تیلکایۆ
.jpg)
تیلکایۆ (ناوی زانستی: Leopardus tilcayo) جۆرێک پشیلەی کێویی بچووکە لە جنسی پڵنگچەیان دا. خۆجێی بۆلیڤیایە. لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەیەکی بۆماوەیی پشیلە پڵنگەکانەوە دەستنیشانکرا کە لە ئەیلوولی ٢٠٢٦ بڵاوکرایەوە، تیلکایۆ یەکەم جۆری پشیلەیە لە ساڵی ١٩٢٣ەوە بە فەرمی دۆزرابێتەوە.[١] تیلکایۆ پێشتر لەلایەن کۆمەڵگا ناوخۆییەکانەوە بەو ناوە ناسرابوو. شێوەی ھاوشێوەی جۆرەکانی تری پشیلە پڵنگەکانە، وەک ئۆنسیلا، و دۆخی وەک دانیشتووانێکی جیاوازی بۆماوەیی لەلایەن زانایانی ئاژەڵانەوە تا توێژینەوەکەی ساڵی ٢٠٢٦ بەڵگەنامە نەکرابوو.[٢] لەم دەمەدا (٢٠٢٦)، IUCN دۆخی تیلکایۆی وەک جۆرێک نەناساندووە.
دۆزینەوە
[دەستکاری]تیلاکایۆ یەکەم جۆری نوێی پشیلەیە کە بە فەرمی لە دوای دۆزینەوەی پشیلەی پامپاس L. fasciatus لە ساڵی ١٩٢٣دا دەستنیشان کرابێت.[٣] تیلاکایۆ پێشتریش لای کۆمەڵگە ناوخۆیییەکان ناسراو بوو، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە وەک جۆرێکی جیاواز لە جۆرەکانی تری پشیلە پڵنگەکان نەناسرابوو.[٤]
ژیانناس و پشکنەری کۆمەڵەی ناشناڵ جیوگرافیک پاوپلا نۆگالێس ئاسکارونز بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠١٦ رووبەڕووی ئەم جۆرە بووەوە، کاتێک پەناگەی ژیانی کێویی سێندا ڤێردێ لە بۆلیڤیا پەیوەندییان پێوە کرد سەبارەت بە پشیلەیەک کە بۆیان هێنراوبوو. بۆ ماوەی نزیکەی ساڵێک پێش ئەوە، پشیلەکە لەگەڵ پیاوێکدا لە لاپاز ژیابوو کە بە بێچوویی دۆزیبویەوە و سەرەتا پێی وابوو پشیلەیەکی ماڵییە پێش ئەوەی تێبگات کە پێویستی بە چاودێریی پەناگەیەکی ژیانی کێوییە. لەو ماوەیەدا، هەوڵی دابوو خۆراکی وەک "ماکەرۆنی، برنج، و هێلکە"ی دەرخۆرد بدات.[٥] پشیلەکە سەرنجی نۆگالێس ئاسکارونز ڕاکێشا و وێنەی گرت، ئەو کاتە پێی وابوو ئەندامێکی خاوەن شێوەیەکی تایبەتی جۆری پەیوەندیداری Leopardus tigrinus بێت.[٣]
لە ساڵی ٢٠١٩دا، کاتێک سەرقاڵی ئامادەکردنی بڵاوکراوەیەک بوو سەبارەت بە جۆرەکانی پشیلەی بۆلیڤیا، نۆگالێس ئاسکارونز تێگەیشت کە ئەو پشیلەیەی پەناگەی ژیانی کێوی جیاواز دیارە لە L. tigrinus.[٣] لە ساڵی ٢٠٢٦دا، تیلاکایۆ بە بەکارهێنانی شیکاریی ژینۆمیک وەک جۆرێکی جیاواز ناسێنرا.[٦]
ڕەچەڵەکی ناونان
[دەستکاری]ناوی «تیلاکایۆ» (tilcayo) پێشتریش لەلایەن کۆمەڵگە ناوخۆیییەکانی ناوچەکەوە بۆ ئەم جۆرە بەکارھێنراوە.[٧] ئەو بڵاوکراوانەی پێش ساڵی ٢٠٢٦ لەسەر گیانلەبەرانی بۆلیڤیا دەرچوون، زاراوەی tilcayoیان دەبەستەوە بە Leopardus tigrinus.[٨]
ڕەچەڵەکی تەواوی زاراوەکە نەزانراوە، چونکە پێناچێت سەرچاوەکەی ئیسپانی یان کێچوایی بێت. بەپێی وتەی نۆگالێس ئاسکارونز، «ئێمە لە خەڵکی ناوچەکەمان پرسی: 'بۆچی پێی دەڵێن تیلاکایۆ؟' ئەوانیش گوتیان: 'نازانین! باپیرانمان پێیان دەگوت تیلاکایۆ، بۆیە ئێمەش پێی دەڵێین تیلاکایۆ.'»[٩]
شوێن
[دەستکاری]تیلاکایۆ لە نزیک شارۆچکەی ئاراپاتا لە پارێزگای نۆر یۆنگاس لە پارێزگای لاپاز لە بۆلیڤیا، لە بەرزیی ١٬٥٧٠ مەتر (٥٬١٥٠ پێ) دۆزرایەوە.[٧] ئەم ناوچەیە دەکەوێتە ھەرێمی دارستانی شاخاویی یۆنگاس، کە دارستانێکی تەمومژاوییە لەسەر لێژاییی ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیاکانی ئەندێس.[١٠]
ژینگەناسی و ڕەفتار
[دەستکاری]ھەتا ڕێکەوتی ئەیلوولی ٢٠٢٦[نوێکردنەوە]، زانیارییەکی کەم لەسەر ڕەفتاری تیلاکایۆ لە بەردەستدایە. پاشماوەی مشکی بچووک لە نموونەی پیسایییەکانیدا ئاماژە بەوە دەدەن کە بەشێک لە خۆراکی ئەم جۆرەن، و دیمەنی کامێراکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ئەم جۆرە بۆی هەیە لە شەودا چالاکتر بێت.[١١]
ئاماژەکان
[دەستکاری]- ↑ Bittel، Jason (١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦). «Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years». National Geographic (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Lescroart et al. 2026: "This species is named after the local name "tilcayo" used for this felid, which is widely known in the Bolivian Yungas zone. The name is treated as an unchanged noun in apposition."
- 1 2 3 Bittel، Jason (١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦). «Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years». National Geographic (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Serafinko، Marta (١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦). «New cat species identified in Bolivia, first in over a century» (بە ئینگلیزی). Reuters. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Bush، Evan (١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦). «New wild cat species is identified for first time in 100 years, researchers say». NBC News (بە ئینگلیزی). لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Lescroart et al. 2026، لاپەڕە 8.
- 1 2 Lescroart et al. 2026، لاپەڕە 6.
- ↑ Aguirre et al. 2009، لاپەڕە 436.
- ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Bittel3" نەدراوە - ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Bittel4" نەدراوە - ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Serafinko2" نەدراوە
ئەو بەرھەمانەی کە ئاماژەیان پێکراوە
[دەستکاری]- Aguirre، Luis F.؛ Aguayo، Rodrigo؛ Balderrama، José؛ Cortez، Claudia؛ Tarifa، Teresa (٢٠٠٩). Libro rojo de la fauna silvestre de vertebrados de Bolivia [Red Book of the Wild Fauna of Vertebrates of Bolivia] (بە ئیسپانی). La Paz, Bolivia: Ministerio de Medio Ambiente y Agua.
- Lescroart، Jonas؛ Nogales-Ascarrunz، Paola؛ Cassatt-Johnstone، Molly؛ Bonilla-Sánchez، Alejandra؛ Sartor، Caroline Charão؛ Angulo، Fernando؛ Ramirez، Jorge L.؛ de Oliveira، Larissa Rosa؛ de Oliveira، Tadeu Gomes؛ Shapiro، Beth؛ Aliaga-Rossel، Enzo؛ Svardal، Hannes؛ Eizirik، Eduardo (١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦). «Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America». Current Biology: ١–١٥. doi:١٠.١٠١٦/j.cub.٢٠٢٦.٠٨.٠٥٩. ISSN ٠٩٦٠-٩٨٢٢. PMID ٤٢٧٥٣٧٢٧. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
میدیای پەیوەندیدار بە Leopardus tilcayo لە ویکیمیدیا کۆمنز
