Shko te përmbajtja

Historia e llogaritjes kompjuterike

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë

Historia e llogaritjes kompjuterike shtrihet përtej historisë së pajisjeve kompjuterike dhe teknologjisë moderne kompjuterike, duke përfshirë metodat e mëparshme që mbështeteshin në stilolaps dhe letër ose shkumës dhe tabelë , me ose pa ndihmën e tabelave.

Pajisjet konkrete

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Informatika digjitale është e lidhur ngushtë me paraqitjen e numrave.[1] Por shumë kohë para se të shfaqeshin abstrakte si numri, kishte konceptet matematikore që i shërbenin qëllimeve të qytetërimit. Këto koncepte janë të nënkuptuara në praktika konkrete si numërimi, shënimi me viza (tallying), matja e sasive, regjistrimi i bagëtive dhe shkëmbimi ose tregtimi i mallrave

  • Korrespondenca një-me-një,[1] një rregull për të numëruar se sa artikuj, p.sh. në një shkop numërimi, përfundimisht u abstraktuan në numra.
  • Krahasim me një standard,[2] një metodë për të supozuar riprodhueshmërinë në një matje, për shembull, numri i monedhave.
  • Trekëndëshi kënddrejtë 3-4-5 ishte një mjet për të siguruar një kënd të drejtë, duke përdorur litarë me 12 nyje të shpërndara në mënyrë të barabartë, për shembull.[3] 

Numrat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Përfundimisht, koncepti i numrave është bërë konkret dhe mjaftueshëm i përfolur saqë lindi numërimi, ndonjëherë me mnemonikë kënduese për t’u mësuar sekuencat të tjerëve. Të gjitha gjuhët e njohura njerëzore, përveç gjuhës Piraha, kanë fjalë për të paktën numrat "një" dhe "dy", dhe madje disa kafshë si zogu i zi mund të dallojnë një numër të habitshëm sendesh.[4]

Përparimet në sistemin numerik dhe në shkrim matematik përfundimisht çuan në zbulimin e operacioneve matematikore si mbledhja, zbritja, shumëzimi, pjesëtimi, ngritja në katror, rrënja katrore e kështu me radhë. Përfundimisht, operacionet u formalizuan dhe konceptet rreth operacioneve u kuptuan mjaftueshëm mirë për t'u deklaruar zyrtarisht dhe madje për t'u provuar. Shih, për shembull, algoritmin e Euklidit për gjetjen e pjesëtuesit më të madh të përbashkët të dy numrave.

Deri në Mesjetën e Lartë, sistemi numerik pozicional Hindu-Arab kishte arritur në Evropë, gjë që lejonte llogaritjen sistematike të numrave. Gjatë kësaj periudhe, përfaqësimi i një llogaritjeje në letër lejoi llogaritjen e shprehjeve matematikore dhe tabelimin e funksioneve matematikore si rrënja katrore dhe logaritmi i zakonshëm (për përdorim në shumëzim dhe pjesëtim), si dhe funksionet trigonometrike . Në kohën e kërkimit të Isak Njutonit, letra ose pergamena ishte një burim i rëndësishëm kompjuterik, dhe madje edhe në kohën tonë të sotme, studiues si Enriko Fermi mbulonin copa të rastësishme letre me llogaritje, për të kënaqur kuriozitetin e tyre rreth një ekuacioni.[5] Edhe në periudhën e kalkulatorëve të programueshëm, Richard Feynman pa hezitim ka llogaritur me dorë çdo hap që mbushte memorien e kalkulatorëve, vetëm për të mësuar përgjigjen; deri në vitin 1976, Feynman kishte blerë një kalkulator HP-25 me një kapacitet prej 49 hapash programimi; nëse një ekuacion diferencial kërkonte më shumë se 49 hapa për t'u zgjidhur, ai mund të vazhdonte llogaritjen e tij me dorë.

Llogaritja e hershme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pohimet matematikore nuk kanë arsyje të jenë vetëm abstrakte; kur një pohim mund të ilustrohet me numra realë, numrat mund të komunikohen dhe mund të lindë një bashkësi. Kjo lejon pohime të përsëritshme, dhe të verifikueshme të cilat janë shenjë dalluese e matematikës dhe shkencës. Kështu lloj deklaratash kanë ekzistuar për mijëra vjet dhe në shumë qytetërime, siç tregohet më poshtë:

Mjeti më i lashtë i njohur i përdorur për llogaritjet është Numëratori Sumerian, që mendohet se është shpikur në Babiloni rreth viteve 2700–2300 para erës sonë. Stili i tij origjinal i përdorimit ishte me vija të vizatuara në rërë me guralecë. 

Në 1050–771 para erës sonë , karroca me drejtim nga jugu u shpik në Kinën e lashtë. Ishte mekanizmi i parë i njohur me ingranazhe që ka përdorur një ingranazh diferencial, i cili më vonë u përdor në kompjuterët analogë. Kinezët shpikën gjithashtu një numërator më të sofistikuar rreth shekullit të 2-të para Krishtit, i njohur si Numëratori Kinez .[6] [7]

Në shekullin e 3-të para Krishtit, Arkimedi përdori parimin mekanik të ekuilibrit (shih Archimedes Palimpsest § The Method of Mechanical Theorems ) për të llogaritur problemet matematikore, të tilla si numri i kokrrizave të rërës në univers ( Llogaritësi i rërës ), i cili gjithashtu kërkonte një simbolizim rekursiv për numrat (p.sh., moria moria ).

Mekanizmi i Antikytherës besohet të jetë pajisja më e hershme e njohur për llogaritjen me ingranazhe. Ishte projektuar për të llogaritur pozicionimet astronomike. U zbulua në vitin 1901 në rrënojat e anijes Antikythera pranë ishullit grek të Antikythera's, midis Kythera dhe Kretës, dhe është njohur rreth vitit 100 para Krishtit.[8]

Sipas Simon Singh, matematikanët myslimanë bënë gjithashtu përparime të rëndësishme në kriptografi, siç është zhvillimi i kriptanalizës dhe analizës së frekuencës nga Alkindusi. [9] Makinat programueshme u shpikën gjithashtu nga inxhinierët myslimanë, siç është flautisti automatik nga vëllezërit Banū Mūsā.

Termi "algoritëm" rrjedh nga forma e latinizuar e emrit Al-Khwārizmī, Algoritmi.[10]

Gjatë Mesjetës, disa filozofë Evropianë bënë përpjekje për të prodhuar pajisje analoge kompjuterike. I ndikuar nga Arabët dhe Skolastika, filozofi Majorkan Ramon Llull (1232–1315) i kushtoi një pjesë të madhe të jetës së tij përcaktimit dhe projektimit të disa makinave logjike që, duke kombinuar të vërteta filozofike të thjeshta dhe të pamohueshme, mund të prodhonin të gjitha njohuritë e mundshme. Këto makina nuk u ndërtuan kurrë në të vërtetë, pasi ato ishin më shumë një eksperiment mendor për të prodhuar njohuri të reja në mënyra sistematike; megjithëse ato mund të kryenin operacione të thjeshta logjike, ato prapëseprapë kishin nevojë për një qenie njerëzore për interpretimin e rezultateve. Për më tepër, atyre u mungonte një arkitekturë e gjithanshme, secila makinë shërbente vetëm për qëllime shumë konkrete. Pavarësisht kësaj, puna e Llullit pati një ndikim të fortë te Gottfried Leibniz (fillimi i shekullit të 18-të), i cili i zhvilloi më tej idetë e tij dhe ndërtoi disa mjete llogaritëse duke i përdorur ato.

Kulminacioni i kësaj epoke të hershme në informatikës mekanike mund të shihet qartë në Motorin e Diferencës dhe pasardhësin e tij, Motorin Analitik, të dy të shkruar nga Charles Babbage . Babbage nuk e përfundoi kurrë ndërtimin e asnjërit prej motorëve, por në vitin 2002, Doron Swade dhe një grup prej inxhinierëve të tjerë në Muzeun e Shkencës në Londër përfunduan Motorin Diferencial të Babbage duke përdorur vetëm materiale që do të kishin qenë të disponueshme në vitet 1840.[11] Duke ndjekur projektin mjaft me detaje të Babbage, ata arritën të ndërtonin motorin funksional, duke i lejuar historianët të thoshin, me njëfarë besimi, se nëse Babbage do të kishte qenë në gjendje ta përfundonte Motorin e tij të Diferencave, ai do të kishte funksionuar.[12] Motori Analitik, përveç kësaj i përparuar, kombinoi koncepte nga puna e tij e mëparshme dhe ajo e të tjerëve për të krijuar një pajisje që, nëse do të ndërtohej siç është projektuar, do të kishte zotëruar shumë veti të një kompjuteri elektronik modern, të tilla si një "memorie zeroje" e brendshme ekuivalente me RAM-in, forma të shumëfishta të daljes duke përfshirë një zile, një grafik-ploter dhe një printer të thjeshtë, si dhe një memorie "të fortë" hyrje-daljeje të programueshme me karta të shpuara të cilat kishte mundësi t'i modifikonte, si dhe poashtu t'i lexonte. Përparimi kryesor që kishin pajisjet e Babbage-it përtej atyre të krijuara para tij ishte se çdo komponent i pajisjes ishte i pavarur nga pjesa tjetër e makinës, ashtu të njejtë si komponentët e një kompjuteri elektronik modern. Ky ishte një ndryshim themelor në mendim; pajisjet e mëparshme llogaritëse shërbenin vetëm për një qëllim të vetëm, por në rastin më të mirë duhej të çmontoheshin dhe rikonfiguroheshin për të zgjidhur një problem të ri. Pajisjet e Babbage mund të riprogramoheshin për të zgjidhur probleme të reja duke futur të dhëna të reja dhe të vepronin mbi llogaritjet e mëparshme brenda të njëjtës seri udhëzimesh. Ada Lovelace e çoi këtë koncept një hap më tej, duke krijuar një program për Motorin Analitik për të llogaritur numrat Bernoulli, një llogaritje komplekse që kërkon një algoritëm rekursiv. Ky konsiderohet të jetë shembulli i parë i një programi të vërtetë kompjuterik, një seri udhëzimesh që veprojnë mbi të dhëna që nuk dihen plotësisht derisa programi të ekzekutohet.

Pas Babbage, megjithëse i pavetëdijshëm për punën e tij të mëparshme,Percy Ludgate[13][14] në vitin 1909 publikoi të dytin nga të vetmit dy dizajne për motorë analitikë mekanikë në histori.[15] Dy shpikës të tjerë, Leonardo Torres Quevedo [16] dhe Vannevar Bush, [16] gjithashtu bënë kërkime të mëtejshme bazuar në punën e Babbage. Në veprën e tij "Ese mbi Automatikën " (1914), Torres paraqiti projektimin e një makine llogaritëse elektromekanike dhe prezantoi idenë e aritmetikës me pikë lundruese .[17] [18] Në vitin 1920, për të festuar 100-vjetorin e shpikjes së Aritmometrit, Torres prezantoi në Paris Aritmometrin Elektromekanik, një njësi aritmetike të lidhur me një makinë shkrimi në distancë, në të cilën mund të shtypeshin komandat dhe rezultatet në mënyrë automatike.[19] [20] Punimi i Bushit , Analiza Instrumentale (1936), diskutoi përdorimin e makinave ekzistuese të kartave shpuese të IBM për të zbatuar dizajnin e Babbage. Në të njëjtin vit, ai filloi projektin "Makinë Aritmetike e Shpejtë" për të hetuar problemet e ndërtimit të një kompjuteri dixhital elektronik.

Disa shembuj të llogaritjes analoge kanë mbijetuar deri në kohët e fundit. Një planimetër është një pajisje që kryen integrale, duke përdorur distancën si madhësi analoge. Deri në vitet 1980, sistemet HVAC përdornin ajrin si sasi analoge dhe si elementin kryesorë kontrollues. Ndryshe nga kompjuterët modernë dixhitalë, kompjuterët analogë nuk janë shumë fleksibël dhe duhet të rikonfigurohen (domethënë, të riprogramohen) në mënyrë manuale për t'i kaluar nga puna në një problem në tjetrin. Kompjuterët analogë kishin një avantazh ndaj kompjuterëve të hershëm dixhitalë, pasi ata mund të përdoreshin për të zgjidhur probleme komplekse duke përdorur analogë të sjelljes, ndërsa përpjekjet e para për kompjuterët dixhitalë ishin mjaft të kufizuara.

Një Grafik Smith është një nomogram i njohur mirë.

Meqenëse kompjuterët ishin të rrallë në këto kohëra, zgjidhjet shpesh kodoheshin në format letre, siç janë nomogramet,[21] të cilat më pas mund të prodhonin zgjidhje analoge për këto probleme, siç është shpërndarja e presioneve dhe temperaturave në një sistem ngrohjeje.

Kompjuterë elektronikë dixhitalë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

"Truri" [kompjuteri] një ditë mund të zbresë në nivelin tonë [të njerëzve të thjeshtë] dhe të na ndihmojë me llogaritjet e taksës mbi të ardhurat dhe kontabilitetit. Por këto janë vetëm spekulime dhe deri më tani nuk ka asnjë shenjë të kësaj.


— Gazeta britanike The Star në një artikull lajmesh të qershorit 1949 rreth kompjuterit EDSAC, shumë kohë përpara epokës së kompjuterëve personalë.[1]



Në një letër të vitit 1886, Charles Sanders Peirce përshkroi se si operacionet logjike mund të kryheshin nga qarqet elektrike të ndërrimit. Gjatë viteve 1880-81 ai tregoi se vetëm portat NOR (ose vetëm portat NAND ) mund të përdoren për të riprodhuar funksionet e të gjitha portave të tjera logjike, por kjo punë mbi të nuk u botua deri në vitin 1933. Prova e parë e botuar ishte nga Henry M. Sheffer në vitin 1913, kështu që operacioni logjik NAND nganjëherë quhet goditje Sheffer ; operacioni logjik NOR nganjëherë quhet shigjeta e Peirce-it . [22] Si pasojë, këto porta nganjëherë quhen porta logjike universale . [23]

Përfundimisht, tubat e vakumit zëvendësuan reletë për operacionet logjike. Modifikimi i valvulës Fleming nga Lee de Forest, në vitin 1907, mund të përdoret si një portë logjike. Ludwig Wittgenstein prezantoi një version të tabelës së vërtetësisë me 16 rreshta si propozimin 5.101 të Tractatus Logico-Philosophicus (1921). Walther Bothe, shpikësi i qarkut të rastësisë, mori një pjesë të Çmimit Nobel në fizikë në vitin 1954, për portën e parë moderne elektronike DHE në vitin 1924. Konrad Zuse projektoi dhe ndërtoi porta logjike elektromekanike për kompjuterin e tij Z1 (nga viti 1935 deri në vitin 1938).

Ideja e parë e regjistruar e përdorimit të elektronikës dixhitale për informatikë ishte punimi i vitit 1931 "Përdorimi i tiratronëve për numërimin automatik me shpejtësi të lartë të fenomeneve fizike" nga CE Wynn-Williams .[24] Nga viti 1934 deri në vitin 1936, inxhinieri i NEC, Akira Nakashima, Claude Shannon dhe Victor Shestakov, botuan punime që prezantonin teorinë e qarqeve komutuese, duke përdorur elektronikën dixhitale për operacionet algjebrike Booleane .[25] [26] [27] [28]

Në vitin 1936, Alan Turing botoi punimin e tij "Mbi Numrat e Llogaritshëm, me një Zbatim në Problemin e Ndërhyrjes" .[29] Në të, Turing përshkroi një makinë abstrakte kompjuterike që vepronte në një shirit njëdimensional dhe një makinë universale të aftë të imitonte çdo makinë tjetër të tillë.

Kompjuteri i parë elektronik dixhital u zhvillua midis prillit 1936 dhe qershorit 1939 në Departamentin e Patentave të IBM në Endicott, New York, nga Arthur Halsey Dickinson. [30] [31] Në këtë kompjuter, IBM prezantoi një pajisje llogaritëse me tastierë, procesor dhe dalje elektronike (ekran). Konkurrenti i IBM ishte kompjuteri elektronik dixhital NCR3566, i zhvilluar në NCR, Dayton, Ohio nga Joseph Desch dhe Robert Mumma në periudhën prill 1939 - gusht 1939. Makinat IBM dhe NCR ishin dhjetore, duke ekzekutuar mbledhjen dhe zbritjen në kodin e pozicionit binar.

Në dhjetor të vitit 1939, John Atanasoff dhe Clifford Berry përfunduan modelin e tyre eksperimental për të provuar konceptin e kompjuterit Atanasoff-Berry (ABC), i cili filloi të zhvillohej në vitin 1937. Ky model eksperimental është binar, ekzekutohet mbledhja dhe zbritja në kod binar oktal dhe është pajisja e parë dixhitale binar për llogaritjen elektronike . Kompjuteri Atanasoff-Berry kishte për qëllim zgjidhjen e sistemeve të ekuacioneve lineare, megjithëse nuk ishte i programueshëm. Kompjuteri nuk u përfundua kurrë plotësisht për shkak të largimit të Atanasoff nga Universiteti Shtetëror i Ajovës në vitin 1942 për të punuar për Marinën e Shteteve të Bashkuara. [32] Shumë njerëz ia atribuojnë ABC-së shumë nga idetë e përdorura në zhvillimet e mëvonshme gjatë epokës së informatikës së hershme elektronike. [33]

Kompjuteri Z3, i ndërtuar nga shpikësi gjerman Konrad Zuse në vitin 1941, ajo ishte makina e parë llogaritëse e programueshme dhe plotësisht automatike, por nuk ishte elektronike.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, llogaritja e balistikës bëhej nga gratë, të cilat punësoheshin si 'kompjuterë'. Termi 'kompjuter' mbajti kuptimin e një personi më së shumti gra,( sot të para si 'operatore') deri në vitin 1945, pas të cilit mori kuptimin modern të makinerisë që ka edhe sot.[34]

ENIAC (Integratori dhe Kompjuteri Elektronik Numerik) ishte kompjuteri i parë elektronik për qëllime të përgjithshme dhe gjenerale, i prezantuar publikut në vitin 1946. Ishte i kompletuar sipas modelit Turing, [35] dixhital dhe i aftë të riprogramohej për të zgjidhur një gamë të plotë problemesh kompjuterike. Gratë zbatuan programimin për makina si ENIAC, dhe burrat krijuan harduerin e tyre.[34]

Manchester Baby ishte kompjuteri i par ëelektronik me programe të ruajtura . U ndërtua në Universitetin Victoria të Mançesterit nga Frederic C. Williams, Tom Kilburn dhe Geoff Tootill, dhe programi i tij i parë u zhvillua më 21 qërshor të vitit 1948.

William Shockley, John Bardeen dhe Walter Brattain në Bell Labs shpikën transistorin e parë funksional, transistorin me kontakt të pikës, në vitin 1947, i ndjekur nga transistorin bipolar të kryqëzimit në vitin 1948. [36] [37] Në Universitetin e Mançesterit në vitin 1953, një ekip nën udhëheqjen e Tom Kilburn projektoi dhe ndërtoi kompjuterin e parë me tranzistor, të quajtur Kompjuteri i Tranzistorit, një makinë që përdorte transistorët e zhvilluar rishtazi në vend të valvulave. [38] Kompjuteri i parë me tranzistor me program të ruajtur ishte ETL Mark III, i zhvilluar nga Laboratori Elektroteknik i Japonisë [39] [40] [41] nga viti 1954 [42] deri në vitin 1956. [40] Megjithatë, transistorët e hershëm të kryqëzimit ishin pajisje relativisht të mëdha që ishin të vështira për t'u prodhuar në bazë të prodhimit masiv, gjë që i kufizoi ato në një numër aplikimesh të specializuara. [43]

Në vitin 1954,95% e kompjuterëve në shërbim përdoreshin për qëllime inxhinierike dhe shkencore.[44]  

Kompjuterët personalë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Transistori metal-oksid-silikon me efekt fushe (MOSFET), i njohur edhe si transistori MOS, u shpik në Bell Labs midis viteve 1955 dhe 1960, [45] [46] [47] [48] [49] [50] Ishte transistori i parë vërtet kompakt që mund të miniaturizohej dhe të prodhohej në masë për një gamë të gjerë përdorimesh.[43] MOSFET bëri të mundur ndërtimin e çipave të qarqeve të integruara me dendësi të lartë .[51] [52] MOSFET është transistori më i përdorur gjerësisht në kompjuterë,[53] [54] dhe është blloku themelor i ndërtimit të elektronikës dixhitale .[55]

Qarku i integruar MOS me portë silikoni u zhvillua nga Federico Faggin në Fairchild Semiconductor në vitin 1968.[56] Kjo çoi në zhvillimin e mikroprocesorit të parë me një çip të vetëm, Intel 4004. [57] Intel 4004 u zhvillua si një mikroprocesor me një çip të vetëm nga viti 1969 deri në vitin 1970, i udhëhequr nga Federico Faggin, Marcian Hoff dhe Stanley Mazor të Intel, si dhe Masatoshi Shima i Busicom. [58] Çipi u projektua dhe u realizua kryesisht nga Faggin, me teknologjinë e tij MOS me portë silikoni.[57] Mikroprocesori çoi në revolucionin e mikrokompjuterëve, me zhvillimin e mikrokompjuterit, i cili më vonë do të quhej kompjuter personal (PC).

Shumica e mikroprocesorëve të hershëm, siç janë Intel 8008 dhe Intel 8080, ishin 8-bitësh. Texas Instruments nxori në treg mikroprocesorin e parë plotësisht 16-bit, procesorin TMS9900, në qershor të vitit 1976.[59] Ata përdorën mikroprocesorin në kompjuterët TI-99/4 dhe TI-99/4A .

Vitet 1980 sollën përparime të rëndësishme me mikroprocesorët të cilët ndikuan shumë në fushat e inxhinierisë dhe disa shkencave të tjera. Mikroprocesori Motorola 68000 kishte një shpejtësi të përpunimit që ishte shumë më e lartë se mikroprocesorët e tjerë që përdoreshin në atë kohë. Për shkak të kësaj, të paturit e një mikroprocesori më të ri dhe më të shpejtë lejoi që mikrokompjuterët e rinj që dolën më pas të ishin më efikasë në sasinë e llogaritjeve që ishin në gjendje të bënin. Kjo ishte e dukshme në publikimin e Apple Lisa në vitin 1983. Lisa ishte një nga kompjuterët e parë personalë me një ndërfaqe grafike përdoruesi (GUI) që u shit komercialisht. Ai funksiononte në CPU-në Motorola 68000 dhe përdorte dy disqe floppy dhe një hard disk 5 MB për ruajtje. Makina kishte gjithashtu 1MB RAM të përdorur për të ekzekutuar softuer nga disku pa e rilexuar diskun vazhdimisht. [60] Pas dështimit të Lisa-s për sa i përket shitjeve, Apple nxori në shitje kompjuterin e saj të parë Macintosh, i cili ende funksiononte me mikroprocesorin Motorola 68000, por me vetëm 128KB RAM, një diskete dhe asnjë hard disk për të ulur çmimin.

Në fund të viteve 1980 dhe në fillim të viteve 1990, kompjuterët u bënë më të dobishëm për qëllime personale dhe pune, siç është përpunimi i tekstit .[61] Në vitin 1989, Apple ka nxjerr në treg Macintosh Portable, i cili peshonte 7.3 kg (16 lb) dhe ishte jashtëzakonisht e shtrenjtë, me kosto prej 7,300 dollarëve. Në publikim, ishte një nga laptopët më të fuqishëm në dispozicionim, por për shkak të kostove dhe peshës, nuk ka pas shumë sukses dhe u ndërpre vetëm dy vjet më vonë pas kësaj. Po atë vit, Intel prezantoi superkompjuterin Touchstone Delta, i cili përmbante 512 mikroprocesorë. Ky përparim teknologjik ishte mjaftë shumë domethënës, pasi është përdorur si modulë për disa prej sistemeve më të shpejta me shumë procesorë në botë. Madje u përdor si model paraprak për studiuesit e Caltech, të cilët e përdorën modelin për projekte si përpunimi në kohë reale i imazheve satelitore dhe simulimi i modeleve molekulare për fusha të ndryshme kërkimore.

Superkompjuterët

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Për sa i përket superkompjuterëve, superkompjuteri i parë i njohur në mënyrë të zgjeruar ishte Korporata e Kontrollit të Të Dhënave (CDC) 6600 [62] i ndërtuar në vitin 1964 nga Seymour Cray . Shpejtësia e saj maksimale ishte 40 MHz ose 3 milion operacione me pikë lundruese për sekondë ( FLOPS ). CDC 6600 u zëvendësua nga CDC 7600 në vitin 1969; [63] megjithëse shpejtësia e tij normale e orës nuk ishte më e shpejtë se ajo e 6600, 7600 ishte akoma më i shpejtë për shkak të shpejtësisë së tij maksimale të orës, e cila ishte afërsisht 30 herë më e shpejtë se ajo e 6600. Edhe pse CDC ishte një lider në superkompjuterë, marrëdhënia e tyre me Seymour Cray (e cila tashmë ishte duke u përkeqësuar) u shemb plotësisht. Në vitin 1972, Cray u largua nga CDC dhe themeloi kompaninë e tijc. Me mbështetjen e investitorëve në Wall Street, një industri e nxitur nga Lufta e Ftohtë, dhe pa kufizimet që kishte brenda CDC, ai krijoi superkompjuterin Cray-1 . Me një shpejtësi ore prej 80 Me një frekuencë prej 136 megaFLOPS, Cray krijoi një emër për veten në botën e informatikës. Deri në vitin 1982, Cray Research prodhoi Cray X-MP të pajisur me multiprocessing dhe në vitin 1985 nxori Cray-2, i cili vazhdoi me trendin e multiprocessing dhe arriti në 1.9 gigaFLOPS. Cray Research zhvilloi Cray Y-MP në vitin 1988, megjithatë më pas pati vështirësi të vazhdonte të prodhonte superkompjuterë. Kjo ndodhi kryesisht për shkak se Lufta e Ftohtë kishte mbaruar, dhe kërkesa për informatikë të përparuar nga kolegjet dhe qeveria ra në mënyrë drastike dhe kërkesa për njësi mikropërpunimi u rrit.

Në vitin 1998, David Bader zhvilloi superkompjuterin e parë të tipit Linux duke përdorur pjesë të zakonshme.[64] Gjatë kohës që ishte në Universitetin e New Mexico, Bader kërkoi të ndërtonte një superkompjuter që funksiononte me llojin Linux duke përdorur pjesë të gatshme për përdoruesit dhe një rrjet ndërlidhës me shpejtësi të lartë kurse latencë të ulët. Prototipi përdori një "AltaCluster" të Alta Technologies me tetë 333 njësi të dyfishta. Kompjuterë MHz, Intel Pentium II që përdorin një kernel të modifikuar Linux. Bader portoi një sasi të konsiderueshme të softuerëve për të ofruar mbështetje për Linux për komponentët e nevojshëm, si dhe kod nga anëtarët e Aleancës Kombëtare të Shkencave Kompjuterike (NCSA) për të siguruar ndërveprimin, pasi asnjë prej tyre nuk ishte ekzekutuar më parë në Linux. [65] Duke përdorur dizajnin e suksesshëm të prototipit, ai udhëhoqi zhvillimin e "RoadRunner", superkompjuteri i parë Linux për përdorim të hapur nga komuniteti kombëtar i shkencës dhe inxhinierisë nëpërmjet Rrjetit Kombëtar të Teknologjisë të Fondacionit Kombëtar të Shkencës. RoadRunner u vu në përdorim prodhimi në prill të vitit 1999. Në kohën e vendosjes së tij në përdorim, ai konsiderohej si një nga 100 superkompjuterët më të shpejtë në botë. [65] [66] Edhe pse grupet e bazuara në Linux që përdorin pjesë të nivelit të konsumatorit, të tilla si Beowulf, ekzistonin para zhvillimit të prototipit të Bader dhe RoadRunner, atyre u mungonte shkallëzueshmëria, gjerësia e brezit dhe aftësitë e llogaritjes paralele për t'u konsideruar superkompjuterë "të vërtetë". [65]

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Duke filluar me raste të veçanta të njohura, llogaritja e logaritmeve dhe funksioneve trigonometrike mund gjithashtu të kryhet duke kërkuar numrat në një tabelë matematikore të thjeshtë dhe duke interpoluar midis rasteve që njihen tashmë. Për ndryshime mjaft të vogla, ky operacion linear ishte mjaft i saktë për t’u përdorur në navigacion dhe astronomi në Epokën e Eksplorimit . Përdorimet e interpolimit kanë lulëzuar në 500 vitet e fundit: deri në shekullin e njëzetë, Leslie Comrie dhe WJ Eckert sistematizuan përdorimin e interpolimit në tabelat e numrave për llogaritjen me karta shënuese.

Parashikimi i motit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Zgjidhja numerike e ekuacioneve diferenciale, veçanërisht ekuacionet e Navier-Stokes, ishte një stimul i rëndësishëm për informatikën, me qasjen numerike të Lewis Fry Richardson për zgjidhjen e ekuacioneve diferenciale. Parashikimi i parë i kompjuterizuar i motit u krye në vitin 1950 nga një ekip i përbërë nga meteorologët amerikanë Jule Charney, Philip Duncan Thompson, Larry Gates dhe meteorologu norvegjez Ragnar Fjørtoft, matematikani i aplikuar John von Neumann dhe programuesja e ENIAC Klara Dan von Neumann.[67] [68] [69] Deri më sot, disa nga sistemet kompjuterike më të fuqishme në Tokë përdoren për parashikimet e motit . [70]

Llogaritjet simbolike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Deri në fund të viteve 1960, sistemet kompjuterike mund të kryenin manipulime algjebrike simbolike mjaftueshëm mirë për të kaluar kurset e llogaritjes në nivel universitar. 

Gra të rëndësishme dhe kontributet e tyre

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gratë shpesh janë të nën-përfaqësuara në fushat STEM kur krahasohen me homologët e tyre meshkuj. Në epokën moderne para viteve 1960, informatika shihej shumicën e rasteve si "punë e grave", pasi shoqërohej me funksionimin e makinave tabelare dhe punëve të tjera mekanike të zyrave.[71] [72] Saktësia e kësaj lidhjeje ndryshonte nga vendi në vend. Në Amerikë, Margaret Hamilton kujtoi një mjedis të dominuar nga burrat,[73] ndërsa Elsie Shutt kujtoi habinë kur pa se edhe gjysma e operatorëve të kompjuterëve në Raytheon ishin burra.[74] Operatorët e makinerive në Britani ishin kryesisht gra në fillim të viteve 1970.[75] Ndërsa këto perceptime ndryshuan dhe informatika u bë një karrierë me status të lartë, fusha u dominua më shumë nga burrat.[76] [77] [78] Profesoresha Janet Abbate, në librin e saj “Rikodimi i Gjinisë”, shkruan:

Megjithatë, gratë ishin një prani e rëndësishme në dekadat e para të informatikës. Ato përbënin shumicën e programueseve të para të kompjuterave gjatë Luftës së Dytë Botërore; ato mbanin pozicione përgjegjësie dhe ndikimi në industrinë e hershme të kompjuterave; dhe ishin të punësuara në numër që, ndonëse një pakicë e vogël e totalit, krahasoheshin në mënyrë të favorshme me përfaqësimin e grave në shumë fusha të tjera të shkencës dhe inxhinierisë. Disa programuese femra të viteve 1950 dhe 1960 do ta kishin përçmuar idenë se programimi do të konsiderohej ndonjëherë një profesion mashkullor, megjithatë përvojat dhe kontributet e këtyre grave u harruan shumë shpejt. [79]

Disa shembuj shumë të rëndësishëm të grave në historinë e informatikës janë:

  • Ada Lovelace : shkroi shtojcën e veprës "Makina Analitike" të Babbage-it. Duke detajuar, në stil poetik, algoritmin e parë kompjuterik; një përshkrim i saktë se si duhet të kishte funksionuar Makina Analitike bazuar në projektimin e saj.
  • Grace Murray Hopper : një pioniere e informatikës. Ajo punoi së bashku me Howard H. Aiken në Mark I. Hopper të IBM-it dhe gjithashtu doli me termin " debugging ".
  • Hedy Lamarr : shpiku një teknologji " kërcimi frekuence " që Marina e përdori gjatë Luftës së Dytë Botërore për të kontrolluar silurët nëpërmjet sinjaleve radio. E njëjta teknologji përdoret edhe sot në krijimin e sinjaleve Bluetooth dhe Wi-Fi .
  • Frances Elizabeth "Betty" Holberton : shpiku " pikat e ndërprerjes ", të cilat janë pauza të vogla të vendosura në rreshta të kodit kompjuterik për të ndihmuar programuesit të zbulojnë, zgjidhin problemet dhe t'i zgjidhin ato lehtësisht.
  • Gratë që fillimisht programuan ENIAC : Kay McNulty, Betty Jennings, Marlyn Meltzer, Fran Bilas, Ruth Lichterman dhe Betty Holberton (shih më sipër).
  • Jean E. Sammet : bashkë-dizajnoi COBOL-in, një gjuhë programimi e përdorur gjerësisht.
  • Frances Allen : shkencëtare kompjuterash dhe pioniere në fushën e optimizimit të kompajlerëve, gruaja e parë që fitoi Çmimin Turing .
  • Karen Spärck Jones : përgjegjëse për " frekuencën inverse të dokumenteve " - një koncept që përdoret më së shpeshti nga motorët e kërkimit.
  • Dana Angluin : dha kontribute themelore në teorinë e të mësuarit kompjuterik .
  • Margaret Hamilton : drejtoresha e Divizionit të Inxhinierisë së Softuerëve në MIT, e cila zhvilloi softuer fluturimi në bord për Misionet në Hapësirë të Apollo-s .
  • Barbara Liskov : zhvilloi " parimin e zëvendësimit të Liskov ".
  • Radia Perlman : shpiku " Protokollin Spanning Tree ", një protokoll kyç rrjeti i përdorur në rrjetet Ethernet .
  • Stephanie "Steve" Shirley : themeloi F International, një kompani softuerësh të pavarur shumë të suksesshme.
  • Sophie Wilson : ndihmoi në projektimin e arkitekturës së procesorit ARM, e cila përdoret gjerësisht në shumë produkte, të tilla si telefonat inteligjentë dhe videolojërat.
  • Ann Hardy : ishte pionere në sistemet e ndarjes së kohës në kompjuter.
  • Lynn Conway : revolucionarizoi projektimin dhe prodhimin e mikroçipave duke bashkë-prezantuar projektimin e strukturuar VLSI midis shpikjeve të tjera.
  • Gratë në Bletchley Park : rreth 8,000 gra që punuan në pozicione të ndryshme me kriptoanalizën britanike gjatë Luftës së Dytë Botërore. Shumë prej tyre vinin nga Shërbimi Mbretëror Detar i Grave (të cilat quheshin "wrens"), si dhe nga Forcat Ajrore Ndihmëse të Grave ("WAAF"). Ato luajtën një rol të rëndësishëm në zbulimin e kodit "Enigma" dhe në ndihmën e Aleatëve për të fituar luftën.

Shih poashtu

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • Algoritmi
  • Ligji i Moore-it
  • Afati kohor i kostove të pajisjeve kompjuterike
  • Instituti Charles Babbage - qendër kërkimore për historinë e informatikës në Universitetin e Minesotës
  • Kategoria e afateve kohore të informatikës
  • Historia e informatikës në Bashkimin Sovjetik
  • Historia e informatikës në Poloni
  • Historia e pajisjeve kompjuterike në Jugosllavi
  • Historia e softuerëve
  • Historia e superkompjuterëve
  • Shoqata e Historisë së IT-së
  • Listat e matematikanëve
  • Lista e pionierëve në shkencën kompjuterike
  • Kronologjia e informatikës kuantike dhe komunikimit
  • Kronologjia e informatikës 2020–deri më sot

Referencat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ "One-to-One Correspondence: 0.5". Victoria Department of Education and Early Childhood Development. Arkivuar nga origjinali më 20 nëntor 2012. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  2. ↑ Ifrah, Georges (2000), The Universal History of Numbers: From prehistory to the invention of the computer., John Wiley and Sons, fq. 48, ISBN 0-471-39340-1 {{citation}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ↑ W., Weisstein, Eric. "3, 4, 5 Triangle". mathworld.wolfram.com (në anglisht). Marrë më 2017-09-11.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
  4. ↑ Lorenz, Konrad (1961). King Solomon's Ring. Përkthyer nga Marjorie Kerr Wilson. London: Methuen. ISBN 0-416-53860-6. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  5. ↑ "DIY: Enrico Fermi's Back of the Envelope Calculations | Know-Q-Out". www.knowqout.com. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ↑ Ifrah, Georges (2000). The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer. John Wiley & Sons. fq. 126. ISBN 978-0-471-39340-5. The Sumerian abacus... a table of successive columns which delimited the successive orders of magnitude of their sexagesimal number system. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ↑ Carruccio, Ettore (2006). Mathematics and Logic in History and in Contemporary Thought. Aldine Transaction. fq. 14. ISBN 978-0-202-30850-0. It is the belief of Old Babylonian scholars such as Carruccio that Old Babylonians "seem to have used the abacus for the operations of addition and subtraction; however, this primitive device proved difficult to use for more complex calculations". {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ↑ Ouellette, Jennifer (12 mars 2021). "Scientists solve another piece of the puzzling Antikythera mechanism". Ars Technica. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  9. ↑ "Al-Kindi, Cryptgraphy, Codebreaking and Ciphers". 9 qershor 2003. Marrë më 2022-07-03. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  10. ↑ Boyer, Carl B. (1991). A History of Mathematics. John Wiley & Sons. fq. 227. ISBN 978-0471543978. The word 'algorithm' is a corruption of the name Al-Khwarizmi, with whom the Hindu-Arabic numerals were introduced to the West. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  11. ↑ "A 19th-Century Mathematician Finally Proves Himself". NPR.org (në anglisht). Marrë më 2022-10-24.
  12. ↑ "A Modern Sequel | Babbage Engine | Computer History Museum". www.computerhistory.org. Marrë më 2022-10-24. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  13. ↑ Randell 1982, ff. 4–5.
  14. ↑ "Percy Ludgate's Analytical Machine". fano.co.uk. Marrë më 29 tetor 2018. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  15. ↑ "Percy E. Ludgate Prize in Computer Science" (PDF). The John Gabriel Byrne Computer Science Collection. Marrë më 2020-01-15. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  16. 1 2 Randell 1982.
  17. ↑ L. Torres Quevedo (1914). "Ensayos sobre Automática – Su definicion. Extension teórica de sus aplicaciones". Revista de la Academia de Ciencias Exacta, Revista 12: 391–418. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  18. ↑ Torres Quevedo, L. (1915). "Essais sur l'Automatique - Sa définition. Etendue théorique de ses applications". Revue Génerale des Sciences Pures et Appliquées. 2: 601–611. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  19. ↑ "Computer Pioneers by J.A.N. Lee - Leonardo Torres Y Quevedo". Marrë më 3 shkurt 2018. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  20. ↑ Bromley 1990.
  21. ↑ Steinhaus, H. (1999). Mathematical Snapshots (bot. 3rd). New York: Dover. fq. 92–95, 301. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  22. ↑ Büning, Hans Kleine; Lettmann, Theodor (1999). Propositional logic: deduction and algorithms. Cambridge University Press. fq. 2. ISBN 978-0-521-63017-7. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  23. ↑ Bird, John (2007). Engineering mathematics. Newnes. fq. 532. ISBN 978-0-7506-8555-9. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  24. ↑ Wynn-Williams, C. E. (korrik 2, 1931), "The Use of Thyratrons for High Speed Automatic Counting of Physical Phenomena", Proceedings of the Royal Society A, vëll. 132 no. 819, fq. 295–310, Bibcode:1931RSPSA.132..295W, doi:10.1098/rspa.1931.0102 {{citation}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  25. ↑ Yamada, Akihiko (2004). "History of Research on Switching Theory in Japan". IEEJ Transactions on Fundamentals and Materials. 124 (8). Institute of Electrical Engineers of Japan: 720–726. Bibcode:2004IJTFM.124..720Y. doi:10.1541/ieejfms.124.720. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  26. ↑ "Switching Theory/Relay Circuit Network Theory/Theory of Logical Mathematics". IPSJ Computer Museum, Information Processing Society of Japan. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  27. ↑ Stanković, Radomir S. [in gjermanisht]; Astola, Jaakko Tapio [in finlandisht], red. (2008). Reprints from the Early Days of Information Sciences: TICSP Series On the Contributions of Akira Nakashima to Switching Theory (PDF). Tampere International Center for Signal Processing (TICSP) Series. Vëll. 40. Tampere University of Technology, Tampere, Finland. ISBN 978-952-15-1980-2. ISSN 1456-2774. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2021-03-08. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja) (3+207+1 pages) 10:00 min
  28. ↑ Stanković, Radomir S.; Astola, Jaakko T.; Karpovsky, Mark G. "Some Historical Remarks on Switching Theory" (PDF). Tampere International Center for Signal Processing, Tampere University of Technology. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 5 korrik 2017. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  29. ↑ Turing, Alan M. (1936), "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem", Proceedings of the London Mathematical Society, 2, vëll. 42 (publikuar 1937), fq. 230–265, doi:10.1112/plms/s2-42.1.230 {{citation}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) (and Turing, Alan M. (1938), "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem. A correction", Proceedings of the London Mathematical Society, 2, vëll. 43 no. 6 (publikuar 1937), fq. 544–546, doi:10.1112/plms/s2-43.6.544 {{citation}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!))
  30. ↑ Pugh, Emerson W. (1996). Building IBM: Shaping an Industry and its Technology. The MIT Press. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  31. ↑ "Patents and Inventions". IBM100. 7 mars 2012. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  32. ↑ "Atanasoff-Berry Computer Operation/Purpose". {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  33. ↑ "Atanasoff-Berry Computer Court Case". {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  34. 1 2 Light, Jennifer S. (korrik 1999). "When Computers Were Women". Technology and Culture. 40 (3): 455–483. doi:10.1353/tech.1999.0128. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  35. ↑ rudd. "Early Turing-complete Computers | Rudd Canaday" (në anglishte amerikane). Marrë më 2024-04-17.
  36. ↑ Lee, Thomas H. (2003). The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits (PDF). Cambridge University Press. ISBN 9781139643771. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-12-09. Marrë më 2019-09-16. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  37. ↑ Puers, Robert; Baldi, Livio; Voorde, Marcel Van de; Nooten, Sebastiaan E. van (2017). Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes. John Wiley & Sons. fq. 14. ISBN 9783527340538. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  38. ↑ Lavington, Simon (1998), A History of Manchester Computers (bot. 2), Swindon: The British Computer Society, fq. 34–35 {{citation}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  39. ↑ "Early Computers". Information Processing Society of Japan. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  40. 1 2 "Electrotechnical Laboratory ETL Mark III Transistor-Based Computer". Information Processing Society of Japan. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  41. ↑ "Early Computers: Brief History". Information Processing Society of Japan. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  42. ↑ Fransman, Martin (1993). The Market and Beyond: Cooperation and Competition in Information Technology. Cambridge University Press. fq. 19. ISBN 9780521435253. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  43. 1 2 Moskowitz, Sanford L. (2016). Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century. John Wiley & Sons. fq. 165–167. ISBN 9780470508923. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  44. ↑ Ensmenger, Nathan (2010). The Computer Boys Take Over. MIT Press. fq. 58. ISBN 978-0-262-05093-7. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  45. ↑ Huff, Howard; Riordan, Michael (2007-09-01). "Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword)". The Electrochemical Society Interface. 16 (3): 29. doi:10.1149/2.F02073IF. ISSN 1064-8208. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  46. ↑ Frosch, C. J.; Derick, L (1957). "Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon". Journal of the Electrochemical Society (në anglisht). 104 (9): 547. doi:10.1149/1.2428650.
  47. ↑ KAHNG, D. (1961). "Silicon-Silicon Dioxide Surface Device". Semiconductor Devices: Pioneering Papers. fq. 583–596. doi:10.1142/9789814503464_0076. ISBN 978-981-02-0209-5. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  48. ↑ Lojek, Bo (2007). History of Semiconductor Engineering. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag Berlin Heidelberg. fq. 321. ISBN 978-3-540-34258-8. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  49. ↑ Ligenza, J.R.; Spitzer, W.G. (1960). "The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen". Journal of Physics and Chemistry of Solids (në anglisht). 14: 131–136. Bibcode:1960JPCS...14..131L. doi:10.1016/0022-3697(60)90219-5.
  50. ↑ Lojek, Bo (2007). History of Semiconductor Engineering. Springer Science & Business Media. fq. 120. ISBN 9783540342588. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  51. ↑ "Who Invented the Transistor?". Computer History Museum. 4 dhjetor 2013. Marrë më 20 korrik 2019. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  52. ↑ Hittinger, William C. (1973). "Metal-Oxide-Semiconductor Technology". Scientific American. 229 (2): 48–59. Bibcode:1973SciAm.229b..48H. doi:10.1038/scientificamerican0873-48. ISSN 0036-8733. JSTOR 24923169. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  53. ↑ "Dawon Kahng". National Inventors Hall of Fame. Marrë më 27 qershor 2019. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  54. ↑ "Martin Atalla in Inventors Hall of Fame, 2009". Marrë më 21 qershor 2013. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  55. ↑ "Triumph of the MOS Transistor". YouTube. Computer History Museum. 6 gusht 2010. Arkivuar nga origjinali më 2021-12-21. Marrë më 21 korrik 2019. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  56. ↑ "1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs". Computer History Museum. Marrë më 22 korrik 2019. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  57. 1 2 "1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip". Computer History Museum. Marrë më 22 korrik 2019. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  58. ↑ Faggin, Federico (dimër 2009). "The Making of the First Microprocessor". IEEE Solid-State Circuits Magazine. 1 (1): 8–21. doi:10.1109/MSSC.2008.930938. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  59. ↑ Conner, Stuart. "Stuart's TM 990 Series 16-bit Microcomputer Modules". www.stuartconner.me.uk. Marrë më 2017-09-05. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  60. ↑ "Computers | Timeline of Computer History | Computer History Museum". www.computerhistory.org (në anglisht). Marrë më 2022-12-26.
  61. ↑ "A brave new world: the 1980s home computer boom". HistoryExtra (në anglisht). Marrë më 2024-04-18.
  62. ↑ Vaughan-Nichols, Steven (nëntor 27, 2017). "A super-fast history of supercomputers: From the CDC 6600 to the Sunway TaihuLight". {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  63. ↑ Bell, Gordon (janar 25, 1998) [November 10, 1997], "CDC 7600", gordonbell.azurewebsites.net, fq. 52, marrë më 2026-07-13 {{citation}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  64. ↑ "David Bader Selected to Receive the 2021 IEEE Computer Society Sidney Fernbach Award". IEEE Computer Society. shtator 22, 2021. Marrë më 2023-10-12. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  65. 1 2 3 Bader, David A. (2021). "Linux and Supercomputing: How My Passion for Building COTS Systems Led to an HPC Revolution". IEEE Annals of the History of Computing. 43 (3): 73–80. Bibcode:2021IAHC...43c..73B. doi:10.1109/MAHC.2021.3101415. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  66. ↑ Fleck, John (prill 8, 1999). "UNM to crank up $400,000 supercomputer today". Albuquerque Journal. fq. D1. {{cite news}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  67. ↑ Charney, J.G.; Fjörtoft, R.; von Neumann, J. (nëntor 1950). "Numerical Integration of the Barotropic Vorticity Equation". Tellus. 2 (4): 237–254. Bibcode:1950Tell....2..237C. doi:10.3402/tellusa.v2i4.8607. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  68. ↑ Witman, Sarah (16 qershor 2017). "Meet the Computer Scientist You Should Thank For Your Smartphone's Weather App". Smithsonian (në anglisht). Marrë më 22 korrik 2017.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  69. ↑ Edwards, Paul N. (2010). A Vast Machine: Computer Models, Climate Data, and the Politics of Global Warming. The MIT Press. ISBN 978-0262013925. Marrë më 2020-01-15. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  70. ↑ US Department of Commerce, NOAA. "About Supercomputers". www.weather.gov (në anglishte amerikane). Marrë më 2024-04-18.
  71. ↑ Ensmenger, Nathan (2012). The Computer Boys Take Over. MIT Press. fq. 38. ISBN 978-0-262-51796-6. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  72. ↑ Hicks, Mar (2017). Programmed inequality: how Britain discarded women technologists and lost its edge in computing. MIT Press. fq. 1. ISBN 978-0-262-53518-2. OCLC 1089728009. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  73. ↑ Creighton, Jolene (korrik 7, 2016). "Margaret Hamilton: The Untold Story of the Woman Who Took Us to the Moon". Futurism.com. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  74. ↑ Thompson, Clive (shkurt 13, 2019). "The Secret History of Women in Coding". New York Times. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  75. ↑ Hicks 2017: "The Civil Service's computing workforce continued to bifurcate along both gendered and class lines, even though among machine operators in industry and government there were still more than 6.5 times as many women as men in 1971."
  76. ↑ Cohen, Rhaina (shtator 7, 2016). "What Programming's Past Reveals About Today's Gender Pay Gap". The Atlantic. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  77. ↑ Hicks 2017: "In the 1940s, computer operation and programming was viewed as women's work—but by the 1960s, as computing gained prominence and influence, men displaced the thousands of women who had been pioneers in a feminized field of endeavor, and the field acquired a distinctly masculine image ... Soon, women became synonymous with office machine operators and their work became tied to typewriters, desktop accounting machines, and room-sized punched card equipment installations ... Their alignment with machine work in offices persisted through waves of equipment upgrades and eventually through the changeover from electromechanical to electronic systems."
  78. ↑ Ensmenger 2012: "Over the 1960s, developments in the computing professions were creating new barriers to female participation. An activity originally intended to be performed by low-status, clerical—and more often than not, female—computer programming was gradually and deliberately transformed into a high-status, scientific, and masculine discipline .... In 1965, for example, the Association for Computing Machinery imposed a four-year degree requirement for membership that, in an era when there were almost twice as many male as there were female college undergraduates, excluded significantly more women than men ... Similarly, certification programs or licensing requirements erected barriers to entry that disproportionately affected women."
  79. ↑ Abbate, Janet (2012). Recoding gender : women's changing participation in computing. Cambridge, Mass.: MIT Press. fq. 1. ISBN 978-0-262-30546-4. OCLC 813929041. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Historia_e_llogaritjes_kompjuterike&oldid=3061917"