Kitaabka quduska
Kitaabka Quduuska, oo sidoo kale loo yaqaan Baybalka Masiixiga, waa ururinta qoraallada diimeed ee ka kooban Qorniinka Quduuska ah ee Masiixiyadda. Wuxuu ka kooban yahay laba ururin oo waaweyn oo kutub ah: Axdigii Hore iyo Axdiga Cusub. Axdigii Hore wuxuu ka kooban yahay kutubta Qorniinka Israa'iil, iyo qoraallo kale oo ay aqbalaan qaar ka mid ah dhaqamada Masiixiga; tirada, qaab-dhismeedka iyo kala-horraynta kutubtuna way ku kala duwan yihiin dhaqamada kala duwan.
Axdiga Cusubwuxuu ka kooban yahay qoraallo ka soo baxay Masiixiyadda hore, oo ay ka mid yihiin afarta Injiil, Falimaha Rasuullada, waraaqaha loo nisbeeyo Bawlos iyo qoraallo kale, wuxuuna yahay qaybta labaad ee Qorniinka Masiixiga. Ururinta qoraalladan oo dhan waxay udub-dhexaad u tahay shakhsiyadda Ciise Masiix, kaas oo noloshiisa, waxbariddiisa, dhimashadiisa iyo sarakiciddiisu yihiin xudunta farriinta Axdiga Cusub[1]
Samaysanka kanonnada Baybalka wuxuu ahaa geeddi-socod tartiib tartiib ah, waxaana ugu dambayn dhaqamada kala duwan ee Masiixigu sameysteen ururinno kutub ah oo aan si buuxda isugu mid ahayn.[2] [3]
Baybalku wuxuu saamayn weyn ku yeeshay taariikhda Masiixiyadda iyo bulshooyin iyo dhaqamo badan. Qoraalladiisa waxaa loo bartay laguna fasiray dhinacyada fiqiga iyo cibaadada, sidoo kalena waxaa laga sameeyey daraasado taariikheed, afeed iyo suugaaneed. Tan iyo waqtiyadii hore, tarjumaadaha iyo faallooyinka Baybalku waxay gacan ka geysteen horumarinta afaf iyo dhaqammo suugaaneed kala duwan, halka sheekooyinkiisa, jilayaashiisa, fikradihiisa iyo mawduucyadiisu ay si weyn uga dhex muuqdeen farshaxanka, suugaanta, muusigga, sharciga iyo fikirka reer Galbeedka iyo gobollo kale oo dunida ah. Maanta, Baybalka waxaa si buuxda ama qayb ahaan loogu turjumay kumannaan luqadood.
Asalka erayga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Erayga la yiraahdo "Baybal" wuxuu ka yimid luuqadda Giriigga; waana kalmadda "Biblos", waxaana micnihiisu yahay "Kutub taxan oo isla xidhiidha". Haddaba Kitaabka Quduuska ah waxaa lagu qoray luuqado kala gedisan sida afka Cibraaniga afka Gariigga iyo afka Aramayag, waxaana la qoray wakhtiyo kala gedisan sidii uu Ilaahay ugu soo waxyoonayay nebiyaashiisii.[4]
Qaybo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Kitaabka Quduuska ah waxa loo kala qaybiyaa qaybo iyo kooxo kutub ah oo ku salaysan nooca iyo mawduuca qoraallada. Kala-horraynta iyo tirada kutubta waxay ku kala duwanaan karaan dhaqamada kala duwan ee Masiixiyadda.[5] Qoraallada ka kooban Baybalka waxaa la qoray, la ururiyey, la gudbiyey oo la turjumay muddo qarniyo badan ah iyo duruufo taariikheed oo kala duwan. Tirada kutubtu waxay ku xiran tahay dhaqanka Masiixiga: kanonka Protestant-ku wuxuu ka kooban yahay 66 buug, kanonka Kaatoliga wuxuu ka kooban yahay 73 buug, halka kanonnada Ortodoksiga ee kala duwan ay ka kooban yihiin tiro kala duwan oo kutub dheeraad ah. Axdigii Hore wuxuu ugu horrayn ku qoran yahay ama laga soo gudbiyey Cibraaniga iyo Aramaayiga, halka kutubta Axdiga Cusub lagu qoray Giriiggii Koine.
- Bilowgii
- Baxniintii
- Laawiyiintii
- Tirintii
- Sharciga
Kunoqoshadiisa
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Taariikhda
- Yashuuca
- Xaakinnada
- Ruud
- Samuu'eel Kowaad
- Samuu'eel Labaad
- Boqorradii Kowaad
- Boqorradii Labaad
- Taariikhdii Kowaad
- Taariikhdii Labaad
- Cesraa
- Nexemyaah
- Esteer
Gabayga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Ayuub
- Sabuurradii
- Maahmaahyadii
- Wacdiyahii
- Gabaygii Sulaymaan
Waxyiga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Ishacyaah
- Yeremyaah
- Baroorashadii
- Yeremyaah
- Yexesqeel
- Daanyeel
- Hoosheeca
- Yoo'eel
- Caamoos
- Cobadyaah
- Yoonis
- Miikaah
- Naxuum
- Xabaquuq
- Sefanyaah
- Xaggay
- Sekaryaah
- Malaakii
Kutubta deuterokaanooniga ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Toobit
- Yudith
- Xikmaddii Sulaymaan
- Sirak
- Baruuk
- Maccabiyos Kowaad
- Maccabiyos Labaad
- Matayos
- Markos
- Luukos
- Yooxanaa
Falimaha Rasuullada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Falimaha Rasuullada
Waraaqihii rasuul Bawlos qoray
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Rooma
- 1 Korintos
- 2 Korintos
- Galatiya
- Efesos
- Filiboy
- Kolosay
- 1 Tesaloniika
- 2 Tesaloniika
- 1 Timoteyos
- 2 Timoteyos
- Tiitos
- Filemon
Warqaddii Cibraaniyada iyo Waraaqaha Guud
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Cibraaniyada
- Yacquub
- 1 Butros
- 2 Butros
- 1 Yooxanaa
- 2 Yooxanaa
- 3 Yooxanaa
- Yuudas
Muujintii Ciise Masiix
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Muujintii