Aosta
Aosta
| |
|---|---|
| Città di Aosta Ville d'Aoste | |
 Pamje e Aostës | |
 Coat of arms | |
  Aosta Vendndodhja në Itali | |
| Koordinatat: 45°44′14″N 7°19′14″E / 45.73722°N 7.32056°E | |
| Vendi |  Italia |
| Rajoni autonom | Lugina e Aostës |
| Qeverisja | |
| • Kryetari | Raffaele Rocco |
| Sipërfaqja | |
• Total | 21.39 km2 (8.26 sq mi) |
| Lartësia | 583 m (1,913 ft) |
| Popullsia (31 dhjetor 2023) | |
• Total | 33.098 |
| • Dendësia | 15.47/km2 (40.08/sq mi) |
| Emërtimi i banorëve | aostanë |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Kodi postar | 11100 |
| Prefiksi | 0165 |
| Shenjti mbrojtës | Shën Grati |
| Dita festive | 7 shtator |
| Faqja zyrtare | Faqja zyrtare |
Aosta (frëngjisht: Aoste; arpitanisht: Aoûta) është një qytet dhe komunë në veriperëndim të Italisë, kryeqendra e rajonit autonom Lugina e Aostës. Qyteti ndodhet në bashkimin e lumenjve Buthier dhe Dora Baltea, në nyjën rrugore të Kalimit të Madh dhe të Vogël të Shën Bernardit. Më 31 dhjetor 2023 Aosta kishte 33.098 banorë.[1][2]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Aosta shtrihet në zemër të Alpeve, në një zonë me rëndësi të madhe historike për lidhjet midis Italisë, Francës dhe Zvicrës. Pozita e saj lidhet me rrugët e Kalimit të Madh dhe të Vogël të Shën Bernardit, të cilat për shekuj kanë qenë korridore të rëndësishme alpine.[1] Komuna ka një sipërfaqe prej 21,39 km² dhe një lartësi prej 583 m mbi nivelin e detit.[2]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Zona e Aostës ishte e banuar që në kohët protohistorike dhe më vonë u bë qendër e popullsisë së Salassëve. Në vitin 25 p.e.s. romakët i nënshtruan Salassët dhe themeluan qytetin e Augusta Praetoria, i cili u bë një qendër strategjike romake në Alpe.[1][3]
Pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, qyteti kaloi nën sundime të ndryshme, përfshirë burgundët, ostrogotët dhe frankët. Në Mesjetë Aosta lidhej ngushtë me rrugën Via Francigena, ndërsa më vonë hyri në zotërimet e Shtëpisë së Savojës.[1]
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sipas statistikave zyrtare të Rajonit Autonom të Luginës së Aostës, popullsia e Aostës më 31 dhjetor 2023 ishte 33.098 banorë, me një dendësi prej 1.547,19 banorësh për km².[2] Qyteti është qendra kryesore urbane e rajonit dhe përqendron një pjesë të madhe të popullsisë së tij.[4]
Monumentet dhe kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Aosta njihet si një nga qytetet romake më të ruajtura në Itali. Midis monumenteve më të rëndësishme janë Porta Praetoria, hyrja kryesore e qytetit romak, e ndërtuar në vitin 25 p.e.s.,[5] Arco di Augusto, harku monumental në hyrjen lindore të qytetit,[6] dhe Criptoportico Forense, një nga komplekset arkeologjike më të rëndësishme të qytetit antik.[7]
Qyteti është gjithashtu i lidhur me Fiera di Sant'Orso, një panair tradicional artizanati që zhvillohet më 30 dhe 31 janar të çdo viti dhe që konsiderohet një nga ngjarjet më të rëndësishme të kulturës valdostane.[8]
Arsimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në Aosta ndodhet Università della Valle d'Aosta – Université de la Vallée d'Aoste, universiteti i rajonit, i themeluar në vitin 2000 dhe me seli në qytet.[9]
Transporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Aosta është një nyje e rëndësishme e transportit alpin. Stacioni hekurudhor i qytetit është pjesë e rrjetit kombëtar italian dhe është i pajisur me 6 binarë për shërbimin e udhëtarëve.[10] Pozita e qytetit në rrugët drejt Kalimit të Madh dhe të Vogël të Shën Bernardit i ka dhënë gjithnjë një rol të rëndësishëm në komunikimet transalpine.[1]
Feja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shenjti mbrojtës i qytetit është Shën Grati (San Grato), patron i Aostës dhe i gjithë dioqezës së Aostës. Festa e tij kremtohet më 7 shtator.[11][12]
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 3 4 5 Aosta | Italy, Map, History, & Population, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 10 prill 2026.
- 1 2 3 Densità abitativa, Regione autonoma Valle d'Aosta, Annuario statistico 2025. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ The Roman Age in the Aosta Valley, LoveVDA. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Il Censimento permanente della popolazione in Valle d'Aosta - Anno 2023, ISTAT, 14 prill 2025. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Porta Praetoria, Comune di Aosta. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Arco di Augusto, Comune di Aosta. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Criptoportico forense, Comune di Aosta. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Fiera di Sant'Orso, LoveVDA. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ University, Università della Valle d'Aosta. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Aosta, Rete Ferroviaria Italiana. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ San Grato - Festa patronale di Aosta, LoveVDA. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Mostre-mercato, Comune di Aosta. Qasur më 10 prill 2026.
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me Aosta.