Gondvana yomgʻir oʻrmonlari
| UNESCO Jahon madaniy merosi | |
|---|---|
 Lamington milliy bogʻidagi Box Logs sharsharasi, Kvinslend | |
| Joylashuv | Yangi Janubiy Uels va Kvinslend shtatlari, Avstraliya |
| Kriteriya | Natural: viii, ix, x |
| Manba | 368 |
| Kiritilgan vaqti | 1986 (10- sessiya) |
| Extensions | 1994 |
| Maydon | 370,000 ga (1,400 kv mi) |
Avstraliyaning Gondvana yomgʻir oʻrmonlari (inglizcha: Gondwana Rainforests of Australia), ilgari Markaziy sharqiy yomgʻir oʻrmonlari qoʻriqxonalari (inglizcha: Central Eastern Rainforest Reserves) nomi bilan tanilgan, Jahon merosi obyekti boʻlib, Yangi Janubiy Uelsning shimoli-sharqida va Kvinslendning janubi-sharqida joylashgan umumiy maydoni taxminan 370,000 ga (910,000 akr) boʻlgan 41 ta yomgʻir oʻrmoni qoʻriqxonasini oʻz ichiga oladi. Ushbu hudud 1986-yilda Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan va 1994-yilda kengaytirilgan. Gondvana yomgʻir oʻrmonlari, shuningdek, Avstraliya Milliy meros roʻyxati va Yangi Janubiy Uels meros reyestriga ham kiritilgan[1][2]:30.
Gondvana yomgʻir oʻrmonlarida Gondvana superkontinentining ajralishidan oldingi davrlarga borib taqaladigan oʻsimlik va hayvon turlarining bir qatori boʻlib, ularning baʼzilari faqat shu hududda uchraydi. Bularga paporotniklar, ignabargli daraxtlar va gullovchi oʻsimliklarning ilk namunalari kiradi. Ushbu hududni tashkil etuvchi qoʻriqxonalar Gondvanadan ajralish vaqtida Avstraliyaning katta qismini qoplagan yomgʻir oʻrmonlarining saqlanib qolgan soʻnggi namunalaridan hisoblanadi. Gondvana yomgʻir oʻrmonlari dunyodagi eng muhim subtropik yomgʻir oʻrmonlari boʻlib, ular dunyodagi deyarli barcha Antarktika buk daraxtlariga xos salqin moʻtadil yomgʻir oʻrmonlarini oʻz ichiga oladi[3][4][1].
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Avstraliya taxminan 40 million yil avval Gondvana superkontinentidan ajralib chiqqan, oʻsha paytda materikning katta qismi yomgʻir oʻrmonlari bilan qoplangan edi. Materik shimolga siljigan sari bu oʻrmonlar qisqara boshladi va 1788-yilga kelib, Avstraliyaning atigi 1% hududi yomgʻir oʻrmonlari bilan qoplangan edi[3][4]. Bu oʻrmonlardan Avstraliya aborigenlari turli maqsadlarda, shu jumladan marosimlar oʻtkazish joyi, oziq-ovqat va boshpana manbai hamda Yevropa mustamlakachiligidan boshpana sifatida foydalangan[5]. Yevropaliklar tomonidan mustamlaka qilingandan soʻng, Avstraliyaning qolgan yomgʻir oʻrmonlari keskin darajada kesilgan, bu esa 1788-yilda mavjud boʻlgan oʻrmonlarning yana 75% qismi yoʻq qilinishiga olib kelgan[3][4].
1986-yilda Markaziy sharqiy yomgʻir oʻrmonlari qoʻriqxonalari Jahon merosi qoʻmitasining oʻninchi sessiyasida Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Hudud tabiiy obyektlar uchun tanlov mezonlarining 8-mezoni (muhim davom etayotgan geologik jarayonlarni koʻrsatishi), 9-mezoni (muhim davom etayotgan ekologik va biologik jarayonlarni koʻrsatishi) va 10-mezoniga (tabiatni muhofaza qilish nuqtai nazaridan muhim tabiiy yashash muhitlarini oʻz ichiga olishi) javob beradi deb topilgan. 1994-yilda Jahon merosi hududi chegaralari kengaytirilib, uning umumiy maydoni 35% ga oshirildi. 2007-yilda hudud nomi Avstraliyaning Gondvana yomgʻir oʻrmonlari deb oʻzgartirildi[3][6]. 2010-yilda Avstraliya ushbu hududni yana kengaytirishni oʻzining Nomzodlar roʻyxatiga qoʻshdi[3][7].
Avstraliyaning Gondvana yomgʻir oʻrmonlari 2007-yil 15-mayda Avstraliya Milliy meros roʻyxatiga va 1999-yil 2-aprelda Yangi Janubiy Uels meros reyestriga kiritilgan[1][2]:30. Har yili hududga taxminan 2 million kishi tashrif buyuradi va koʻplab qoʻriqxonalarda sayyohlar uchun infratuzilma hamda piyoda yurish yoʻlaklari yaratilgan[3][1][8]. Gondvana yomgʻir oʻrmonlari, asosan, Kvinslend bog‘lari va yovvoyi tabiat xizmati hamda Yangi Janubiy Uels milliy bog‘lari va yovvoyi tabiat xizmati tomonidan boshqariladi[2]:30.
Xususiyatlari va konservatsiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Gondvana yomgʻir oʻrmonlarini tashkil etuvchi qoʻriqxonalar 200 dan ortiq noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlar makoni boʻlib, xaltalilar, qushlar, ilonlar va qurbaqalarning katta populyatsiyalari uchun yashash muhiti hisoblanadi[1]. Hududda taxminan 45 tur qurbaqa, 110 tur sudralib yuruvchi va 270 tur qush qayd etilgan[9]. Gondvana yomgʻir oʻrmonlarida muhofaza ahamiyatiga ega oʻsimlik turlariga Cryptocarya, Tasmannia va Endiandra jinslari kiradi[10]. Hudud, shuningdek, yoʻqolib ketgan ikki vulqon qoldiqlarini ham oʻz ichiga oladi: Tweed Shield vulqoni — dunyodagi eng yaxshi saqlangan eroziya kalderalaridan biri sifatida taʼriflanadi — va Ebor vulqoni[3][11]:iv.
Gondvana yomgʻir oʻrmonlari 2019—2020-yillardagi Avstraliya oʻrmon yongʻinlari mavsumida jiddiy zarar koʻrdi, bu hududning taxminan 53% yer maydoniga taʼsir koʻrsatdi[4][12][2]:4. Notamacropus parma, Hastings daryosi sichqoni, atrichornis rufescens va eidothea hardeniana yongʻinlardan eng koʻp zarar koʻrgan turlar qatoriga kiradi[2]:20–21. Gondvana yomgʻir oʻrmonlariga davom etayotgan tahdidlar qatoriga begona oʻsimliklar va invaziv turlar, jumladan, austropuccinia va osteospermum moniliferum, patogenlar hamda iqlim oʻzgarishi kiradi[3][12][10].
Joylari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Xaritalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- 1 2 3 4 5 „Gondwana Rainforests of Australia“. Yangi Janubiy Uels meros reyestri. Iqlim oʻzgarishi, energetika, atrof-muhit va suv departmenti. 2026-yil 12-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 31-mart.
- 1 2 3 4 5 Gondwana Rainforests of Australia State of Conservation Update (Report). Qishloq xoʻjaligi, suv va atrof-muhit departamenti. 2020. https://www.dcceew.gov.au/parks-heritage/heritage/publications/gondwana-rainforests-state-conservation-update-april-2020. Qaraldi: 31 March 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 „Gondwana Rainforests of Australia“. UNESCO World Heritage Centre. Qaraldi: 2026-yil 31-mart.
- 1 2 3 4 Kooyman, Robert M.; Watson, James; Wilf, Peter (2020). "Protect Australia's Gondwana Rainforests". Science 367 (6482). https://archive.org/details/science_2020-03-06_367_6482/page/1083.
- ↑ McIntyre-Tamwoy, Susan (2008). "Archaeological Sites & Indigenous Values: The Gondwana Rainforests of Australia World Heritage Area". Archaeological Heritage 1: 42-49. https://researchonline.jcu.edu.au/2070/.
- ↑ „Extension and Change of Name: Central Eastern Rainforest Reserves - Extension of the Australian East Coast Temperate & Subtropical Rainforest Park (Australia)“. UNESCO World Heritage Centre (1994). Qaraldi: 2026-yil 1-aprel.
- ↑ „The Gondwana Rainforests of Australia World Heritage Area (extension to existing property)“. UNESCO World Heritage Centre. Qaraldi: 2026-yil 1-aprel.
- ↑ „Gondwana Rainforests of Australia World Heritage Area (Queensland Section)“. Atrof-muhit, turizm, ilm-fan va innovatsiya departmenti. Qaraldi: 2026-yil 31-mart.
- ↑ McGinley, Mark. „Central Eastern Rainforest Reserves, Australia“. Yer ensiklopediyasi. United Nations Environment Programme: World Conservation Monitoring Centre (2008-yil 9-dekabr). 2009-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 1-iyul.
- 1 2 „Gondwana Rainforests of Australia“. Australian Heritage Database. Iqlim oʻzgarishi, energetika, atrof-muhi va suv departmenti. Qaraldi: 2026-yil 31-mart.
- ↑ Hunter, R. John. „World Heritage and Associative Natural Values of the Central Eastern Rainforest Reserves of Australia“. Yangi Janubiy Uels milliy bog‘lari va yovvoyi tabiat xizmati. Yangi Janubiy Uels hukumati (2004). 2011-yil 31-martda asl nusxadan arxivlangan.
- 1 2 „Gondwana Rainforests of Australia - State of Conservation“. UNESCO World Heritage Centre (2025). Qaraldi: 2026-yil 31-mart.