बिहार
बिहार भारतके पुरुबी भागमे स्थित एगो राज्य हे जेकर राजधानी पटना हे । ई जनसङ्ख्याके दृष्टिसे भारतके तीसरा सबसे बड़का प्रदेस हे जखनकि ९४,१६३ बर्ग किमी क्षेत्रफलके साथे बरहमा बड़का प्रदेस होलै । बिहार बिश्वके चौथा सबसे अधिक जनसङ्ख्या वाला उपराष्ट्रिय इकाइयो हे । १५ नवम्बर २००० ई॰ के बिहारके दक्खिनी भागके अलगे करके एगो नया राज्य झारखण्ड बनावल गेल । बिहारके उत्तरदने नेपाल, दक्खिनदने झारखण्ड, पुरुदने पच्छिमबङ्गाल, आउ पच्छियादने उत्तरप्रदेस बिद्यमान हे । ई क्षेत्र गङ्गानदी आउ ओकर सहायक नदियनके उपजाऊ मैदानमे बसहे । गङ्गा एकरामे पच्छिदनेसे पुरुबदने बहहे ।
बिहारके जनसङ्ख्याके अधिकतर भाग देहातिये हे आउ खाली ११.३ प्रतिशत लोग नगरमे रहहथिन । एकर अतिरिक्त बिहारके ५८% लोग २५ बरिससे कम आयुके हथिन । हिन्दी आउ उर्दू हियाँके राजभाषा हे, पर आउओ भाषा प्रचलित हे जेकरामे मगही, भोजपुरी आउ मैथलियो हे ।
प्राचीन आउ मध्यकालीन भारतमे जे क्षेत्र अखन बिहार हे, ओकरा राजनीतिक आउ सांस्कृतिक शक्तिके केन्द्र मानल जाहल आउ पढ़ेला एगो स्वर्ग मानल जाहल । मगहसे भारतके पहिला सम्राज, मौर्य साम्राज्य, साथ ओकरे साथे बिश्वके सबसे ब्यापक धरममे से एक बौद्धधरमके उदय होल । मगध साम्राज्य, बिशेस रूपसे मौर्य आउ गुप्त राजवंशके भीतरे, एगो केन्द्रीय शासनके तहत दक्खिन एसियाके बड़का भागके एकमे मिलैलकै । बिहारके एगो आउ क्षेत्र मिथिला हे जे शिक्षाके प्रारम्भिक केन्द्र आउ बिदेह सम्राजके केन्द्र हलै । बिहार नामके प्रादुर्भाव बौद्ध संन्यासियनके ठहरेके स्थान 'विहार' शब्दसे होलै, एहिसे 'बिहार', 'विहार' के अपभ्रंश होलै । १२ फरवरी १९४८ मे महात्मा गान्धी अस्थि कलश जे १२ तटपर विसर्जित करल गेलहल, त्रिमोहिनी सङ्गमो ओकरामे से एक हे ।
नामके उत्पत्ति
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]बिहार नाम संस्कृत आउ पालि सब्द विहारसे लेल गेलहे, जेकर मतलब हे "निवास" । मोटा-मोटी बर्तमान राज्यके घेरेबाला ई क्षेत्रमे बड्डीमनी बौद्ध विहार हलै, जे प्राचीन आउ मध्ययुगमे बौद्ध भिक्षुके निवास स्थान हल । मध्धकालीन लेखक मिन्हाज अल-सिराज जुजानी तबकत-ए-नासिरीमे रिकॉर्ड करकिहे कि ११९८ मे बख्तियार खिलजी बोधगयासे लगभग ७० किमी दूर, ई सब्दसे पहचाने जाये बाला नगरमे एगो नरसंहार करकिहल, जेकरा बादमे बिहारशरीफके नामसे जानल जाहे ।
इतिहास
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]बर्तमान बिहार बिभिन्न ऐतिहासिकक्षेत्रसे मिलके बनल हे । बिहारके क्षेत्र जैसे - मगध, मिथिला आउ अङ्ग- धार्मिकग्रन्थ आउ प्राचीनभारतके महाकाव्यमे बर्णित हे ।
प्राचीनकाल
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]सारण जिलामे गङ्गानदीके उत्तरी किनारे चिरान्द, नवपाषाण जुग (लगभग ४५००-२३४५ ईसा पूर्ब) आउ ताम्र जुग (२३४५-१७२६ ईसा पूर्ब) से एगो पुरातात्विक रिकॉर्ड हे ।
मिथिलाके पहिला बेर आर्य लोग बिदेह साम्राज्यके स्थापनाके बाद प्रतिष्ठा प्राप्त कैलन । देर बैदिककाल (१६००-११०० ईसा पूर्ब) के दौरान, बिदेह दक्खिन एसियाके प्रमुख राजनीतिक आउ सांस्कृतिक केन्द्रमे से एक बन गेल, कुरु आउ पञ्चाल सङ्गे । बिदेह साम्राज्यके राजा हियाँ जनक कहला हलथिन । मिथिलाके राजा सिरध्वज जनकके पुत्री एगो हलथिन सीता जेकर बाल्मीकि द्वारा लिखल जायेवाला हिन्दु महाकाव्य, रामायणमे भगवान् रामके पत्नीके रूपमे बर्णित हे । बादमे बिदेह राज्यके बाजिशि नगरमे अपन राजधानी हलै जे बज्जि समझौतामे शामिल हो गेल, मिथिलोमे हे । बज्जि भिजुन एगो गणतान्त्रिक शासन हले जन्ने राजा राजासभके सङ्ख्यासे चुनल गेल हलन । जैन आउ बौद्धधरमसे सम्बन्धित ग्रन्थमे भेटल जानकारीके आधार पर, बज्जिके ६ठा शताब्दी ईसा पूर्बसे गणराज्यके रूपमे स्थापित कैल गेलहल, गौतमबुद्धके जनमसे पहिले ५६३ ईसा पूर्बमे, ई बिश्वके पहिला गणतन्त्र हलै । जैनधरमके अन्तिम तीर्थङ्कर भगवान् महावीरके जनम बैशालीमे होलैहल ।
आधुनिक पच्छिया बिहारके क्षेत्रमे मगध १००० बरिसला भारतमे शक्ति, शिक्षा आउ सन्स्कृतिके केन्द्र बनल । ऋग्वेदिक कालमे ई बृहद्रथ वंशके शासन हल । बरिस ६८४ ईसा पूर्बमे स्थापित हरयङ्कवंश, राजगृह (आधुनिक राजगीर) के नगरसे मगध पर शासन कैलक । ई वंशके दू प्रसिद्ध राजा बिम्बिसार आउ उनखर बेटा अजातशत्रु हलन, जे अपन पिताके सिंहासन पर चढ़ेला कैद कर देलक हल । अजातशत्रु पाटलिपुत्र नगरके स्थापना कैलक जे बादमे मगधके राजधानी बन गेल । ऊ जुद्धके घोषणा कैलक आउ बाजीके जीत लेलक । हिरुआँ वंशके बाद शिशुनाग वंशके ऐलै । बादमे नन्दन्श बङ्गालसे पञ्जाब तक फैलल बिशाल साम्राज्य पर शासन कैलकै ।
भारतके पहिला साम्राज्य, मौर्य साम्राज्य द्वारा नन्दवंश के बदल देल गेलैहल । मौर्य साम्राज्य आउ बौद्धधरम ई क्षेत्रमे उभारित हलै जे अखनि आधुनिक बिहारके बनावहे । ३२५ ईसा पूर्बमे मगधसे उत्पन्न मौर्य साम्राज्य, चन्द्रगुप्त मौर्य स्थापित कैलक हल, जे मगधमे पैदा होलैहल । एकर पाटलिपुत्र (आधुनिक पटना) मे राजधानी हलै । मौर्य सम्राट, अशोक, जे पाटलीपुत्र (पटना) मे पैदा होलन हल, के बिश्वके इतिहासमे सबसे बड़का शासक मानल जाहे । मौर्य साम्राज्य भारतके आजतकके सबसे बड़का सम्राज्य हे जे पच्छिममे ईरानसे लेके पूरुबमे बर्मा तक आउ उत्तरमे मध्य-एसियासे लेके दक्खिनमे श्रीलङ्का तक पूरा भारतवर्षमे फैलल हलै । ई साम्राज्यके पहिला राजा चन्द्रगुप्त मौर्य कै ग्रीक् सतराप् के हराके अफगानिस्थानके भाग जीतलक । इनखर सबसे बड़का बिजय यूनानसे पच्छिम-एसिया तकके यूनानी राजा सेलेक्यूज् निकेटर् के हराके पर्सियाके बड़का भाग जीत लेलकै हल आउ सन्धिमे यूनानी राजकुमारी हेलेन् से बियाह कैलकै जे कि सेलेक्यूज् निकटोर् के पुत्री हलै आउ सदालागि यूनानीसभके भारतसे बाहिरे रखकै । इनखर प्रधानमन्त्री आर्चाय चाणक्य अर्थशास्त्रके रचना कैलन जे इनखर गुरु आउ मार्गदर्शको हलन । इनखर पुत्र बिन्दुसार ई साम्राज्यके आउ दूरतक फैलैलकै आउ दक्खिन तक स्थापित कैलकै । सम्राट अशोक ई सम्राज्यके सबसे बड़का राजा हलथिन । इनखर पूरा राज नाम देवानामप्रिय प्रियादर्शी आउ राजा महान् सम्राट अशोक हलै । ई अपन उपदेश स्तम्भ, पहाद्, शीलालेख पर लिखैकै जे भारत इतिहासला बड्डी महत्वपूर्ण हे । ई लेख ब्राह्मी, यूनानी, अरमिक् मे पूरा अपन सम्राज्यमे अङ्कित कैलकै । इनखर मृत्युके बाद मौर्य सम्राज्यके इनखर पुत्रसभ दुगो भागमे बाँटके पूरुब आउ पच्छिम मौर्यराज्य नियन राज कैलकै । ई साम्राज्यके अन्तिम शासक ब्रिहद्रतके उनखर ब्राह्मिन सेनापति पुष्यमित्र शूङ्ग मारके ऊ मगध पर अपन शासन स्थापित कैलकै ।
बरिस २४० मे मगधमे उत्पन्न गुप्त साम्राज्यके बिज्ञान, गणित, खगोल बिज्ञान, बाणिज्य, धरम आउ भारतीय दर्शनमे भारतके स्वर्णिम जुग कहल गेलै । ई वंशके समुद्रगुप्त ई सम्राज्यके पूरा दक्खिन एसियामे स्थापित कैलकै । इनखर पुत्र चन्द्रगुप्त बिक्रमादित्य भारतके सभ बिदेसी घुसपैटियाके हराके देससे बाहिरे कैलन, एहिसे इनखा सकारीके उपाधि देल गेलै । एहीसभ गुप्त राजामे से प्रमुख स्कन्दगुप्त भारतम हूणके आक्रमन रोकलक आउ उसभके भारतसे बाहिरे भगैलक आउ देसके बाहरी आक्रमणकारीसे रक्षा कैलक । ऊ समय गुप्त साम्राज्य बिश्वके सबसे शक्तिशाली साम्राज्य हलै । एकर राज्य पच्छिममे पर्सिया बा बगदादसे पूरुबमे बर्मा तक आउ उत्तरमे मध्य एसियासे लेके दक्खिनमे काञ्चीपुरं तक फैलल हलै । एकर राजधानी पाटलिपुत्र (पटना बर्तमानमे) हलै । ई साम्राज्यके प्रभाव पूरा बिश्वमे हलै; रोम, यूनान, अरबसे लेके दक्खिन-पूर्ब एसिया तक ।
मध्यकाल
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]मगधमे बौद्धधरम मुहम्मद बिन बख्तियार खिलजीके आक्रमणके चलते से गिरावटमे पड़ गेलै, जेकर दौरान बिहारके नालन्दा आउ बिक्रमशिलाके बिश्व प्रसिद्ध बिश्वबिद्यालयके नष्ट कर देल गेलै । ई दावा कैल गेल कि १२मा शताब्दीके दौरान सहस्र बौद्ध भिक्षुसभके हत्या होलैहल । डी एन झा सुझाओ दे हथ, एकर बजाय, ईसभ घटना सर्वोच्चताला लड़ाईमे बौद्ध ब्राह्मणके झड़पके परिणाम हलै । १५४० मे, महान् पस्तीसके मुखिया, सासारामके शेर शाह सूरी, हुमायूँके मुगलसेनाके हराके मुगलसे उत्तरभारत ले लेलक । शेरशाह अपन राजधानी दिल्लीके घोषणा कैलकै आउ ११मा शताब्दीसे लेके २०मा शताब्दी तक, मिथिला पर बिभिन्न स्वदेशीय राजवंश शासन कैलकै । ईसभमे से पहिला, जन्ने कर्नाटक, अनवर राजवंश, रघुवंशी आउ अन्ततः राज दरभङ्गाके बाद । ई अवधिके दौरान मिथिलाके राजधानी दरभङ्गामे स्थानान्तरित कैल गेलैहल ।
आधुनिक काल
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]१८५७ के प्रथम सिपाही बिद्रोहमे बिहारके बाबू कुँवर सिंह महत्वपूर्ण भूमिका निभैलन । १९०५ मे बङ्गालके बिभाजनके फलस्वरूप बिहार नामके राज्य अस्तित्वमे ऐलै । १९३६ मे ओड़िसा एकरासे अलिगे कर देल गेलै । स्वतन्त्रता सङ्ग्राम खन्नि बिहारमे चम्पारणके बिद्रोहके, अङ्ग्रेजके बिरुद्ध बगावत फैलावेमे अग्रण्य घटनामे से एक गिनल जाहे । स्वतन्त्रताके बाद बिहारके एगो आउ बिभाजन होलै आउ १५ नवम्बर २००० मे झारखण्ड राज्यके एकरासे अलिगे कर देल गेलै । भारत छोड़ो आन्दोलनोमे बिहारके अहम भूमिका रहलै हे ।
भाषा आउ संस्कृति
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]हिन्दी बिहारके राजभाषा आउ उर्दू द्वितीय राजभाषा है ।[५][९]मैथिली भारतीय संविधानके अष्टम अनुसूचीमे सम्मिलित एकमात्र बिहारी भाषा है ।[१०]भोजपुरी, मगही, अङ्गिका आउ बज्जिका बिहारमे बोलल जायेवाला अन्य प्रमुख भाषा आउ बोलीमे सम्मिलित है ।[११]प्रमुख पर्वमे छठ, होली, दीपावली, दशहरा, महाशिवरात्रि, नागपञ्चमी, श्रीपञ्चमी, मुहर्रम, ईद आउ क्रिसमस है । सिखके दसमा गुरु गोबिन्द सिंह जी के जन्म स्थान होवे के कारण पटना सिटी (पटना) मे उनकर जयन्तियो पर भारी श्रद्धार्पण देखेला मिलहै । बिहार हिन्दीके सबसे पहिले राज्यके अधिकारिक भाषा मानकै हे ।[१२]
जनसाङ्ख्यिकी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]| बरिस | जन॰ | ±% |
|---|---|---|
| 1901 | २,१२,४३,६३२ | — |
| 1911 | २,१५,६७,१५९ | +1.5% |
| 1921 | २,१३,५८,९०५ | −1.0% |
| 1931 | २,३४,३८,३७१ | +9.7% |
| 1941 | २,६३,०२,७७१ | +12.2% |
| 1951 | २,९०,८५,००० | +10.6% |
| 1961 | ३,४८,४१,००० | +19.8% |
| 1971 | ४,२१,२६,००० | +20.9% |
| 1981 | ५,२३,०३,००० | +24.2% |
| 1991 | ६,४५,३१,००० | +23.4% |
| 2001 | ८,२९,९९,००० | +28.6% |
| 2011 | १०,४०,९९,४५२ | +25.4% |
| 2023 | १३,०७,२५,३१० | +25.6% |
| स्रोत: भारतके जनगणना[१३][१४] | ||
२०११ के जनगणनामे बिहार भारतके तीसरा सबसे अधिक जनसङ्ख्या वाला राज्य हल, जेकर कुल जनसङ्ख्या १०,४०,९९,४५२ हल, जेकरामे लगभग ८९% देहाती हल । ई ११,०६ ब्यक्ति प्रतिबर्ग किलोमीटर के साथे भारतके सबसे घना जनसङ्ख्याबाला राज्यो हे। लिङ्गानुपात प्रति १००० पुरुषपर ९१८ महिलाके हल । बिहारके लगभग ५८ प्रतिशत जनसङ्ख्या २५ बरिससे कम आयुके हे, जे भारतमे सबसे अधिक हे । ११.३% पर, बिहारमे हिमाचलप्रदेसके बाद भारतमे दोसरा सबसे कम नगरीकरण दर हे । २०११ के जनगणनाके अनुसार, हिन्दुधर्म ८२.७% जनसङ्ख्याद्वारा मानल जाहे आउ इस्लाम कुल जनसङ्ख्याके १६.९% के द्वारा । बिहारमे ईसाई धर्म (०.१२%), बौद्धधर्म (०.०२%) आउ सिखधर्म (०.०२%) धरममे अल्पसङ्ख्यक हथिन ।
बिहारके अधिकांश जनसङ्ख्या हिन्द-आर्य भाषा जाती समूहवनके हे । १९४७ मे ब्रिटानीय भारतके बिभाजनके दौरान ई पञ्जाबी हिन्दु सरनार्थियोके आकर्सित करकै । बिहारके कुल साक्षरतादर ६३.८२% हे (पुरुषनला ७३.३९% आउ महिलनला ५३.३३%), पिछला दसकमे महिला साक्षरतामे २०% के बृद्धि दर्ज करलगलीहे ।
हिन्दी राज्यके अधिकारिक भाषा हे आउ कुल जनसङ्ख्याके २५.५४% भागद्वारा बोलल जाहे। ८.४२% के साथे राज्यके १५ जिलामे उर्दू दोसर अधिकारिक भाषा हे । हालाङ्कि, अधिकांश लोग बिहारी भाषामे से कोई एक बोलहथिन, जेकरामे से अधिकान्सके जनगणनामे हिन्दीके बोलीके रूपमे मानल जाहे । प्रमुख भाषा हे भोजपुरी (२४.८६%), मैथिली (१२.५५%) आउ मगही (१०.८७%) । मैथिली भारतके संविधानके अठमा अनुसूचीके तहत भारतके एगो मान्यताप्राप्त क्षेत्रीयभाषा हे । समर्थक भोजपुरी, मगही, अङ्गिका आउ बज्जिकाके समान दर्जा प्राप्त करेला माङ्ग करहथिन । बङ्गला आउ सुरजापुरी बोलेवालाके छोट समुदाय राज्यके कुछ भागमे मिलहथिन, बिशेषकर पूरुबीजिला आउ नगरी क्षेत्रमे ।
शिक्षा
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]एक समय बिहार शिक्षा के सर्वप्रमुख केन्द्रमे गिनल जा हलै । नालन्दा विश्वविद्यालय, विक्रमशिला विश्वविद्यालय तथा ओदन्तपुरी विश्वविद्यालय प्राचीन बिहारके गौरवशाली अध्ययन केन्द्र हलै । १९१७ मे खुले वाला पटना विश्वविद्यालय बड़ी हदतक अपन प्रतिष्ठा कायम रखेमे सफल रहलै । किन्तु स्वतन्त्रताके पश्चात् शैक्षणिक संस्थामे राजनीति तथा अकर्मण्यता करेसे शिक्षाके स्तरमे गिरावट ऐलै । हालके दिनमे उच्चशिक्षाके स्थिति सुधरे लगलै हे । प्राथमिक आउ माध्यमिक शिक्षोके स्थिति अच्छी हो रहलै हे । हालमे पटनामे एक भारतीय प्राद्यौगिकी संस्थान आउ राष्ट्रिय प्राद्यौगिकी संस्था तथा हाजीपुरमे केन्द्रीय प्लास्टिक इञ्जिनियरिङ्ग रिसर्च इन्स्टीच्युट तथा केन्द्रीय औषधीय शिक्षा एवं शोध संस्थान खोलल गेलै हे, जे अच्छा सङ्केत है । बिहारके सब जिलामे २०१९ मे एक-एक सरकारी इञ्जिनियरिङ्ग कॉलेज खोलल गेलै हे ।
विश्वविद्यालय
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- भारतीय सूचना प्रोद्योगिकी संस्थान, भागलपुर
- महात्मा गान्धी केन्द्रीय विश्वविद्यालय, मोतिहारी, पूरुबी चम्पारण
- दक्षिण बिहार केन्द्रीय विश्वविद्यालय, पञ्चानपुर, गया
- बिहार कृषि विश्वविद्यालय, सबौर, भागलपुर
- पटना विश्वविद्यालय, पटना
- पाटलिपुत्र विश्वविद्यालय, पटना
- मगध विश्वविद्यालय, बोधगया
- बाबा साहेब भीमराव अम्बेडकर बिहार विश्वविद्यालय, मुजफ्फरपुर
- तिलका माञ्झी भागलपुर विश्वविद्यालय, भागलपुर
- ललित नारायण मिथिला विश्वविद्यालय, दरभङ्गा
- कामेश्वर सिंह दरभङ्गा संस्कृत विश्वविद्यालय, दरभङ्गा
- जयप्रकाश नारायण विश्वविद्यालय, छपरा
- भूपेन्द्र नारायण मण्डल विश्वविद्यालय, मधेपुरा
- मुङ्गेर विश्वविद्यालय, मुङ्गेर
- पूर्णिया विश्वविद्यालय, पूर्णिया
- वीर कुँवर सिंह विश्वविद्यालय, आरा
- नालन्दा मुक्त विश्वविद्यालय, पटना
- मौलाना मजहरुल हक अरबी-फारसी विश्वविद्यालय, पटना
- राजेन्द्र कृषि विश्वविद्यालय, पूसा, समस्तीपुर
- आर्यभट्ट ज्ञान विश्वविद्यालय, पटना
चिकित्सा संस्था
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- पटना मेडिकल कॉलेज अस्पताल, पटना
- इन्दिरा गान्धी आयुर्विज्ञान संस्था, पटना
- नालन्दा मेडिकल कॉलेज आउ अस्पताल, पटना
- बुद्धा दन्त चिकित्सा संस्थान एवं अस्पताल, पटना
- श्रीकृष्ण मेडिकल कॉलेज और अस्पताल, मुजफ्फरपुर
- राय बहादुर टुनकी साह होमियोपैथिक कॉलेज आउ अस्पताल, मुजफ्फरपुर
- अनुग्रह नारायण मगध मेडिकल कॉलेज आउ अस्पताल, गया
- दरभङ्गा मेडिकल कॉलेज आउ अस्पताल, लहेरियासराय
- कटिहार मेडिकल कॉलेज आउ अस्पताल, कटिहार
- जवाहरलाल नेहरू मेडिकल काॅलेज आउ अस्पताल, भागलपुर
- वर्धमान इन्स्टीट्यूट ऑफ मेडिकल साइन्स, पावापुरी, नालन्दा
- एम्स पटना
- मधुबनी मेडिकल कॉलेज आउ अस्पताल, मधुबनी
- नारायण मेडिकल कॉलेज हॉस्पिटल, रोहतास
इञ्जीनियरी संस्था
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्था, पटना
- मुजफ्फरपुर प्रौद्योगिकी संस्था
- भागलपुर कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग
- श्री फणीश्वर नाथ रेणु इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, अररिया
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज (जिइसि), गोपालगञ्ज
- पूर्णिया कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग (पिसिइ), पूर्णिया
- सुपौल कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग
- सहरसा कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग (एससिइ), सहरसा
- कटिहार इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, कटिहार
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, लखीसराय
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, वैशाली
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, भोजपुर
- गवर्नमेण्ट रामधारी सिंह दिनकर कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग,बेगूसराय
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, जहानाबाद
- दरभङ्गा इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, दरभङ्गा
- लोकनायक जय प्रकाश इन्स्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी,छपरा
- राजकीय अभियन्त्रण महाविद्यालय, मधुबनी
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, किशनगञ्ज
- बी पी मण्डल कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग, मधेपुरा
- नालन्दा कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज (जीईसी), नवादा
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज (जीईसी), जमुई
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज (जीईसी), बाँका
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज,बक्सर
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, सासाराम
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, कैमूर
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज (जिइसि), सीवान
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज (जिइसि), समस्तीपुर
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज शेखपुरा (जिइसि शेखपुरा)
- सीतामढ़ी इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी (एसआइटि), सीतामढ़ी
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, खगड़िया
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, मुङ्गेर
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज (जीईसी), पश्चिम चम्पारण
- मोतिहारी कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग, मोतिहारी
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज, अरवल
- गवर्नमेण्ट इञ्जीनियरिङ्ग कॉलेज (जिइसि), शिवहर
अन्य प्रमुख शैक्षणिक संस्था
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- शेरिकलचर इन्स्टीचयूट भागलपुर
- चाणक्य विधि विश्वविद्यालय, पटना
- अनुग्रह नारायण सामाजिक परिवर्तन संस्था, पटना
- ललितनारायण मिश्रा सामाजिक परिवर्तन संस्था, पटना
- केन्द्रीय प्लास्टिक इञ्जिनियरिङ्ग रिसर्च इन्स्टीच्युट (सिपेट), हाजीपुर
- केन्द्रीय औषधीय शिक्षा एवं शोध संस्था (नाइपर), हाजीपुर
- होटल प्रबन्धन, खानपान एवं पोषाहार संस्था, हाजीपुर
- प्राकृत जैनशास्त्र एवं अहिंसा संस्था, वैशाली
भर्ती एजेन्सी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]बिहार सरकार
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]बिहार राज्य भारतीय गणराज्यके सङ्घीय ढाँचामे द्विसदनीय व्यवस्थाके अन्तर्गत आवऽहै । राज्यके संवैधानिक मुखिया राज्यपाल है लेकिन वास्तविक सत्ता मुख्यमन्त्री आउ मम्त्रीपरिषदके हाथमे होवऽहै । विधानसभामे चुनके आवेवाला विधायक द्वारा मुख्यमन्त्री के चुनाव पाँच वर्षला केल जा है जखनिकि राज्यपालके नियुक्ति भारतके राष्ट्रपतिके द्वारा कैल जा है । प्रत्यक्ष चुनावमे बहुमत प्राप्त करेवाला राजनीतिक दल अथवा गठबन्धन के आधार पर सरकार बनावल जा है । उच्चसदन या विधान परिषदके सदस्य के चुनाव अप्रत्यक्ष ढङ्गसे ६ वर्षला होवऽहै ।
प्रशासन
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]प्रशासनिक सुविधाला बिहार राज्यके ९ प्रमण्डल तथा ३८ मण्डल (जिला) मे बाँटल गेलै हे । जिलाके क्रमश: १०१ अनुमण्डल, ५३४ प्रखण्ड (अञ्चल), ८,४७१ पञ्चायत, ४५,०३ गाँओमे बाँटल गेलै हे । राज्यके मुख्य सचिव नौकरशाहीके प्रमुख होवऽहै जेकरा श्रेणीक्रममे आयुक्त, जिलाधिकारी, अनुमण्डलाधिकारी, प्रखण्ड विकास पदाधिकारी या अञ्चलाधिकारी तथा इनकर साथे जुड़ल अन्य अधिकारी एवं कर्मचारीगण रिपोर्ट करऽहथिन । पञ्चायत तथा गाँओके कामकाज सीधातौर पर चुनाव कराके मुखिया, सरपञ्च तथा वार्ड सदस्यके अधीन सञ्चालित कैल जा है । नगरपालिका आम निर्वाचन २०१७ के बाद बिहारमे नगर निगमके सङ्ख्या १९,[१७] नगर परिषदके सङ्ख्या ४९ आउ नगर पञ्चायतके सङ्ख्या ८० है । एकरे साथे बिहारके सरकार अपन नागरिकला सब सुविधाजनक कार्यो करऽहै जैसे कि हालेमे उनकर द्वारा online portal rtps जारी कैल गेलै ।[१८][१९][२०][२१][२२][२३]
पटना, तिरहुत, सारण, दरभङ्गा, कोशी, पूर्णिया, भागलपुर, मुङ्गेर तथा मगध प्रमण्डलके अन्तर्गत आवेवाला जिला ई प्रकार है:
- अररिया • अरवल • औरङ्गाबाद • कटिहार • किशनगञ्ज • खगड़िया • गया • गोपालगञ्ज • छपरा • जमुई • जहानाबाद • दरभङ्गा • नवादा • नालन्दा • पटना • पश्चिम चम्पारण • पूर्णिया • पूर्वी चम्पारण • बक्सर • बाँका • बेगूसराय • भभुआ • भोजपुर • भागलपुर • मधेपुरा • मुङ्गेर • मुजफ्फरपुर • मधुबनी • सासाराम • लखीसराय • वैशाली • सहरसा • समस्तीपुर • सीतामढ़ी • सुपौल • शिवहर • शेखपुरा
सम्बन्धित लेख
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]सन्दर्भ
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- ↑ "Senior BJP Leader Phagu Chauhan Appointed Governor of Bihar, to Take Over From Lal Ji Tandon". न्यूज१८. 20 जुलाई 2019. Retrieved 25 July 2019.
- ↑ "State Profile". Government of Bihar. Archived from the original on 22 September 2017. Retrieved 27 September 2017.
- ↑ "Bihar Profile" (PDF). census.gov.in. Retrieved 14 मार्च 2020.
- ↑ "Bihar Budget Analysis 2022-23". PRS Legislative Research. 2021. Retrieved 4 April 2022.
- 1 2 "The Bihar Official Language Act, 1950" (PDF). Cabinet Secretariat Department, Government of Bihar. 1950. Archived (PDF) from the original on 13 अप्रैल 2015. Retrieved 9 अप्रैल 2015.
- ↑ "Sub-national HDI – Area Database". Global Data Lab (in English). प्रबन्धन अनुसन्धान संस्था, रेडबौड विश्वविद्यालय. Archived from the original on 23 सितम्बर 2018. Retrieved 3 जुलाई 2021.
- ↑ Provisional Population Totals – India. Censusindia.gov.in, पन्ना 108. 111. (Report).
- ↑ "Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban)" (PDF). planningcommission.gov.in. योजना आयोग, भारत सरकार. Archived from the original (PDF) on 27 जनवरी 2018. Retrieved 3 अक्टूबर 2018.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(help) - ↑ Benedikter, Thomas (2009). Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India. Münster: LIT Verlag. p. 89. ISBN 978-3-643-10231-7. Archived from the original on 19 October 2015. Retrieved 10 April 2015.
- ↑ "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 5 March 2016. Retrieved 28 May 2016.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ Chitransh, Anugya (1 September 2012). "Bhojpuri is not the only language in Bihar". Hill Post. Archived from the original on 28 दिसम्बर 2014. Retrieved 10 April 2015.
- ↑ "संग्रहीत प्रति". Archived from the original on 3 अप्रैल 2019. Retrieved 3 अप्रैल 2019.
- ↑ "Decadal Variation In Population Since 1901" (PDF). Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. 2011. Archived from the original on 26 February 2022. Retrieved 8 September 2022.
- ↑ "Bihar caste survey data out: What it says". The Indian Express (in English). 2 October 2023.
- ↑ "Population by religion community – 2011". Census of India, 2011. The Registrar General & Census Commissioner, India. Archived from the original on 25 August 2015.
- ↑ "C-16 Population By Mother Tongue – Bihar". Census of India 2011. Office of the Registrar General. Retrieved 14 March 2020.
- ↑ "बिहार निकाय चुनाव 2022: पटना-भागलपुर समेत 9 नगर निगम में महिलाएं बनेंगी मेयर".
- ↑ "Bihar Civic elections likely in May 2017". Archived from the original on 31 मार्च 2017. Retrieved 30 मार्च 2017.
- ↑ "बिहार : नगर विकास एवं आवास विभाग की पहल, पुनर्गठन से नगर परिषदों की बढ़ जायेगी संख्या". Archived from the original on 24 मार्च 2017. Retrieved 24 मार्च 2017.
- ↑ "Ward delimitation begins in Chhapra". Archived from the original on 27 फरवरी 2017. Retrieved 24 मार्च 2017.
- ↑ "पहली बार कोई महिला बनेगी पटना नगर निगम की मेयर". Archived from the original on 24 मार्च 2017. Retrieved 24 मार्च 2017.
- ↑ "छपरा को निगम बख्तियारपुर को मिला नगर परिषद का दर्जा". Archived from the original on 24 मार्च 2017. Retrieved 24 मार्च 2017.
- ↑ "Types of Higher Government Jobs- Civil Services". Government Jobs. 27 फरवरी 2022. Archived from the original on 27 फरवरी 2022. Retrieved 27 फरवरी 2022.
