacoko na ghapakati agho ghakupeleka mauthenga gha pa foni, mawebusayiti na mashopu. Malonda nga ni Chipiku, Peoples Trading na A.C. Opticals ghalipo. Msumba uwu ndimo muli makampani gha Mzuzu Coffee, Kentam Products Limited, Mzupaso Paints Limited na magazini ya Northern Life. Mzuzu uli na misika yikulu yiŵiri, kusazgapo Msika wa Taifa, uwo ukuguliska vipaso, vyakuvwala, mafoni, skapato na vinthu vinyake. Mzuzu uli so na msika wa Wasenga Brothers, uwo ukucemeka so Msika wa Mzuzu.

Wasenga Brothers

Masambiro

[lembaso | kulemba source]

Kwamasambiro ghakulu kwa Mzuzu ghakambika mu 1999, ndipo ghali na vigaŵa vinkhondi: Tourism and Hospitality Management, Education, Health Sciences, Environmental Sciences, na Information and Library Science. Mzuzu Technical College, iyo Ŵadada Ŵatuŵa ŵakayambiska mu 1958, yili ku Mzuzu. Mu msumba uwu muli sukulu zikulu za kumpoto nga ni Marymount Secondary School, Wukani Private Secondary School, Katoto Government Secondary School, Zolozolo Community Day Secondary School, Viphya Schools na Mzuzu Academy. Msumba uwu uli so na sukulu zinandi za pasi nga ni Wukani, Trust Academy, Wongani (iyo ŵa MIC Catholic Sisters ŵakuyendeska), Beehive na Hilltop.

Malo na ulimi

[lembaso | kulemba source]

Msumba wa Mzuzu uli na makuni ghanandi kweniso mapili. Mu msumba uwu muli makuni ghanandi gha miombo. Kumpoto na kumwera kwa msumba uwu kuli mapili gha Viphya, agho ghali na utheka na makuni. Mu nyengo ya kuzizima, mu Mzuzu mukuzizima comene. Ŵanthu ŵanandi ŵakulima tiyi, mphira na khofi.

Nyanja ya Malaŵi yili na mcenga, ndipo ŵanthu ŵakutemwa kusambira mu maji. Ku malo ghakuvikilira vinyama gha Nyika, ŵanthu ŵakwenda mu mapili, ŵakukwera njinga, ŵakukwera mahaci na kwenda pa galimoto. Malo gha vyakusanguluska gha mu hotelo ya Mzuzu na O Seasons, agho kale ghakacemekanga Key Lounge, ghakukopa ŵanthu ŵa mu caru cose na vyaru vinyake. Malo ghanyake ghakusanguluskilako ni Mzuzu Golf Club, Villa Kagwentha (iyo yikumanyikwa na disko mise yiliyose ya Cisulo) na Squirrels Park. Paliso malo ghakupambanapambana ghakupumulilako nga ni Lake View Lodge na Mzuzu Sanctuary. Mzuzu Botanic Gardens yili ku Zolozolo. Ŵanthu ŵangenda mu mapili gha Kaning'ina. Damu la Gulliver, ilo likupeleka maji ku msumba wa Mzuzu na vigaŵa vyakuzingilizga, likupeleka so malo ghakwenda.

Gulu lakwamba la Scout (UK) lazenga msasa wa Scout uwo uli na vinthu vinandi kuwaro kwa Mzuzu.[9][10]

Vyakwendera vinyake

[lembaso | kulemba source]

Mu 2017, boma likamba kuzenga malo ghaphya na ghakulu gha ndege mu cigaŵa ca Dunduzu.[2] Msumba wa Mzuzu uli mumphepete mwa msewu ukulu wa M1, uwo ukufuma kumpoto kuluta kumwera. Mzuzu ni malo gha kumpoto kwa msewu wa M5, uwo ukujumpha kumafumiro gha dazi mu mapili gha Viphya kuluta ku Nkhata Bay, ndipo kufuma apo ukuluta kumwera kufupi na Nyanja ya Malaŵi.

Masewero ghanyake

[lembaso | kulemba source]

Ŵanthu ŵanandi ku Mzuzu ŵakutemwa masewero gha mphira wa malundi. Mu msumba uwu muli so matimu ghaŵiri gha basketball, Nkhulande na Pistons.

Shepherd Bushiri

[lembaso | kulemba source]

Bushiri ndiyo wakambiska so PSB Network[11] na Prophetic Channel.[12]

  1. ↑ [permanent dead link]
  2. 1 2 3 "Municipal in Malawi, Malawi Municipal, Mzuzu City Assembly welcome, Commonwealth". Archived from the original on 24 Julayi 2011. Retrieved 9 Mphepo 2011.
  3. ↑ "Malawi: Fragile Forests". Travel Africa Magazine (17). Mpupulu 2001. Archived from the original on 22 Mpupulu 2006.
  4. ↑ "Malawi: Regions, Major Cities, Towns & Urban Localities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information". Citypopulation.de. Retrieved 22 November 2021.
  5. 1 2 3 4 5 "2018 Population and Housing Census Main Report" (PDF). Malawi National Statistical Office. Archived from the original (PDF) on 8 June 2020. Retrieved 25 December 2019.
  6. ↑ Lusaka, Mwayi (4 Jan 2023). "Curating the nation: Collections, ethnographic representations and heritage production at Museum of Malawi". Cogent Arts & Humanities. 10. doi:10.1080/23311983.2022.2160577. S2CID 255631526. Retrieved 26 January 2023.
  7. ↑ "Mzuzu Climate Normals 1961–1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved 10 August 2016.
  8. ↑ "Homepage". mzuzuacademy.org.
  9. ↑ "Kavuzicampsite". Archived from the original on 6 July 2017. Retrieved 19 June 2017.
  10. ↑ "1st Poulner Scout Group - Kavuzi Campsite". Archived from the original on 3 Julayi 2016. Retrieved 19 Mphepo 2017.
  11. ↑ "PSB Network | The Mobile Network That Cares". Mypsb.co.za. Archived from the original on 22 November 2021. Retrieved 22 November 2021.
  12. ↑ "Prophet Shepherd Bushiri - YouTube". YouTube. Retrieved 22 November 2021.

Milumikizgi yakuwaro

[lembaso | kulemba source]

Media related to Mzuzu at Wikimedia Commons