Draft 21
U tambudzwa ha vhana
[edit | edit source]
U tambudzwa ha vhana ndi thaidzo khulwane ya matshilisano ine ya nga vha na masiandoitwa a tshoṱhe kha vhana, miṱa na zwitshavha. Zwi amba u farwa luvhi ha ṅwana ṋamani, maḓipfeleni kana lwa vhudzekani, khathihi na u sa ṱhogomelwa musi ṱhoḓea dza mutheo dza ṅwana dzi sa ṋetshedzwa nga nḓila yo teaho. U tambudzwa ṋamani zwi nga katela u rwa, u rwa, u fhisa kana u huvhadza nga khole, ngeno u tambudzwa maḓipfeleni zwi tshi katela u dzulela u sema, u shonisa, u tshuwisa, u landula kana u ita uri ṅwana a ḓipfe a si wa ndeme. [1]U tambudzwa nga zwa vhudzekani zwi itea musi ṅwana a tshi dzhenelela kha mishumo ya zwa vhudzekani ine a sa kone u i pfesesa kana u tenda, nahone u sa londa hu itea musi vhaṱhogomeli vha tshi kundelwa u ṋetshedza zwiḽiwa zwo teaho, zwiambaro, vhudzulo, pfunzo, vhulavhelesi, ṱhogomelo ya mutakalo kana thikhedzo ya maḓipfele. U tambudzwa ha vhana zwi nga itea fhethu ho fhambanaho, hu tshi katelwa mahayani, zwikoloni, zwitshavhani na huṅwe fhethu hune vhana vha fanela u ḓipfa vho tsireledzea. Kha zwiṅwe zwiimo, muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u tambudzwa a nga vha muthu ane ṅwana a mu ḓivha na ane a mu fulufhela, zwine zwa nga ita uri zwi konḓele ṅwana u amba nga ha zwine zwa khou itea. Vhana vha nga fhumula ngauri vha ofha u ṱarafiwa, u tshuwiswa kana u vhonwa mulandu, kana ngauri vha tenda uri a hu na ane a ḓo vha tenda. Vhushai, khuḓano miṱani, u shumiswa luvhi ha zwidzidzivhadzi, u shaya thikhedzo ya vhabebi, khakhathi na vhuleme ha matshilisano zwi nga engedza khombo dzine vhaṅwe vhana vha sedzana nadzo, naho zwenezwi zwithu zwi sa vhuyi zwa ṋea tshiitisi tsha vhuḓifari ha u tambudza. Masiandoitwa a u tambudzwa ha vhana a nga vha mahulu nahone a nga katela u huvhala muvhilini, nyofho, mbilaelo, u sa ḓiṱhonifha, vhuleme tshikoloni, u ḓiṱalula kha matshilisano na thaidzo dza u fulufhela vhaṅwe vhathu.[2] Vhana vhane vha tshenzhela u tambudzwa vha nga kundelwa u livhisa ṱhogomelo kha ngudo dzavho kana vha nga shandula vhuḓifari havho nga ṅwambo wa mvelelo dza maḓipfele dza zwe vha ṱangana nazwo. Vhaṅwe vha nga ḓibvisa kha vhaṅwe, ngeno vhaṅwe vha tshi nga vha na vhuhali kana vha tshi ofha. U tambudzwa zwi nga dovha zwa kwama mveledziso ya ṅwana na vhushaka hawe ha tshifhingani tshi ḓaho arali ṅwana a sa wani thikhedzo yo teaho. Ngauralo ndi zwa ndeme uri vhabebi, vhadededzi, vhashumi vha zwa mutakalo na miraḓo ya tshitshavha vha dzhiele nṱha tshanduko kha vhuḓifari ha ṅwana na u dzhiela nṱha mbilaelo. Vhana vha tea u funzwa uri vha na pfanelo ya u ḓipfa vho tsireledzea na uri vha nga amba na muthu muhulwane ane vha mu fulufhela arali muthu a vha vhaisa, a vha tshuwisa kana a vha ita uri vha sa ḓigeḓe. Vhabebi na vhaṱhogomeli vha fanela u ṋea vhana lufuno, vhulivhisi, vhulavhelesi na fhethu ho tsireledzeaho hune vha nga kona u bvisela khagala maḓipfele avho. Zwikolo zwi tea u vha na mbekanyamaitele dzi re khagala dza u tsireledza vhagudi nahone zwi tea u vhona uri mbilaelo dza u tambudzwa dzi shumiwa nga vhuḓifhinduleli. Zwitshavha zwi nga dovha zwa thusa nga u ḓivhadza nga ha tsireledzo ya vhana na u tikedza miṱa ine ya khou ṱangana na vhuleme. Musi hu tshi humbulelwa u tambudzwa, ndi zwa ndeme u vhiga mbilaelo kha vhavhusi vho teaho kana tshumelo dza tsireledzo ya ṅwana u itela uri ṅwana a kone u tsireledzwa na u wana thikhedzo yo teaho. [3]Vhana vhe vha ṱangana na u tambudzwa vha nga ṱoḓa ṱhogomelo ya zwa ngalafho, nyeletshedzo, thikhedzo ya maḓipfele na tsireledzo kha u vhaisala huṅwe. Musi ri tshi phetha, u tambudzwa ha ṅwana ndi u pfuka tsireledzo na vhuḓifari ha ṅwana zwihulwane, nahone a zwo ngo fanela u dzhielwa fhasi kana u ṱanganedzwa. U tsireledza vhana zwi ṱoḓa tshumisano vhukati ha miṱa, zwikolo, zwitshavha, vhashumi vha zwa mutakalo, zwiimiswa zwa muvhuso na mazhendedzi a u tevhedza mulayo. Ṅwana muṅwe na muṅwe o tea u alutshela fhethu ho tsireledzeaho, hune ha ṱhogomela na u tikedza hune pfanelo dzawe dza ṱhonifhiwa na vhumatshelo hawe vhu nga bvelela hu si na nyofho ya u tambudzwa.[4]