Jump to content

Dango

lembaniso ma linki
Kufuma Wikipedia

Dango ni malango agho ghakupangika na kulondezgeskeka na mawupu gha ulongozgi panji gha ŵanthu kuti ghalongozge nkhalo, ndipo ng'anamulo yake yakwenelera yaŵa nkhani ya kususkana kwa nyengo yitali. Ŵanyake ŵakulilongosola nga ni kasandiro, ndipo ŵanyake nga ni luso la ulunji. Malango agho caro cikulondezgeska ghangapangika na mphala, ndipo ghakuŵa malango gha mphala; na cigaŵa cakufiska malango kwizira mu vilangulo na malongozgero; panji na viweruzgo vya ŵeruzgi, ivyo vikuŵa viweruzgo vyakulongozgera mu madera gha mazaza gha Dango la Viweruzgo. Wakuwusa payekha wangacita milimo iyi yose mu ufumu wake. Kupangika kwa malango ghene kungakhwaskika na Dango Likulu, lakulembeka panji lambura kulembeka, kweniso wanangwa uwo walembeka mu ilo. Dango likukhwaska ndyali, cuma, mbiri na ŵanthu mu nthowa zakupambanapambana, ndipo likuteŵetera so nga ni nkhoswe pa ubwezi wa ŵanthu.

Ndondomeko za dango zikupambana kuyana na dera la mazaza, ndipo kupambana kwake kukusandika mu kasandiro ka kuyaniska malango. Mu madera gha mazaza gha Dango la Malemba, mphala panji wupu unyake wapakati ukulemba malango ghose mu malemba ghamoza na kughawunjika pamoza. Mu ndondomeko za Dango la Viweruzgo, ŵeruzgi ŵangapanga malango gha viweruzgo agho ŵanthu wose ŵakwenera kughalondezga kwizira mu viweruzgo vyakulongozgera, nangauli nyengo zinyake malango agha ghangang'anamulika na mphara yapacanya panji mphala. Dango la cisopa likugwira ntchito mu magulu ghanyake gha visopa na mu vyaro vinyake, ndipo kale lakakhwaska dango lambura cisopa.

Dango lingagawika mu vigaŵa viŵiri: dango la ŵanthu wose likukhwaskana na ulongozgi na ŵanthu, kusazgapo dango la Dango Likulu, dango la ulongozgi, na dango la ukana-malango; dango la ŵanthu paŵekha likukhwaskana na mphindano za dango pakati pa ŵanthu mu vigaŵa nga ni maphangano, cuma, kunanga ŵanyake, na dango la malonda. Kupambana uku nkhwakuwoneka comene mu vyaro vya Dango la Malemba, comenecomene ivyo vili na ndondomeko yapadera ya mphara za ulongozgi; kweni mu madera gha mazaza gha Dango la Viweruzgo, kupatulana kwa dango la ŵanthu wose na la ŵanthu paŵekha kukuwoneka comene yayi.

Dango likupeleka nkhani za kusanda kwa ŵasambiri mu mbiri ya dango, kasandiro ka vinjeru, kusanda cuma, na kasandiro ka wupu wa ŵanthu. Dango likwiziska so nkhani zakuzirwa na zakusuzga zakukhwaskana na kuyana kwa ŵanthu, kweruzga kwambura kutora lwande, na ulunji.

Muzu wa Lizgu

[lembaso | kulemba source]

Lizgu la Cingelezi lakuti law, ilo likusangika mu Cingelezi ca Kale nga ni lagu, likufuma ku lizgu la Cinorse ca Kale lakuti lǫg. Mu umoza wake, lag likang'anamulanga "cinthu cakuŵikika panji cakukhazikika", kweni mu unandi wake likang'anamulanga "dango".

Kasandiro ka Vinjeru ka Dango

[lembaso | kulemba source]

Kasandiro ka vinjeru ka dango kakumanyikwa comene kuti kasandiro ka malango. Kasandiro ka malango ka vyakwenelera kakufumba kuti "Kasi dango likwenera kuŵa wuli?", apo kasandiro ka malango kakusanda kakufumba kuti "Kasi dango ni vici?"

Kasandiro ka Malango Kakusanda

[lembaso | kulemba source]

Pali kuyezgayezga kunandi kwa kupanga "ng'anamulo ya dango iyo yingazomerezgeka na ŵanthu wose pa caro cose". Mu 1972, Baron Hampstead wakasacizga kuti ng'anamulo nga iyi yingapangika yayi. McCoubrey na White ŵakayowoya kuti fumbo lakuti "Kasi dango ni vici?" lilije zgoro lambura kusuzga. Glanville Williams wakayowoya kuti ng'anamulo ya lizgu lakuti "dango" yikuyana na malo agho lizgu ili likugwiliskirika ntchito. Wakayowoya kuti, mwaciyelezgero, "dango la mdawuko la kale" na "dango la msumba" ni malo agho lizgu lakuti "dango" lili na ng'anamulo ziŵiri zakupambana izo zingagumanyika yayi. Thurman Arnold wakayowoya kuti nkhwakuwonekera kuti nchambura kucitikiska kupeleka ng'anamulo ya lizgu lakuti "dango", ndipo nkhwakuwonekera so kuti kuyezgayezga kupeleka ng'anamulo yake kukwenera kulekeka yayi nyengo yose. Munthu wangaghanaghana kuti palije cifukwa ca kupeleka ng'anamulo ya lizgu lakuti "dango" (mwaciyelezgero, "tiluwe nkhani za pacanya-pacanya, tiye ku milandu yeneyene").

Ng'anamulo yimoza njakuti dango ni ndondomeko ya malango na malongozgero agho ghakulondezgeskeka na mawupu gha ŵanthu kuti ghawuse nkhalo. Mu buku la The Concept of Law, H. L. A. Hart wakayowoya kuti dango ni "ndondomeko ya malango"; John Austin wakayowoya kuti dango ni "cilangulo ca wakuwusa wapacanya, cakukhomezgeka na kofya kwa cilango"; Ronald Dworkin, mu buku lake la Law's Empire, wakulongosola dango nga ni "ghanoghano la kung'anamula" kuti ulunji ufiskike; ndipo Joseph Raz wakuti dango ni "mazaza" ghakuŵa nkhoswe pa vyakukhumba vya ŵanthu. Oliver Wendell Holmes wakapeleka ng'anamulo ya dango kuti ni "ucimi wa ivyo mphara zicitenge nadi, ndipo palije cinyake cakujikuzga kuluska ivi." Mu buku lake la Treatise on Law, Thomas Aquinas wakuti dango ni kulongosola vinthu mwa vinjeru, vyakukhwaskana na uwemi wa ŵanthu wose, uko kukuthandazgika na yose uyo wapika udindo wa kupwelelera ŵanthu. Ng'anamulo iyi yili na vigaŵa vya dango lakuŵikika na vya dango la kawiro.

Dango, Nkhalo Yiwemi na Ulunji

[lembaso | kulemba source]

Ng'anamulo za dango kanandi zikwiziska fumbo lakuti kasi dango likusazgamo nkhalo yiwemi mpaka pati. Zgoro la John Austin, la ghanoghano la candulo, likaŵa kuti dango ni "vilangulo, vyakukhomezgeka na kofya kwa vilango, vyakufuma kwa wakuwusa wapacanya, uyo ŵanthu ŵazgoŵera kumupulikira". Kweni ŵakukolera dango la kawiro, nga ni Jean-Jacques Rousseau, ŵakuti dango likulongola malango gha kawiro agho ni gha nkhalo yiwemi na ghambura kusintha. Ghanoghano la "dango la kawiro" likamba mu kasandiro ka vinjeru ka Ŵagiriki ŵa kale pa nyengo yimoza na ghanoghano la ulunji, ndipo likawelera so mu ukhaliro wa Kumadazi kwizira mu malemba gha Thomas Aquinas, comenecomene buku lake la Treatise on Law.

Hugo Grotius, uyo wakambiska ndondomeko ya dango la kawiro yakuthemba pa vinjeru pera, wakayowoya kuti dango likufuma ku khumbo la ŵanthu la kukhala pamoza, nga umo Aristotle wakalongolera, kweniso ku vinjeru. Immanuel Kant wakagomezga kuti cilangulo ca nkhalo yiwemi cikukhumba kuti malango "ghasankhike nga ni kuti ghakwenera kugwira ntchito nga ni malango gha kawiro gha pa caro cose". Jeremy Bentham na msambiri wake Austin, kulondezga David Hume, ŵakagomezga kuti ici cikasazganya suzgo la "ivyo viliko" na "ivyo vikwenera kuŵa". Bentham na Austin ŵakakolera dango lakuŵikika; kuti dango nadi ndakupatukana limoza na "nkhalo yiwemi". Kant wakasuskika so na Friedrich Nietzsche, uyo wakakana fundo ya kuyana kwa ŵanthu, ndipo wakagomezga kuti dango likufuma ku khumbo la kuŵa na mazaza, ndipo lingacemeka yayi kuti nda "nkhalo yiwemi" panji nda "nkhalo yiheni".

Mu 1934, musandi wa vinjeru wa ku Austria, Hans Kelsen, wakalutilizga mdawuko wa dango lakuŵikika mu buku lake la Pure Theory of Law. Kelsen wakagomezga kuti nangauli dango ndakupatukana na nkhalo yiwemi, lili na "ukwenelero", kung'anamula kuti tikwenera kulipulikira. Nangauli malango ni mazgo gha "ivyo viliko" (mwaciyelezgero, dipo la kwendeska galimoto kumanyuma pa msewu ukulu ni €500), malango ghakutiphalira ivyo "tikwenera" kucita. Ntheura, tingaghanaghana kuti ndondomeko yiliyose ya dango yili na "dango la muzu" (Cijeremani: Grundnorm) ilo likutiphalira kupulikira. Mususki mukulu wa Kelsen, Carl Schmitt, wakakana dango lakuŵikika na ghanoghano la uwuso wa dango, cifukwa wakazomera yayi kuti fundo za vyakwenelera zambura kuwoneka ziŵe pa malo ghakwamba kuluska maghanoghano gha ndyali ghakuwoneka na visankho. Ntheura, Schmitt wakakolera kasandiro ka malango ka nyengo yapadera (nyengo ya suzgo likulu), ako kakakana kuti malango ghangafikapo pa vyose ivyo vikucitika mu ndyali.

Kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1900, H. L. A. Hart, mu buku la The Concept of Law, wakasuska Austin cifukwa ca kupepuska vinthu, na Kelsen cifukwa ca vyakughanaghanira waka. Hart wakayowoya kuti dango ni ndondomeko ya malango, ghakugawika mu malango ghakwamba (malango gha nkhalo) na malango ghaciŵiri (malango gha ŵamazaza, ghakuŵawovwira kufiska malango ghakwamba). Malango ghaciŵiri ghakugawika so mu malango gha kweruzga (kumazga mphindano za dango), malango gha kusintha (kusintha malango), na dango la kuzomerezga (kumanya kuti malango ni ghakwenelera). Ŵasambiri ŵaŵiri ŵa Hart ŵakalutilizga kususkana uku: Mu buku lake la Law's Empire, Ronald Dworkin wakasuska Hart na ŵakukolera dango lakuŵikika cifukwa ca kukana kwawo kuwona dango nga ni nkhani ya nkhalo yiwemi. Dworkin wakuti dango ni "ghanoghano la kung'anamula" ilo likukhumba kuti ŵeruzgi ŵasange nthowa yakwenelera comene na ya ulunji comene ya kumazgira mphindano ya dango, kuyana na midawuko ya Dango Likulu ya Ŵangelezi na Ŵamerika. Kweni Joseph Raz wakavikilira ghanoghano la dango lakuŵikika, ndipo mu The Authority of Law wakasuska nthowa ya Hart ya "fundo ya ŵanthu yakupepuka". Raz wakuti dango ni mazaza, agho ghangamanyikwa kwizira mu malo ghakufumira mu ŵanthu pera, kwambura kukhwaska maghanoghano gha nkhalo yiwemi. Mu maghanoghano ghake, kugawa kulikose kwa malango kujumpha ntchito yawo nga ni vyakugwiriskira ntchito vya mazaza pa unkhoswe, kukwenera kusidikilika ku kasandiro ka wupu wa ŵanthu, pa malo pa kasandiro ka malango.

Mbiri

[lembaso | kulemba source]

Mbiri ya dango yikukolerana comene na kukura kwa ukhaliro wa ŵanthu. Dango la Ŵaegupto ŵa kale, ilo likamba mu 3000 pambere Khristu, likazengeka pa ghanoghano la Ma'at, ndipo likamanyikwanga na mdawuko, luso la kuyowoya, kuyana kwa ŵanthu, na kwambura kutora lwande. Pofika mu vyaka vya m'ma 2100 pambere Khristu, wakuwusa wa Ŵasumeri ŵa kale, Ur-Nammu, wakaŵa wapanga buku lakwamba la malango, ilo likaŵa na mazgo gha "para … ntheura …". Cha m'ma 1760 pambere Khristu, Kalonga Hammurabi wakakuzga dango la Ŵababulo mwa kulilemba pamoza na kuligwala pa libwe. Hammurabi wakaŵika malibwe ghakwimika ghanandi gha buku lake la malango mu ufumu wose wa Babulo kuti ŵanthu wose ŵaghawone; ivi vikamanyikwa kuti Codex Hammurabi. Libwe ilo likaŵa lambura kunangika comene likasangika mu vyaka vya m'ma 1800 na ŵasandi ŵa Ŵasiriya ŵa ku Britain, ndipo kufuma apo ilo lalembeka mu malembo ghanyake na kung'anamulika mu viyowoyero vinandi, kusazgapo Cingelezi, Ciitaliya, Cijeremani na Cifurenci.

Phangano Lakale likufuma mu 1280 pambere Khristu, ndipo likupeleka vilangulo vya nkhalo yiwemi nga ni ulongozgi wa ŵanthu ŵawemi. Msumba-caro mucoko wa Ŵagiriki, Atene wa kale, kufuma cha m'ma vyaka vya 700 pambere Khristu, ukaŵa wupu wakwamba wa ŵanthu kuzengeka pa kupokera ŵenecaro wose, kupatulapo ŵanakazi na ŵazga. Kweni Atene ukaŵavya kasandiro ka malango panji lizgu limoza la "dango"; ukathemba pa kupatula vinthu vitatu: dango la Ciuta (thémis), cilangulo ca ŵanthu (nómos), na mdawuko (díkē). Ndipouli, dango la Ŵagiriki ŵa kale likaŵa na vyakupangika viphya vikulu vya Dango Likulu pa kukura kwa uwuso wa ŵanthu.

Dango la Ŵaroma likakhwaskika comene na kasandiro ka vinjeru ka Ŵagiriki, kweni ŵamanyi ŵa dango ŵakusambizgika ndiwo ŵakapanga malango ghake mwakufikapo, ndipo ŵakaŵa ŵaluso comene. Mu vyaka vinandi pakati pa kuwuka na kuwa kwa Ufumu wa Ŵaroma, dango likasinthika kuti likolerane na umoyo wa ŵanthu wakusintha, ndipo likalembeka pamoza comene mu nyengo ya Theodosius II na Justinian I. Nangauli mabuku gha malango ghakasinthika na mdawuko na malango gha viweruzgo mu Nyengo ya Pakati ya Kwamba, dango la Ŵaroma likasangika so cha m'ma vyaka vya 1000, apo ŵamanyi ŵa dango ŵa nyengo ya pakati ŵakamba kusanda mabuku gha malango gha Ŵaroma na kukozgeska maghanoghano ghake ku dango la mpingo, ndipo ivi vikababa jus commune. Mazgo gha vinjeru gha dango mu Cilatini (ghakucemeka brocards) ghakawunjikika pamoza kuti ghalongozgenge. Mu Ungelezi ya nyengo ya pakati, mphara za mafumu zikapanga viweruzgo vyakulongozgera vinandi, ivyo pamanyuma vikaŵa Dango la Viweruzgo. Dango la Ŵamalonda likakhazikiskika mu Ulaya yose kuti ŵamalonda ŵacitenge malonda pa malongozgero ghakuyana, pa malo pa malango ghanandi ghakupambanapambana gha malo ghakupambana. Dango la Ŵamalonda, ilo likaŵa pambere dango la malonda la sono lindize, likakhomeleza wanangwa wa kupangana maphangano na wanangwa wa kupeleka cuma ku munthu munyake. Apo kutemwa caro kukakuranga mu vyaka vya m'ma 1700 na m'ma 1800, Dango la Ŵamalonda likasazgika mu malango gha vyaro mu mabuku ghaphya gha Dango la Malemba. Buku la Malango la Napoleon na Buku la Malango la Ŵajeremani ndigho ghakakhwaska comene kuluska ghanyake. Kupambana na Dango la Viweruzgo la Ŵangelezi, ilo lili na mabuku ghakulu comene gha malango gha viweruzgo, mabuku ghacoko gha malango ngakupepuka kutumizga ku vyaro vinyake, ndipo ngakupepuka kuti ŵeruzgi ŵaghagwiriske ntchito. Kweni sono pali vimanyikwiro vyakuti Dango la Malemba na Dango la Viweruzgo vikuneng'enerana. Dango la Wupu wa Vyaro vya Ulaya lili kulembeka mu maphangano, kweni likukura kwizira mu viweruzgo vyakulongozgera nadi ivyo vikuŵikika na Mphara ya Ulunji ya Ulaya.

India na China ŵa kale ŵakulongola midawuko yakupambana ya dango, ndipo kale ŵakaŵa na mawupu ghawo gha fundo zakusacizga za dango na kagwiliskiro kake ka ntchito. Arthashastra, ilo panji likawunjikika cha m'ma 100 mumuwilo wa Khristu (nangauli lili na vinthu vya kale kuluska apo), na Manusmriti (cha m'ma 100–300 mumuwilo wa Khristu) ghakaŵa mabuku gha muzu mu India, ndipo ghali na malemba agho ghakuwonekera kuŵa malongozgero gha dango ghakugomezgeka. Vinjeru vikulu vya Manu vikaŵa kuzizipizga ŵanyake na kuzomera kupambanapambana kwa ŵanthu, ndipo vikazunulikanga mu Asia yose ya Kumwera kwa Kumafumiro gha Dazi. Mu nyengo ya nkhondo za Ŵasilamu za kuthereska cigaŵa ca India, sharia likakhazikiskika na maufumu gha Ŵasilamu, comenecomene Fatawa-e-Alamgiri la Ufumu wa Mughal, ilo likawunjikika na Themba Aurangzeb pamoza na ŵamanyi ŵanyake ŵa Cisilamu. Mu India, mdawuko wa dango wa Ŵahindu, pamoza na dango la Cisilamu, vikaŵikirikapo Dango la Viweruzgo pa malo ghawo apo India likaŵa cigaŵa ca Ufumu wa Britain. Malaysia, Brunei, Singapore na Hong Kong nawo ŵakapokera ndondomeko ya Dango la Viweruzgo. Mdawuko wa dango wa Asia ya Kumafumiro gha Dazi ukulongola kusazganikana kwapadera kwa vyakukhwaska vyambura cisopa na vya cisopa. Japan ndico caro cakwamba kwamba kusintha ndondomeko yake ya dango kuŵa ya sono kulondezga Ŵakumadazi, mwa kutora vigaŵa vya Buku la Dango la Malemba la Ŵafurenci, kweni comene la Ŵajeremani. Ici cikalongolanga, pa cigaŵa cinyake, umo Germany likaŵira caro cakukura mu nkhongono kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1800.

Mwakuyana waka, dango la mdawuko la China likapeleka malo ku kulondezga Ŵakumadazi mu vyaka vyaumaliro vya Ufumu wa Qing, mu mabuku ghankhondi na limoza gha dango la ŵanthu paŵekha, agho ghakazengeka comene pa ciyelezgero ca Ŵajapani ca dango la Ŵajeremani. Sono dango la Taiwan ndilo likuyana comene na malango ghakulembeka pamoza gha nyengo iyo, cifukwa ca kupatukana pakati pa ŵakutemwa caro ŵa Chiang Kai-shek, awo ŵakacimbilira kwenekuko, na ŵakukolera cuma ca wose ŵa Mao Zedong, awo ŵakaŵa na mazaza pa caro cikulu mu 1949. Ndondomeko ya sono ya dango mu Caro ca Ŵanthu Cambura Fumu ca China yikakhwaskika comene na Dango la Ugawi wa Cuma la Soviet, ilo likuŵika dango la ulongozgi pa malo ghakwamba kuluska wanangwa wa dango la ŵanthu paŵekha. Cifukwa ca kukura luŵiro kwa vyakupanga mu nyumba za vyakupangira, sono China yikusintha, comenecomene pa wanangwa wa cuma, nangauli ni pa wanangwa wa ŵanthu na wa ndyali yayi. Buku liphya la malango gha maphangano ilo likambika mu 1999 likalongola kusintha kufuma ku kuwusika na ulongozgi pera. Kweniso, pamanyuma pa kudumbiskana kwa vyaka khumi na vinkhondi, mu 2001 China yikanjila mu Wupu wa Malonda wa Caro Cose.

Ndondomeko za Dango

[lembaso | kulemba source]

Kanandi, ndondomeko za dango zingagawika pakati pa Dango la Malemba na Dango la Viweruzgo. Ŵamanyi ŵa sono ŵakuti kuzirwa kwa kupambana uku kwacepa pacokopacoko. Kutora malango kufuma ku vyaro vinyake kunandi, uko nkhwakuzgoŵereka mu dango la sono, kukupangiska kuti vimanyikwiro vinandi ivyo kale vikamanyikwanga kuŵa vya Dango la Viweruzgo panji vya Dango la Malemba visangike mu vyose viŵiri. Mtundu wacitatu wa ndondomeko ya dango ni dango la cisopa, ilo lazengeka pa malemba gha cisopa. Ndondomeko iyo caro cikuwusikira nayo kanandi yikusankhika na mbiri yake, ubwezi wake na vyaro vinyake, panji kupulikira kwake malongozgero gha pakati pa vyaro. Malo agho madera gha mazaza ghakupokera nga ni ghakuŵa na mazaza gha kukakizga ŵanthu ndigho ghakupambaniska ndondomeko yiliyose ya dango.

Dango la Malemba

[lembaso | kulemba source]

Dango la Malemba ni ndondomeko ya dango iyo yikugwiliskirika ntchito mu vyaro vinandi pa caro cose mazuŵa ghano. Mu Dango la Malemba, malo agho ghakuzomerezgeka kuŵa na mazaza ni, comene, malango gha mphala (comenecomene malango ghakulembeka pamoza mu Malango Ghakulu panji malango gha mphala agho ulongozgi wazomerezga) na mdawuko. Kulemba malango pamoza kukamba vyaka vinandi comene ivyo vyajumpha, ndipo ciyelezgero cimoza ca kale ni Codex Hammurabi ca Ŵababulo. Ndondomeko za sono za Dango la Malemba zikufuma comene ku mabuku gha malango agho Themba Justinian I wa Byzantium wakapeleka mu vyaka vya m'ma 500, agho ghakasangika so mu Italy mu vyaka vya m'ma 1000. Dango la Ŵaroma mu nyengo ya Caro Cambura Fumu ca Ŵaroma na ya Ufumu wa Ŵaroma likathembanga comene pa ndondomeko za milandu, ndipo likaŵavya gulu la ŵamanyi ŵa dango ŵakusambizgika. M'malo mwake, mweruzgi wambura kusambira dango, iudex, wakasankhikanga kuti weruzge. Viweruzgo vikathandazgikanga mwandondomeko yayi, ntheura malango gha viweruzgo ghose agho ghakakuranga ghakabisikanga ndipo ghakamanyikwanga cara. Mulandu uliwose ukeruzgikanga kwambira pasi kufuma mu malango gha caro, ico cikuyana na kuleka kuzirwa (mu fundo yakusacizga) kwa viweruzgo vya ŵeruzgi pa milandu ya kunthazi mu ndondomeko za Dango la Malemba mazuŵa ghano. Kufuma mu 529 kufika mu 534 mumuwilo wa Khristu, Themba Justinian I wa Byzantium wakalemba pamoza na kuwunjika dango lose la Ŵaroma mpaka nyengo iyo, mwakuti ivyo vikakhalako vikaŵa cigaŵa cimoza pa vigaŵa 20 vya malemba ghose gha dango agho ghakaŵapo kale. Ivi vikamanyikwa kuti Corpus Juris Civilis. Nga umo mulembi yumoza wa mbiri ya dango wakalembera, "Justinian wakawona dala kumanyuma ku nyengo ya golide ya dango la Ŵaroma, ndipo wakakhumbanga kuliwezgera pa msonga uwo likaŵa kuti lafikapo vyaka 300 pambere." Buku la Malango la Justinian likalutilira kugwira ntchito ku Kumafumiro gha Dazi mpaka kuwa kwa Ufumu wa Byzantium. Pa nyengo iyo, Ulaya wa Kumadazi ukathembanga pa kusazganikana kwa Buku la Malango la Theodosius na malango gha mdawuko gha Ŵajeremani ŵa kale, mpaka Buku la Malango la Justinian likasangika so mu vyaka vya m'ma 1000, ilo ŵamanyi ŵa ku Kwamasambiro Ghakulu gha Bologna ŵakaligwiliskira ntchito kung'anamula malango ghawo. Malango gha Dango la Malemba ghakulembeka pamoza, agho ghakazengeka comene pa dango la Ŵaroma na kukhwaskika na malango gha cisopa nga ni dango la mpingo, ghakalutilira kuthandazgika mu Ulaya yose mpaka ku Nyengo ya Kungweluskika. Ndipo mu vyaka vya m'ma 1800, France, na Code Civil, na Germany, na Bürgerliches Gesetzbuch, vikasintha mabuku ghawo gha malango kuŵa gha sono. Mabuku agha ghaŵiri ghakakhwaska comene, kuleka waka ndondomeko za dango za vyaro vya Ulaya wa pa mtunda, kweni so midawuko ya dango ya Ŵajapani na Ŵakoreya. Fundo yakugomezgeka yikulu mu maghanoghano gha dango gha Ulaya wa pa mtunda, iyo yikafuma mu kasandiro ka malango ka Ŵajeremani, ni ghanoghano la Rechtsstaat, ilo likung'anamula kuti waliyose wali pasi pa dango, comenecomene maulongozgi. Mazuŵa ghano, vyaro ivyo vili na ndondomeko za Dango la Malemba vikwamba ku Russia na Turkey kufika ku vyaro vinandi vya Amerika ya Pakati na Amerika ya Cilatini.

Dango la Viweruzgo na Dango la Kwenelera

[lembaso | kulemba source]

Mu ndondomeko za Dango la Viweruzgo, viweruzgo vya mphara vikuzomerezgeka pakweru kuŵa dango, mwakuyana na malango gha mphala na malongozgero gha cigaŵa cakufiska malango. Fundo yakugomezgeka ya viweruzgo vyakulongozgera, panji stare decisis (mu Cilatini, "kwimilira pa viweruzgo"), yikung'anamula kuti viweruzgo vya mphara zapacanya vikukakizga mphara zapasi, kuti milandu yakuyana yiŵe na viweruzgo vyakuyana. Kweni mu ndondomeko za Dango la Malemba, malango gha mphala kanandi ngakufikapo comene. Viweruzgo vya mphara ni vyafupi ndipo vyakufikapo comene yayi, cifukwa mweruzgi wakulemba kuti weruzge mulandu umoza pera, kuleka kuti waŵike maghanoghano agho ghazamulongozga mphara za kunthazi.

Dango la Viweruzgo likafuma ku Ungelezi, ndipo lahalika na pafupifupi caro ciliconse ico kale cikaŵa cigaŵa ca Ufumu wa Britain (kupatulapo Malta, Scotland, cigaŵa ca Louisiana mu United States, na cigaŵa ca Quebec mu Canada). Mu Ungelezi ya nyengo ya pakati, mu nyengo ya Kuthereska kwa Ŵanoromani, dango likapambananga kufuma ku cigaŵa kuya ku cigaŵa, kulongola midawuko yakupambanapambana ya mitundu. Ghanoghano la dango lakuyana mu caro cose likakura mu uwuso wa Henry II kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1100, apo Henry wakasankha ŵeruzgi awo ŵakaŵa na mazaza gha kupanga ndondomeko ya dango yimoza yakukhazikika, iyo yikaŵa ya caro cose. Mbondolo yikulu yakulondezgapo pa kukura kwa Dango la Viweruzgo yikiza apo Kalonga John wakakakizgika na mafumu ghake ghacoko kuzomera cikalata ico cikacepeska mazaza ghake gha kupanga malango. Magina Karita ya 1215 yikakhumba so kuti ŵeruzgi ŵakulondezga Kalonga ŵacitirenge mphara na viweruzgo vyawo pa "malo ghamoza ghakumanyikwa", kuleka kweruzga mwakujiwusira pa malo ghambura kumanyikwa mu caro cose. Gulu licoko la ŵeruzgi ŵakusankhika likaŵa na mazaza ghakulu pa kupanga malango mu ndondomeko iyi, ndipo kuyaniska na ivyo vikaŵa mu Ulaya, cigaŵa ca kweruzga ca Ungelezi cikaŵa pa malo ghamoza comene. Mwaciyelezgero, mu 1297, apo mphara yapacanya comene mu France yikaŵa na ŵeruzgi 51, Court of Common Pleas ya Ungelezi yikaŵa na ŵeruzgi ŵankhondi pera. Cigaŵa ca kweruzga ici, ico cikaŵa na nkhongono na kukolerana comene, cikababa ndondomeko yakukhazikika ya kukuzgira Dango la Viweruzgo.

Apo nyengo yikajumphanga, ŵanandi ŵakawona kuti Dango la Viweruzgo likaŵa lakukhazikika comene na lambura kupindika, ndipo ŵenecaro ŵanandi comene ŵakapempha Kalonga kuti walijumphe. Pa malo pa Kalonga, Lord Chancellor wakamba kupeleka viweruzgo kuti cakwenelera cicitike pa mulandu. Kufuma mu nyengo ya Sir Thomas More, mwimiliri wa milandu wakwamba kusankhika kuŵa Lord Chancellor, Dango la Kwenelera lakukhazikika likakura pamoza na Dango la Viweruzgo lambura kupindika, ndipo likaŵa na mphara yake, Court of Chancery. Pakwamba, Dango la Kwenelera likasuskikanga kanandi cifukwa ca kwendera kwambura ndondomeko. Pacokopacoko, mphara za Dango la Kwenelera zikapanga fundo zakukhora, comenecomene mu nyengo ya Lord Eldon. Mu vyaka vya m'ma 1800 mu Ungelezi, na mu 1937 mu United States, ndondomeko izi ziŵiri zikalumikizgika.

Pa kukuzga Dango la Viweruzgo, malemba gha ŵamanyi ghaŵa na ntchito yakuzirwa nyengo zose, pa kuwunjika fundo zikulu kufuma mu malango gha viweruzgo ghakuthandazgika, na pa kukhumbira kusintha. William Blackstone, kufuma cha m'ma 1760, ndiyo wakaŵa mumanyi wakwamba kuwunjika, kulongosola, na kusambizga Dango la Viweruzgo. Kweni pa kulongosola pera, ŵamanyi awo ŵakapenjanga malongosoro na ndondomeko za mukati pacokopacoko ŵakasintha umo dango likagwiliranga ntchito nadi.

Dango la Cisopa

[lembaso | kulemba source]

Dango la cisopa lazengeka pakweru pa fundo za cisopa. Viyelezgero ni Halakha ya Ŵayuda na Sharia ya Cisilamu, ndipo ng'anamulo ya vyose viŵiri ni "nthowa ya kulondezga". Dango la mpingo la Ŵakhristu nalo likucali kugwira ntchito mu mipingo yinyake. Kanandi, cisopa cikung'anamula kuti dango lingasintha yayi, cifukwa Mazgo gha Ciuta ghangasinthika panji kususkika na malango gha ŵeruzgi panji gha maulongozgi yayi. Ndipouli, madera ghanandi gha mazaza gha cisopa ghakuthemba pa malongosoro ghanyake gha ŵanthu kuti ghaŵe na ndondomeko za dango zakufikapo. Mwaciyelezgero, Kurani lili na malango ghanyake, ndipo likuŵa cisimi ca malango ghanyake kwizira mu kung'anamula, Qiyas (kughanaghana mwa kuyaniska), Ijma (kupulikana kwa wose), na viweruzgo vyakulongozgera. Ivi vili comene mu malango na kasandiro ka malango ivyo vikumanyikwa kuti Sharia na Fiqh, mwakulondezgana. Ciyelezgero cinyake ni Torah panji Phangano Lakale, mu Mabuku Ghankhondi gha Mozesi. Ili lili na malango gha muzu gha dango la Ŵayuda, agho magulu ghanyake gha Ŵaisrayeli ghakusankha kugwiliskira ntchito. Halakha ni buku la malango la Ŵayuda ilo likupatawula mwakufupikiska ng'anamulo zinyake za Talmud.

Vyaro vinandi ni madera gha mazaza gha Sharia. Dango la Israeli likuzomerezga ŵanthu ŵa pa mulandu kugwiliskira ntchito malango gha cisopa pera para ŵasankha. Dango la mpingo likugwiliskirika ntchito pera na ŵanthu ŵa Mpingo wa Katolika, Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi, na Mipingo ya Angilikani.

Dango la Mpingo

[lembaso | kulemba source]

Dango la mpingo (Cigiriki ca Kale: κανών, kanon, kung'anamula kuti "nthonga yakugoloka yakupimira") ni vilangulo na malongozgero agho ghakupangika na mazaza gha mpingo, kuti ghawuse wupu wa Ŵakhristu panji mpingo na ŵanthu ŵake. Ni dango la mukati la mpingo ilo likuwusa Mpingo wa Katolika, Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi, Mipingo ya Ortodokisi ya Kumafumiro, na mipingo ya caro ciliconse mu Mipingo ya Angilikani. Umo dango la mpingo ili likupangikira, kung'anamulikira, na nyengo zinyake kweruzgikira, vikupambana comene pakati pa magulu agha ghatatu gha mipingo. Mu midawuko yose yitatu, canon pakwamba likaŵa dango ilo wungano wa mpingo wazomerezga; malango agha ndigho ghakaŵa maziko gha dango la mpingo.

Mpingo wa Katolika uli na ndondomeko ya dango ya kale comene iyo yalutilira kugwira ntchito kwambura kuleka mu caro ca Kumadazi, ndipo yikambapo pambere ndondomeko za sono za Dango la Malemba na Dango la Viweruzgo za Ulaya zindakure. Buku la Dango la Mpingo la 1983 likuwusa Mpingo wa Cilatini sui juris. Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Dazi, iyo yikapanga malango na midawuko yakupambana, yikuwusika na Buku la Malango la Mipingo ya Kumafumiro gha Dazi. Dango la mpingo la Mpingo wa Katolika likakhwaska Dango la Viweruzgo mu nyengo ya pakati kwizira mu kusunga fundo zakugomezgeka za dango la Ŵaroma, nga ni fundo ya kumuwona munthu kuŵa wambura mlandu mpaka wasimikizgike.

Dango la mpingo la Katolika ni ndondomeko ya dango yakukura comene, iyo yili na vyose vyakukhumbikwa: mphara, ŵimiliri ŵa milandu, ŵeruzgi, buku la malango lakulongosoleka makora, fundo za kung'anamula dango, na vilango vyakukakizga, nangauli lilije nkhongono ya kukakizga ŵanthu mu madera ghanandi gha mazaza ghambura cisopa.

Dango la Sharia

[lembaso | kulemba source]

Mpaka mu vyaka vya m'ma 1700, dango la Sharia likagwiliskirikanga ntchito mu vyaro vyose vya Ŵasilamu kwambura kulembeka pamoza, ndipo buku la malango la Mecelle la Ufumu wa Ŵaottomani mu vyaka vya m'ma 1800 likaŵa kuyezgayezga kwakwamba kwa kulemba pamoza vigaŵa vya dango la Sharia. Kufuma pakati pa vyaka vya m'ma 1940, vyaro vinandi, cimoza pamanyuma pa cinyake, vyayezgayezga kuti dango la Sharia likolerane comene na umoyo na maghanoghano gha sono. Mazuŵa ghano, ndondomeko za dango za vyaro vinandi vya Ŵasilamu zikutora ku midawuko ya Dango la Malemba na ya Dango la Viweruzgo, kweniso ku dango la Cisilamu na mdawuko. Malango Ghakulu gha vyaro vinyake vya Ŵasilamu, nga ni Egupto na Afghanistan, ghakuzomerezga Cisilamu kuŵa cisopa ca caro, ndipo ghakukakizga mphala kulondezga Sharia. Saudi Arabia likuzomerezga Kurani kuŵa Dango Likulu lake, ndipo likuwusika kuyana na dango la Cisilamu. Iran nalo lawona dango la Cisilamu likuwelera so mu ndondomeko yake ya dango pamanyuma pa 1979. Mu vyaka makhumi ghacoko ivyo vyajumpha, cimoza mwa vimanyikwiro vikulu vya wupu wa kuwuska so Cisilamu caŵa kucema kuti Sharia liwezgeke, ico capangiska malemba ghanandi comene na kukhwaska ndyali ya pa caro cose.

Dango la Ugawi wa Cuma

[lembaso | kulemba source]

Dango la Ugawi wa Cuma ni ndondomeko ya dango mu vyaro vya cuma ca wose nga ni Soviet Union ya kale na Caro ca Ŵanthu Cambura Fumu ca China. Ŵamanyi ŵakupambana maghanoghano pa kuti kasi ni ndondomeko yapadera kufuma ku Dango la Malemba, cifukwa ca kupambana kukulu na Dango la Malemba uko kukufuma mu cigomezgo ca Marx na Lenin, nga ni kuŵika cigaŵa ca kweruzga pasi pa wupu wa ndyali wakuwusa.

Nthowa za Dango

[lembaso | kulemba source]

Pali nthowa zakupambana za kughanaghana kwa dango (kugwiliskira ntchito dango) na nthowa za kung'anamula dango. Nthowa zakwamba ni kughanaghana kwa vigaŵa vitatu, uko kukuwusa mu ndondomeko za Dango la Malemba; kughanaghana mwa kuyaniska, uko kukusangika mu ndondomeko za Dango la Viweruzgo, comenecomene mu United States; na fundo zakusacizga za kususkana, izo zikusangika mu ndondomeko zose ziŵiri. Nthowa zaciŵiri ni malango ghakupambana gha kung'anamula dango, nga ni kung'anamula mwa ciyowoyero, kung'anamula mwa candulo, na kung'anamula mwa ndondomeko, kweniso malango ghapadera, mwaciyelezgero, Dango la Golide panji dango la suzgo. Paliso maghanoghano ghanyake ghanandi na malango gha kung'anamulira, agho pamoza ghakupangiska kuti kung'anamula malango gha mphala kucitike.

Msambizgi mukulu wa dango, kweniso Mwimiliri Mukulu wa Ulongozgi wa United States wa kale, Edward H. Levi, wakawona kuti "ciyelezgero ca muzu ca kughanaghana kwa dango ni kughanaghana mwa viyelezgero", kung'anamula kuti kughanaghana mwa kuyaniska ivyo vikafumamo mu milandu iyo yikamazga mafumbo gha dango ghakuyana. Mu mulandu wa Mphara Yilala ya United States, wakukhwaskana na ndondomeko izo wupu wa malonda wakulozga vikwerete ukacita kuti ukhweŵe vyakubudiska, Mweruzgi Sotomayor wakacenjezga kuti "kughanaghana kwa dango nkhwambura kucitika waka nga ni makina, panji kwa mzere umoza pera". Malango nyengo zinyake ghangababa vyakufumamo vyambura kukhumbika, vyakukokera ŵanthu ku vyakuheni, panji vyakunanga ico ghakakhumbanga kufiska.

Masamu gha Dango ni kugwiliskira ntchito mwandondomeko nthowa za kupima unandi, comenecomene fundo ya mayero na Kusanthura-Maŵiro, pa mafumbo gha dango. Kuzirwa kwa kugwiliskira ntchito nthowa za Kusanthura-Maŵiro mu milandu ya mphara na mu nkhani za magazini gha dango kwakura comene mu vyaka makhumi ghacoko ivyo vyajumpha.

Mawupu gha Dango

[lembaso | kulemba source]

Mawupu ghakulu gha dango mu vyaro ivyo vyakura mu vyakupanga ni mphara zakujiwusa, mphala za ŵathenga, cigaŵa cakufiska malango cakuzgolera ku ŵanthu, ŵankhondo na ŵapolisi, uteŵeti wa ulongozgi, ntchito ya ŵimiliri ŵa milandu, na mawupu gha ŵenecaro ghene. John Locke, mu buku lake la Two Treatises of Government, na Baroni de Montesquieu, mu The Spirit of the Laws, ŵakakolera kupatulana kwa mazaza pakati pa mawupu gha ndyali, gha mphala, na gha kufiska malango. Fundo yawo yikaŵa yakuti palije munthu uyo wakwenera kujitolera mazaza ghose gha caro, kupambana na fundo yakusacizga ya mazaza ghose kwa wakuwusa yumoza iyo Thomas Hobbes wakalemba mu Leviathan. Dango Likulu la Mazaza Ghankhondi la Sun Yat-sen, ilo likaŵa la Caro Cambura Fumu ca China, likalutilizga kupatulana kwa mazaza mwa kusazgapo vigaŵa viŵiri vinyake vya ulongozgi: Control Yuan, ya kupenda ndalama na kulaŵilira, na Examination Yuan, ya kusankha ŵateŵeti ŵa ulongozgi.

Max Weber na ŵanyake ŵakasintha maghanoghano pa kukura kwa mazaza gha caro. Mazaza gha sono gha ŵankhondo, gha ŵapolisi na gha uteŵeti wa ulongozgi pa umoyo wa zuŵa na zuŵa wa ŵenecaro ŵaŵaka vikwiziska masuzgo ghapadera pa kuzgolera, agho ŵalembi ŵa kale nga ni Locke panji Montesquieu ŵakatenge ŵaghawone pambere yayi. Midawuko na kagwiliskiro ka ntchito ka ŵimiliri ŵa milandu ni cigaŵa cakuzirwa ca kufika kwa ŵanthu ku ulunji, apo mawupu gha ŵenecaro ghakung'anamula mawupu gha ŵanthu, magulu, na ubwezi uwo ukupanga maziko gha dango mu ndyali.

Cigaŵa ca Kweruzga

[lembaso | kulemba source]

Cigaŵa ca kweruzga ni ndondomeko ya mphara iyo yikugwiliskira ntchito dango na maphangano. Kuyana na fundo yakugomezgeka ya kupatulana kwa mazaza, cigaŵa ca kweruzga kanandi cikupanga malango gha mphala yayi (uwo ni udindo wa mphala), panji kulondezgeska dango yayi (uwo ni udindo wa cigaŵa cakufiska malango); kweni cikung'anamula, kuvikilira, na kugwiliskira ntchito dango pa vyaunenesko vya mulandu uliwose. Kweni mu vyaro vinyake, cigaŵa ca kweruzga cikupanga Dango la Viweruzgo nadi.

Mu madera ghanandi gha mazaza, cigaŵa ca kweruzga cili na mazaza gha kung'anamula malango, kupenda malango, na kupenda pa Dango Likulu. Mphara izo zili na mazaza gha kupenda malango zingamazga malango na malongozgero gha caro para zasanga kuti ghakupambana na malango ghanyake, nga ni malango ghakwamba gha mphala, Dango Likulu, maphangano, panji dango la pakati pa vyaro.

Cigaŵa ca kweruzga cingawoneka so nga ni nthowa ya mtende ya kumazgira mphindano. Kutora lwande mu ndyali, kupambana kwa vilango ivyo ŵeruzgi ŵakupeleka, na lusungu lukulu kuluska ivyo ŵanthu ŵakukhumba, vikucepeska kuzomerezgeka kwa cigaŵa ca kweruzga mu ndyali. Kugomezga kwa ŵanthu pa cigaŵa ca kweruzga kukupambana kuyana na caro, nga umo kufumba maghanoghano gha ŵanthu kukulongolera.

Mphala

[lembaso | kulemba source]

Viyelezgero vyakumanyikwa vya mphala ni Nyumba za Mphala mu London, Kongiresi mu Washington, D.C., Bundesitagi mu Berlin, Duma mu Moscow, Palamento Italiyano mu Roma, na Asembule Nasiyonale mu Paris. Kuyana na fundo ya ulongozgi wa ŵathenga, ŵanthu ŵakusola ŵandyali kuti ŵafiske vyakukhumba vyawo. Nangauli vyaro nga ni Israeli, Girisi, Sweden na China vili na mphala ya nyumba yimoza, vyaro vinandi vili na mphala ya nyumba ziŵiri, kung'anamula kuti vili na nyumba ziŵiri za mphala izo zikusankhika paŵekha-paŵekha.

Mu "nyumba yapasi", ŵandyali ŵakusoleka kuti ŵimilire vigaŵa vya visola vicoko. "Nyumba yapacanya" kanandi yikusoleka kuti yimilire vigaŵa mu ndondomeko ya vigaŵa vyakulumikizgika (nga ni mu Australia, Germany, panji United States), panji ndondomeko yinyake ya kusolera mu caro ca ulongozgi umoza (nga ni mu France). Mu Ufumu Ubanyi, nyumba yapacanya yikusankhika na ulongozgi nga ni nyumba yakuwoneseska. Kususka kumoza kwa ndondomeko za mphala ya nyumba ziŵiri izo zose zikusoleka na ŵanthu nkhwakuti nyumba yapacanya na yapasi zingayana waka. Cifukwa ca kale ca kuŵa na mphala ya nyumba ziŵiri nchakuti nyumba yapacanya yikugwira ntchito nga ni nyumba yakuwoneseska. Ici cingacepeska kucita mwakujiwusira na kwambura ulunji mu vyakucita vya ulongozgi.

Kuti dango lizomerezgeke, ŵanandi mwa ŵathenga ŵa mphala ŵakwenera kusola dango lakusacizgika mu nyumba yiliyose. Kanandi, pakuŵa kuŵazga kunandi na kusintha uko magulu ghakupambana gha ndyali ghakusacizga. Para caro cili na Dango Likulu lakukhazikika comene, unandi wapadera ungakhumbikwa pa kusintha Dango Likulu, ndipo ici cikupangiska kusintha dango kuŵa kwakusuzga comene. Ulongozgi kanandi ndiwo ukulongozga ndondomeko iyi, ndipo ukupangika na ŵathenga ŵa mphala (mwaciyelezgero, mu Ufumu Ubanyi panji Germany). Kweni mu ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, ulongozgi kanandi ukupangika na cigaŵa cakufiska malango na Wupu wa ŵaNduna uwo wasankha (mwaciyelezgero, United States panji Brazil).

Cigaŵa cakufiska Malango

[lembaso | kulemba source]

Cigaŵa cakufiska malango mu ndondomeko ya dango ndico nchikaya ca mazaza gha ndyali gha caro. Mu ndondomeko ya ulongozgi wa mphala, nga ni mu Ufumu Ubanyi, Itale, Germany, India na Japani, cigaŵa cakufiska malango cikuchemeka Wupu wa ŵaNduna, ndipo cikupangika na ŵathenga ŵa mphala. Cigaŵa cakufiska malango cikulongozgeka na mulara wa ulongozgi, uyo wakuŵa na mazaza para mphala yikumugomezga. Cifukwa visola vya ŵanthu wose ndivyo vikusola mawupu gha ndyali kuti ghawuse, mulongozgi wa wupu wa ndyali wangasintha pakati pa visola.

Mulara wa caro ngwakupatukana na cigaŵa cakufiska malango, wakuzomerezga malango mwacimanyikwiro, ndipo ni mthenga wa caro. Viyelezgero ni Mulongozgi wa Caro wa Germany (uyo wakusankhika na ŵathenga ŵa mphala ya caro cose na ya vigaŵa), Fumukazi ya Ufumu Ubanyi (udindo wakuhara), na Mulongozgi wa Caro wa Austria (uyo wakusoleka na ŵanthu wose). Ndondomeko yinyake yakuzirwa ni ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, iyo yikusangika mu United States na Brazil. Mu ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, cigaŵa cakufiska malango ndico mulara wa caro na mulara wa ulongozgi, ndipo cili na mazaza gha kusankha Wupu wa ŵaNduna wambura kusoleka. Mu ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, cigaŵa cakufiska malango ncakupatukana na mphala, ndipo cikuzgolera ku mphala yayi.

Nangauli udindo wa cigaŵa cakufiska malango ukupambana kuyana na caro, kanandi ndico cikusacizga malango ghanandi na kuŵika vyakulondezga vya ulongozgi. Mu ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, cigaŵa cakufiska malango kanandi cili na mazaza gha kukanizga dango. Vigaŵa vinandi vyakufiska malango mu ndondomeko zose ziŵiri vili na udindo pa ubale na vyaro vyakuwaro, kulondezgeska dango, na uteŵeti wa ulongozgi. ŵaNduna panji ŵalongozgi ŵanyake ŵakulongozga maofesi gha ulongozgi, nga ni Unduna wa Vyaro vyakuWaro panji Unduna wa Civikiliro. Ntheura, kusola cigaŵa cakufiska malango cinyake kungasinthiratu umo caro cose cikulongozgekera.

Kulondezgeska Dango

[lembaso | kulemba source]

Max Weber wakamanyikwa comene pakuti wakayowoya kuti caro ndico cili na mazaza gheneco gha kugwiliskira ntchito nkhongono mwakuzomerezgeka. Ŵankhondo na ŵapolisi ndiwo ŵakulondezgeska dango para ulongozgi panji mphara zaŵapempha. Lizgu lakuti caro ico catondeka likung'anamula vyaro ivyo vikutondeka kufiska panji kulondezgeska ndondomeko za ulongozgi. Ŵapolisi na ŵankhondo ŵawo ŵakulaŵiliraso civikiliro na cimango yayi, ndipo ŵanthu ŵakunjira mu caro cambura ulongozgi, ndiko kuti kwambura ulongozgi. Nangauli mawupu gha ŵankhondo ghaŵako kwamba umo ulongozgi wakambira, maghanoghano gha kuŵa na ŵapolisi ŵanyengo zose ngaphya cifukwa ghanyake. Mwaciyelezgero, mu nyengo yapakati, Ungelezi ukaŵa na mphara za ukana-malango izo zikendanga malo na malo. Mphara izi zikachitanga milandu pamaso pa ŵanthu na kukoma ŵanthu pamaso pa ŵanthu wose kuti ŵanthu ŵopenge na kuti ulongozgi ulaŵilire. Ŵapolisi ŵakwamba ŵa mazuŵa ghano ŵakaŵa pamoza ŵa mu Paris mu vyaka vya m'ma 1600, mu nyumba ya ufumu ya Kalonga Louis XIV. Kweni Wofesi Yikulu ya Ŵapolisi ya Paris yikuti ŵapolisi ŵake ndiwo ŵakaŵa ŵakwamba pa caro cose capasi kuvwala malaya ghakuyana.

Uteŵeti wa Ulongozgi

[lembaso | kulemba source]

Muzu wa lizgu la Cingelezi lakuti bureaucracy ukufuma ku lizgu la Cifurenci la wofesi (bureau) na lizgu la Cigiriki ca kale la mazaza (kratos). Nga ni ŵankhondo na ŵapolisi, ŵateŵeti ŵa ulongozgi na mawupu agho ghakupanga uteŵeti wa ulongozgi ŵakufiska malangulo gha cigaŵa cakufiska malango. Umoza mwa ŵakwamba kuyowoyapo za maghanoghano agha ni Baroni de Grimm, mulembi wa ku Germany uyo wakakhalanga ku France. Mu 1765, wakalemba kuti:

Mzimu nadi wa malango mu France ni uteŵeti wa ulongozgi uwo ŵacipondi Bwana de Gournay ŵakadandawulanga nawo comene. Kuno maofesi, ŵalembi ŵa maofesi, ŵasunga-vikalata, ŵapenduzgi, na ŵalaŵiliri ŵakusankhika kuti ŵawovwire uwemi wa ŵanthu wose yayi. Nadi, kukuwoneka kuti uwemi wa ŵanthu wose ukaŵikika kuti maofesi ghaŵeko.

Kuleka kugomezga "vya maofesi" kucalipo comene, ndipo ntchito za ŵateŵeti ŵa ulongozgi kanandi zikuyaniskika na makampani gha ŵanthu paŵekha agho ghakulondezga candulo. Nadi, makampani gha ŵanthu paŵekha, comene comene ghakulu, nagho ghali na uteŵeti wa maofesi. Kuleka maghanoghano ghaheni pa "ndondomeko zakusuzga za maofesi", uteŵeti wa ŵanthu wose nga ni masambiro, kupwelelera umoyo, ulaŵiliri wa ŵapolisi, na mayendero gha ŵanthu wose ukuwoneka nga ni ntchito zakuzirwa comene za caro. Ici cikupangiska vyakucita vya uteŵeti wa ulongozgi kuŵa nchikaya ca mazaza gha ulongozgi.

Pakulemba kumwamba kwa vyaka vya m'ma 1900, Max Weber wakagomezganga kuti cimanyikwiro cikulu ca caro icho catukuka cikaŵa uteŵeti wake wa ulongozgi. Weber wakalemba kuti vimanyikwiro vya uteŵeti wa ulongozgi wa mazuŵa ghano ni ivi: ŵalongozgi ndiwo ŵakuŵika cilato cake; ntchito yikukhazgika na malamulo; ndipo ŵakulaŵilira ni ŵaluso ŵa ntchito yawo awo ŵakulongozga kufuma pacanya kuya pasi, ŵakuyowoyerana mwakulemba, na kukhazga wanangwa wa ŵateŵeti ŵa ulongozgi wa kujisankhira na malamulo.

Ntchito ya Ŵimiliri ŵa Milandu

[lembaso | kulemba source]

Cakulondezgapo ca muwuso wa dango ni kuŵapo kwa ntchito ya ŵimiliri ŵa milandu iyo yili na wanangwa wakukwana kuti yingapempha mazaza gha cigaŵa ca kweruzga cakujiwusa; wanangwa wa kovwirika na mwimiliri wa milandu mu mphara ukufuma pa ici. Mu Ungelezi, ntchito ya mwimiliri wa milandu mu mphara yikupambana na ya mupangizgi wa malango. Nga umo Mphara ya Ulaya ya Wanangwa wa Ŵanthu yikayowoyera, dango likwenera kufikirika na waliyose, ndipo ŵanthu ŵakwenera kumanyiratu umo dango likuŵakhwaskira.

Kuti ntchito yicitike mwaluso, ntchito ya malango kanandi yikulaŵiliriska na ulongozgi panji wupu wakulaŵilira wakujiwusa, nga ni wupu wa ŵimiliri ŵa milandu, wupu ukulu wa ŵimiliri ŵa milandu, panji wupu wa malango. Ŵimiliri ŵa milandu ŵa mazuŵa ghano ŵakuŵa na umanyikwiro wapadera wa ntchito yawo kwizira mu ndondomeko zakuŵikika za dango (mwaciyelezgero, kutonda mayeso ghakuzomerezgera). Dango likukhumba kuti ŵaŵe na cipaso capadera (masambiro gha dango agho ghakupeleka ku msambiri Digri Yakwamba ya Malango, Digri Yakwamba ya Dango la Malemba, panji Digri ya Dokotala wa Ntchito ya Dango). Ŵangalondezga so madigri gha masambiro ghapacanya. Viyelezgero ni Digri Yaciŵiri ya Malango, Digri Yaciŵiri ya Masambiro gha Dango, Masambiro gha Ntchito ya Ŵimiliri ŵa Milandu mu Mphara, panji Digri ya Dokotala wa Malango. Ŵakunjizgika mu udindo wawo kwizira mu nthowa za dango za kusankhira (kuzomerezgeka kunjira mu wupu wa ŵimiliri ŵa milandu). Pali mazina ghacoko gha ucindami agho ghakulongora ŵimiliri ŵa milandu ŵakumanyikwa, nga ni Esikwaya, kulongora ŵimiliri ŵa milandu mu mphara ŵa ucindami ukulu, na Dokotala wa Malango, kulongora munthu uyo wali na digri ya Dokotala mu Malango.

Vyaro vinandi vya Ŵasilamu vyapanga malamulo ghakuyana agho ghakulongozga masambiro gha dango na ntchito ya ŵimiliri ŵa milandu, kweni vinyake vicazomerezga ŵimiliri ŵa milandu awo ŵakasambira dango la mdawuko la Cisilamu kugwira ntchito mu mphara za umoyo wa munthu paŵekha. Mu China na mu vyaro vinyake ivyo vikutukuka, palije ŵanthu ŵakukwana ŵakusambizgika ntchito iyi kuti ŵagwire ntchito mu ndondomeko za kweruzga izo zilipo, ntheura malamulo ghakuŵikika ngakufwasa comene.

Para wazomerezgeka, mwimiliri wa milandu kanandi wakugwira ntchito mu kampani ya ŵimiliri ŵa milandu, mu wofesi yake yekha, mu udindo wa ulongozgi, panji mu kampani ya ŵanthu paŵekha nga ni mupangizgi wa malango wa mukati. Kusazgirapo, mwimiliri wa milandu wangaŵa musandi wa malango uyo wakusanda malango para ŵamupempha, kwizira mu nyumba ya mabuku, uteŵeti wa malonda, panji ntchito yakujigwilira yekha. Ŵanthu ŵanandi awo ŵakasambira malango ŵakugwiliskira ntchito luso lawo kuwaro kwa ntchito ya malango.

Cakuzirwa pa ntchito ya malango mu mdawuko wa Dango la Viweruzgo ni kusanda malango kuti ŵamanye umo dango lilili sono. Ici kanandi cikukhumba kuŵazga mabuku gha viweruzgo vya mphara, magazini gha malango, na malango gha mphala. Ntchito ya malango yikusazgapo so kulemba vikalata nga ni vyakuyowoya vya mulandu ku mphara, vikalata vyakunyengelera, maphangano, panji vikalata vya vyakuhara na vya usungi wa cuma. Luso la kudumba na kumazga mphindano (kusazgapo nthowa za kumazgira mphindano kwambura kuya ku mphara) nalo ndakuzirwa pa ntchito ya malango, kuyana na cigaŵa.

Mawupu gha Ŵenecaro

[lembaso | kulemba source]

Ghanoghano la "mawupu gha ŵenecaro" la ŵakukolera caro cambura fumu ŵa kale likufuma kwa Hobbes na Locke. Locke wakawonanga mawupu gha ŵenecaro nga ni ŵanthu awo ŵali na "dango limoza lakukhazikika na mphara izo ŵangadandawulirako, izo zili na mazaza gha kumazga mphindano pakati pawo." Musandi wa vinjeru wa ku Germany, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, wakapatula "caro" na "mawupu gha ŵenecaro" (mu Cijeremani: bürgerliche Gesellschaft) mu buku lake la Elements of the Philosophy of Right.

Hegel wakagomezganga kuti mawupu gha ŵenecaro na caro vikaŵa vyakususkana, mu fundo yake yakusacizga ya mbiri iyo yikuzengeka pa kususkana kwa maghanoghano. Kupatulana kwa mazuŵa ghano pakati pa caro na mawupu gha ŵenecaro kukawonekaso mu fundo zakusacizga za Alexis de Tocqueville na Karl Marx. Mu fundo zakusacizga za mazuŵa ghano comene, mawupu gha ŵenecaro ni malo agho dango likufumira, cifukwa ndimo ŵanthu ŵakupangira maghanoghano ghawo na kunyengelera ŵalongozgi pa ivyo ŵakughanaghana kuti dango likwenera kuŵa. Nga umo mwimiliri wa milandu mu mphara na mulembi wa ku Australia, Geoffrey Robertson QC, wakalembera za dango la pakati pa vyaro, "umoza mwa malo ghakulu agho dango ili likufumira mazuŵa ghano ni umo ŵanalume na ŵanakazi ŵawanthu waka, na mawupu ghambura kuŵa gha ulongozgi agho ŵanandi ŵakughakolera, ŵakucitira pa kuphwanyika kwa wanangwa wa ŵanthu uko ŵakuwona pa wayilesi ya kanema mu nyumba zawo."

Wanangwa wa kuyowoya, wanangwa wa kuwungana mu mawupu, na wanangwa unyake wa munthu waliyose vikuzomerezga ŵanthu kuwungana, kudumbiskana, kususka, na kupangiska maulongozgi ghawo kuzgolera, ndipo apa ndipo maziko gha uwuso wa ŵanthu wa kudumbiskana ghakufumira. Apo ŵanthu ŵakunjilirapo comene, ŵakupwelelera comene, na kuŵa na nkhongono zakusintha umo mazaza gha ndyali ghakugwiliskirika ntchito pa umoyo wawo, ndipo dango likuŵa lakupokelereka na lakuzomerezgeka comene kwa ŵanthu. Mawupu ghakumanyikwa comene gha ŵenecaro ni misika ya malonda, makampani agho ghakulondezga candulo, mabanja, mawupu gha ŵantchito, vipatala, makwamasambiro ghakulu, makwamasambiro, mawupu gha lusungu, mawupu gha kususkana mu mazgo, mawupu ghambura kuŵa gha ulongozgi, ŵazengezgani, mipingo, na mawupu gha visopa. Palije ng'anamulo yakuwoneka ya dango ya mawupu gha ŵenecaro, panji ya mawupu agho ghakusazgikamo. Mawupu ghanandi agho ghakulemba mindandanda ya mawupu (nga ni Wupu wa Ulaya wa Vyacuma na Vya Ŵanthu) ghakusazgamo mawupu gha ndyali yayi.

Vigaŵa vya Dango

[lembaso | kulemba source]

Ndondomeko zose za dango zikuwona nkhani zakwamba zakuyana, kweni madera gha mazaza ghakugaŵa na kumanya nkhani zawo za dango mwakupambana. Kupatulana kwakumanyikwa ni pakati pa "dango la ŵanthu wose" (lizgu lakukhwaskana comene na caro, ilo likusazgapo dango la Dango Likulu, dango la ulongozgi, na dango la ukana-malango), na "dango la ŵanthu paŵekha" (ilo likusazgapo maphangano, kunanga ŵanyake, na cuma). Mu ndondomeko za Dango la Malemba, maphangano na kunanga ŵanyake vikunjira mu dango likulu la vyakukakizgika, apo dango la usungi wa cuma likulongozgeka na malango gha mphala panji maphangano gha pakati pa vyaro. Nangauli pali kupambana kucoko pakati pa madera gha mazaza, vigaŵa vya dango ivyo kanandi vikuwoneka kuŵa vyakwamba ni dango la pakati pa vyaro, dango la Dango Likulu, dango la ulongozgi, dango la ukana-malango, maphangano, kunanga ŵanyake, dango la cuma, Dango la Kwenelera na usungi wa cuma, dango la makampani, na dango la ukaboni.

Dango la Pakati pa Vyaro

[lembaso | kulemba source]

Dango la pakati pa vyaro, ilo likuchemekaso dango la ŵanthu wose la pakati pa vyaro panji dango la mitundu, ni malamulo, mikhaliro yakwenelera, midawuko ya dango, na vyakwenelera ivyo vyaro na ŵanyake ŵakujiwona kuti ŵakwenera kulondezga pa ubale wawo, ndipo kanandi ŵakulondezga nadi. Mu ubale wa pakati pa vyaro, ŵakucita ni ŵanthu paŵekha na mawupu, nga ni vyaro, mawupu gha pakati pa vyaro, na magulu ghambura kuŵa vyaro, agho ghangasankha vyakucita, vyakulondezga dango panji vyakuphwanya dango. Malamulo ni vyakukhumbikwa vyakulembeka ivyo vikulongosora nkhalo yakukhumbikwa, apo mikhaliro yakwenelera ni malongozgero ghambura kulembeka gha nkhalo yakwenelera agho ghakupangika na midawuko na kacitiro ka ŵanthu. Dango ili likuŵika mikhaliro yakwenelera ku vyaro mu vigaŵa vinandi, kusazgapo nkhondo na kudumba kwa pakati pa vyaro, ubale wa vyacuma, na wanangwa wa ŵanthu. Lizgu ili likung'anamula dango ilo likulongozga nkhalo na ubale wa pakati pa vyaro pera yayi, kweniso wa mawupu gha pakati pa vyaro na ubale wawo na vyaro.

Dango la pakati pa vyaro likupambana na ndondomeko za dango za mukati mwa caro cifukwa kanandi likugwira ntchito kwizira mu kuzomerezgana, pakuti palije mazaza agho ghakuzomerezgeka na wose kuti ghalondezgeske dango ili pa vyaro vyakujiwusa. Vyaro na ŵanyake ŵambura kuŵa vyaro ŵangasankha kuleka kulondezga dango la pakati pa vyaro, panji kuphwanya phangano, kweni kuphwanya uku, comene kwa mikhaliro yakwenelera yambura kusinthika, kungasuskika na ŵanyake, ndipo nyengo zinyake kungawovwirika na vyakukakizga, nga ni kudumba kwa pakati pa vyaro, vilango vya vyacuma, na nkhondo. Kusoŵa kwa mazaza ghaumaliro mu dango la pakati pa vyaro kungiziska so kupambana kukulu. Ici cikucitika cifukwa vyaro vingang'anamula dango la pakati pa vyaro umo vikukhumbira, ndipo ici cingiziska maghanoghano ghakusuzga agho ghakuŵa na vyakufumapo vikulu mu malo ghawo.

Dango la Dango Likulu na Dango la Ulongozgi

[lembaso | kulemba source]

Dango la Dango Likulu na dango la ulongozgi vikulongozga vya caro. Dango la Dango Likulu likukhwaskana na ubale pakati pa cigaŵa cakufiska malango, mphala, na cigaŵa ca kweruzga, kweniso na wanangwa wa ŵanthu panji wanangwa wa ŵenecaro pamaso pa caro. Madera ghanandi gha mazaza, nga ni United States na France, ghali na Dango Likulu limoza lakulembeka pamoza ilo lili na mndandanda wa wanangwa. Ghacoko, nga ni Ufumu Ubanyi, ghalije cikalata ici. "Dango Likulu" ni malango agho ghakupanga caro nga ni wupu wa ndyali, kufuma mu malango gha mphala, malango gha viweruzgo, na midawuko ya ulongozgi.

Fundo yikulu ya Dango Likulu, iyo yikafuma kwa John Locke, yikuti munthu wangacita cilicose kupatula ico dango lakanizga; kweni caro cingacita kanthu yayi kupatula ico dango lazomerezga. Dango la ulongozgi ndiyo nthowa yikulu iyo ŵanthu ŵakupangiska mawupu gha caro kuzgolera. Ŵanthu (kuli uko kwazomerezgeka) ŵangaŵa na wanangwa wa kususka mwakwenelera dango (panji kumanga mulandu) wupu wa ulongozgi, wupu wa ulongozgi wa mu cigaŵa, uteŵeti wa ŵanthu wose, panji unduna wa ulongozgi, kuti mphara yipende cilangulo ico cakwiziska suzgo (dango, malango gha cigaŵa, panji ndondomeko ya ulongozgi). Kususka uku kukupenda usange wupu wa ulongozgi uli na mazaza gha dango gha kucita ivyo wacita, na usange ukalondezga ndondomeko iyo yikukhumbikwa. Mphara yakwamba ya dango la ulongozgi yikaŵa Konseyi Deta, iyo yikajalikiska mu 1799, apo Napoleon wakatora mazaza mu France.

Cigaŵa cimoza ca dango la Dango Likulu ni dango la visola. Pamoza na mawupu gha visola, dango ili likuwona ndondomeko za ulongozgi na ndondomeko izo zikovwira kuti visola vicitike. Malamulo agha ghakumazga mphindano panji kuzomerezga kuti khumbo la ŵanthu lisandulike kuŵa uwuso wa ŵanthu uwo ukugwira ntchito. Dango la visola likuwona nkhani nga ni nkhu njani uyo wali na wanangwa wa kusola, kulembeska ŵakusola, wanangwa wa kuŵa pa mapepala gha visola, ndalama za kunyengelera ŵakusola na za mawupu gha ndyali, kugaŵaso vigaŵa vya visola, kugaŵa mipando ya mphala, kusola pa makina gha magesi na makina gha kusolera, kufikirika kwa visola, ndondomeko za visola, kupenda vyakusola, mphindano za visola, cisola ca ŵanthu wose pa nkhani yimoza, na nkhani nga ni upusikizgi mu visola na kukhala cete pambere visola vindacitike.

Dango la Ukana-malango

[lembaso | kulemba source]

Dango la ukana-malango, ilo likuchemekaso dango la vilango, likukhwaskana na milandu na vilango. Ntheura likulongosora ng'anamulo na vilango vya milandu iyo yasangika kuti yikunanga comene ŵanthu, kweni lene likweruzga yayi nkhalo ya wakunanga, panji kuŵika vikanizgo ku ŵanthu ivyo vingaŵakanizga kucita mlandu pakwamba. Kupenduzga, kukora, kumanga mulandu, na kweruzga ŵanthu awo ŵakukayikirika kuti ŵacita mlandu kukulongozgeka na dango la ndondomeko ya milandu ya ukana-malango. Ciyelezgero cikulu ca mlandu ni ukaboni, kwambura kukayika kulikose kwakwenelera, wakuti munthu wali na mlandu pa vinthu viŵiri. Cakwamba, wakusumirika wakwenera kuŵa kuti wacita cinthu ico ŵanthu ŵakuwona kuti ni mlandu, panji actus reus (cakucita ca mlandu). Caciŵiri, wakusumirika wakwenera kuŵa na khumbo liheni ilo likukhumbikwa kuti wacite mlandu, panji mens rea (mtima wa mlandu). Kweni pa milandu ya "udindo wambura kufumbira khumbo", actus reus pera ndiyo yikukwana. Ndondomeko za ukana-malango za mdawuko wa Dango la Malemba zikupatula khumbo mu ng'anamulo yikulu (dolus directus na dolus eventualis), na kuleka kupwelelera. Kuleka kupwelelera kukwiziska udindo wa mlandu yayi kupatula para dango la mlandu unyake likuŵikapo cilango cake.

Viyelezgero vya milandu ni kukoma munthu, kumenya, upusikizgi, na kwiba. Mu vyakucitika vyapadera, vyakujivikilira vingagwira ntchito pa vyakucita vinyake, nga ni kukoma pakujivikilira panji kuyowoya kuti wakaŵa na ufunthi. Ciyelezgero cinyake ni mulandu wa mu Ungelezi wa mu vyaka vya m'ma 1800 wa R v Dudley and Stephens, uwo ukapenda usange cifukwa ca "kusoŵa nthowa yinyake" cingazomerezga kukoma munthu na kurya nyama ya munthu kuti ŵapone pa ngozi ya ngalawa pa nyanja.

Milandu ya ukana-malango yikuwoneka kuŵa yakunanga ŵakupwetekeka pera yayi, kweniso wupu wose wa ŵanthu. Caro, kanandi na wovwiri wa ŵapolisi, ndico cikulongozga kusumira, ndico cifukwa mu vyaro vya Dango la Viweruzgo milandu yikulembeka kuti "Ŵanthu v ..." panji "R (ya Rex panji Regina) v ...". Kweniso, mawupu gha ŵakweruzga kanandi ghakugwiliskirika ntchito kuti ghasimikizge usange ŵakusumirika ŵali na mlandu pa nkhani za unenesko; mawupu agha ghangasintha malango gha dango yayi. Vyaro vinyake ivyo vyatukuka vicazomerezga cilango ca nyifwa pa milandu yinyake. Kweni vilango ivyo vikupelekeka kanandi pa mlandu ni kuŵikika mu gadi, kulipiska ndalama, kulaŵiliriska na caro (nga ni kufwatulika kwakulaŵiliriska), panji kuteŵetera wupu wa ŵanthu. Dango la ukana-malango la mazuŵa ghano lakhwaskika comene na tusandiro twa ŵanthu, comene pa kupeleka vilango, kusanda malango, kupanga malango, na kuwezgera ŵakunanga ku umoyo uwemi. Pa caro cose capasi, vyaro 125 vili mu Mphara ya Pakati pa Vyaro ya Ukana-malango, iyo yikajalikiska kuti yiweruzge ŵanthu pa milandu yakunanga ŵanthu wose.

Dango la Maphangano

[lembaso | kulemba source]

Dango la maphangano likukhwaskana na malayizgo agho ghangalondezgeskeka, ndipo lingafupikiskika mu mazgo gha Cilatini pacta sunt servanda (maphangano ghakwenera kusungika). Mu madera gha mazaza gha Dango la Viweruzgo, vinthu vitatu vyakuzirwa vikukhumbikwa kuti phangano lipangike: kusacizga na kuzomera, cakusinthana, na khumbo la kupanga ubale wa dango. Cakusinthana cikulongora kuti ŵose awo ŵali mu phangano ŵasinthana cinthu cakuzirwa. Ndondomeko zinyake za Dango la Viweruzgo, kusazgapo ya Australia, zikuleka kukhumba cakusinthana. Ghanoghano la estoppel panji culpa in contrahendo lingagwiliskirika ntchito kupanga vyakukakizgika pa nyengo ya kudumba pambere phangano lindapangike.

Madera gha mazaza gha Dango la Malemba ghakuwona maphangano mwakupambana mu nthowa zinyake, ndipo caro cikunjilirapo comene pa kupanga na kulondezgeska maphangano. Para tayaniska na madera gha Dango la Viweruzgo, ndondomeko za Dango la Malemba zikusazgamo vigaŵa vinandi vyakukakizgika mu maphangano, zikupeleka wanangwa ukulu ku mphara wa kung'anamula na kusintha vigaŵa vya phangano, na kukakizga comene udindo wa kucita mwakugomezgeka; kweni so zikulondezgeska comene vigaŵa vya vilango na kufiska nadi ivyo phangano likuyowoya. Kweniso zikukhumba cakusinthana yayi kuti phangano likakizge. Mu France, phangano lakawiro likuyowoyeka kuti likupangika pa "kuyana kwa maghanoghano" panji "kuyana kwa makhumbo". Germany yili na nthowa yapadera ya maphangano iyo yikukolerana comene na dango la cuma. "Fundo ya kupatula" (Abstraktionsprinzip) yikung'anamula kuti cakukakizgika ca munthu ca phangano cikupangika paŵekha na uweneco wa cuma ico cikupelekeka. Para phangano lamazgika pa cifukwa cinyake (mwaciyelezgero, wakugula galimoto wakuloŵera comene mwakuti walije wanangwa wa dango wa kupanga phangano), cakukakizgika ca phangano ca kulipira cingamazgika paŵekha na uweneco wa galimoto. Dango la kusambazgika mwambura ulunji, m'malo mwa dango la maphangano, likugwiliskirika ntchito kuwezgera uweneco ku mwenecho wakwenelera.

Kunanga Ŵanyake

[lembaso | kulemba source]

Viheni vinyake vya pakati pa ŵanthu paŵekha vikuwunjikika pamoza nga ni "kunanga ŵanyake" mu ndondomeko za Dango la Viweruzgo, na nga ni delicts mu ndondomeko za Dango la Malemba. Kuti munthu waŵe kuti wananga munyake, wakwenera kuŵa kuti waphwanya udindo wake kwa munthu munyake, panji waphwanya wanangwa wa dango uwo ukaŵako kale. Ciyelezgero cipepuka cingaŵa kutimba munthu na mpira kwambura kukhumba. Mu dango la kuleka kupwelelera, ilo ndilo kunanga ŵanyake kwakucitika comene, wakupwetekeka wangapempha malipiro gha vilonda vyake kwa uyo wali na mlandu. Fundo za kuleka kupwelelera zikulongoreka mu mulandu wa Donoghue v Stevenson. Mubwezi wa Donoghue wakagula botolo ilo mukati mwake mukawonekanga yayi la cakumwa ca jinja (ca Donoghue kuti wamwe) mu nyumba ya vyakulya mu Paisley. Pamanyuma pakumwa cigaŵa cimoza, Donoghue wakathira ivyo vikakhalako mu kapu. Mutumbu wa nkhono uwo ukavunda ukatuluka. Wakayowoya kuti wakazizwa comene, wakalwara nthenda ya matumbo, ndipo wakamanga mulandu wakupanga cakumwa cifukwa ca kuleka kupwelelera mwakuti cakumwa cikanangika. Nyumba ya ŵaLodi yikeruzga kuti wakupanga ndiyo wakaŵa na mlandu pa ulwari wa Mama Donoghue. Lodi Atkin wakatora nthowa ya nkhalo yiwemi ndipo wakayowoya kuti:

Udindo pa kuleka kupwelelera [...] kwambura kukayika ukuzengeka pa maghanoghano gha ŵanthu wose gha ubudi wa nkhalo, uwo wakunanga wakwenera kulipira. [...] Lamulo lakuti ukwenera kutemwa muzengezgani wako likusanduka mu dango kuti, ukwenera kupweteka muzengezgani wako yayi; ndipo fumbo la mwimiliri wa milandu, Muzengezgani wane njani? likupokera zgoro lakupimika. Ukwenera kupwelelera mwakwenelera kuti ulekere vyakucita panji vyakuleka kucita ivyo ukumanyiratu mwakwenelera kuti vingapweteka muzengezgani wako.

Ici cikaŵa maziko gha fundo zinayi za kuleka kupwelelera, izo ni:

  • Stevenson wakaŵa na udindo wa kupwelelera Donoghue mwa kupeleka vyakumwa vyambura ngozi;
  • wakaphwanya udindo wake wa kupwelelera;
  • ulwari ukatenge uleke kucitika para wangaleka kuphwanya udindo wake; ndipo
  • cakucita cake ndico cikaŵa cifukwa cakufupi ca ulwari wake.

Ciyelezgero cinyake ca kunanga ŵanyake cingaŵa muzengezgani uyo wakupanga congo cikulu na makina pa malo ghake. Pa mulandu wa kusuzga ŵazengezgani, congo ici cingamazgika. Kunanga ŵanyake kungasazgapo so vyakucita vyakukhumba nga ni kofya kumenya, kumenya, panji kunjira pa malo gha munyake kwambura wanangwa. Kunanga ŵanyake kwakumanyikwa comene ni kunanga mbiri ya munthu, uko kukucitika, mwaciyelezgero, para kalata ya makani yayowoya vyambura ukaboni ivyo vyananga mbiri ya mundyali. Vyakumanyikwa uheni comene ni kunanga ŵanyake pa vyacuma, uko nkhu maziko gha dango la ŵantchito mu vyaro vinyake, mwa kupangiska mawupu gha ŵantchito kuŵa na mlandu pa kunyanyala ntchito, para malango gha mphala ghakuŵavikilira yayi.

Dango la Cuma

[lembaso | kulemba source]

Dango la cuma likulongozga uweneco na kuŵa naco. Cuma cambura kusamika, ico nyengo zinyake cikuchemeka "malo na nyumba", cikung'anamula uweneco wa malo na vinthu ivyo vyakhoma pa malo agho. Cuma ca munthu cikung'anamula vinthu vinyake vyose: vinthu ivyo vingasamika, nga ni mirangura, magalimoto, vyakujikongoleska, panji wanangwa wambura kukhwaskika, nga ni magawo gha makampani. Wanangwa in rem ni wanangwa pa cuma cinyake capadera, kupambana na wanangwa in personam, uwo ukuzomerezga malipiro pa cakutayika kweni pa cinthu capadera yayi. Dango la malo ndilo maziko gha mitundu yinandi ya dango la cuma ndipo ndakusuzga comene. Likukhwaskana na ngongole za malo, maphangano gha kubwereka, vyakuzomerezgera, malayizgo gha pa malo, wanangwa wa kuporota pa malo gha munyake, na ndondomeko za malango gha kulembeska malo. Malongozgero gha kagwiliskiro ka ntchito ka cuma ca munthu ghakunjira mu cuma ca maghanoghano, dango la makampani, usungi wa cuma, na dango la malonda.

Ciyelezgero cakwimilira ca dango la cuma ni mulandu wa 1722 wa Armory v Delamirie, uwo ukagwiliskira ntchito dango la Ungelezi. Mwana wakapokeka malibwe gha mtengo wapacanya agho ghakaŵa mu cakujikongoleska, na muguliski uyo wakapika cakujikongoleska ici kuti wapime mtengo wake. Mphara yikeruzga kuti, kuyana na umo Dango la Viweruzgo likuwonera cuma, munthu uyo wangalongora cifukwa ciwemi comene ca kuŵa na cuma, kuluska waliyose wakususka, ndiyo mwenecho. Kweni nthowa ya kale ya Dango la Malemba pa cuma, iyo yikasacizgika na Friedrich Carl von Savigny, njakuti cuma ni wanangwa uwo ŵanthu wose ŵakwenera kuwuzomera. Vyakukakizgika, nga ni ivyo vikufuma ku maphangano na kunanga ŵanyake, vikuwoneka nga ni wanangwa uwo ŵanthu paŵekha ŵakwenera kupeleka. Ghanoghano la cuma likwiziska nkhani zinyake zinandi za kasandiro ka vinjeru na za ndyali. Locke wakayowoya kuti "umoyo, wanangwa, na vyuma" vyithu ni cuma cithu cifukwa tili ŵeneco ŵa mathupi ghithu ndipo tikusazga ntchito yithu na ivyo vyatizunguliya.

Dango la Kwenelera na Usungi wa Cuma

[lembaso | kulemba source]

Mu dango la Ungelezi la kale, Dango la Viweruzgo likazomerezganga yayi kupatula uweneco na ulaŵiliri wa cuma cimoza, kweni Dango la Kwenelera likazomerezganga ici kwizira mu ndondomeko yakuchemeka usungi wa cuma. Ŵasungi ŵa cuma ndiwo ŵakulaŵilira cuma, apo uweneco wa candulo, panji wakwenelera, wa cuma ca usungi uli kwa ŵanthu ŵakuchemeka ŵakupindura. Ŵasungi ŵa cuma ŵali na udindo kwa ŵakupindura ŵawo wa kupwelelera makola cuma ico ŵapika. Ciyelezgero cinyake ca udindo wa musungi wa cuma cingaŵa kuŵika cuma mu vyandulo mwavinjeru panji kuciguliska. Ici nchakuwoneka comene pa ndalama za ucekuru, uwo ni mtundu wakuzirwa comene wa usungi wa cuma, apo ŵakuŵika ndalama ŵakuŵa ŵasungi ŵa ndalama za ŵanthu mpaka ŵapumule ntchito. Kweni usungi wa cuma ungajalikiskika so pa vilato vya lusungu.

Ndondomeko zinyake za pakati pa vyaro za kapangiro na malongozgero gha usungi wa cuma zili mu Phangano la Hague la Usungi wa Cuma la mu 1985.

Dango la Makampani

[lembaso | kulemba source]

Dango la makampani ni malango agho ghakulongozga kujalikiska, kulongozga, kagwiliskiro ka ntchito, na kumazgika kwa makampani agho ghalembeskeka. Likulongozga wanangwa na maudindo gha ŵeneco ŵa magawo, ŵalongozgi, ŵateŵeti ŵakulu, na ŵanyake awo ŵakukhwaskika.

Dango la Ukaboni

[lembaso | kulemba source]

Dango la ukaboni likusazgapo malamulo na fundo za dango izo zikulongozga kusimikizga unenesko mu milandu ya dango. Malamulo agha ghakusimikizga ukaboni uwo wangaghanaghanirika panji yayi na wakweruzga, nga ni mweruzgi panji wupu wa ŵakweruzga.

Kukolerana na Vigaŵa Vinyake

[lembaso | kulemba source]

Kusanda Cuma

[lembaso | kulemba source]

Mu vyaka vya m'ma 1700, Adam Smith wakapeleka maziko gha kasandiro ka vinjeru gha kulongosora ubale wa dango na kusanda cuma. Kasandiro aka kakafuma cigaŵa cinyake ku kususka mawupu gha ŵantchito na dango la United States lakukanizga kampani yimoza kuwusa msika.

Musandi wakumanyikwa comene wa dango pa vyacuma ni Ronald Coase, uyo nkhani yake yikulu yakwamba, The Nature of the Firm (1937), yikayowoya kuti cifukwa ico makampani (makampani, mawupu gha ŵanthu ŵakugwira pamoza, na vinyake) ghaliko ni ndalama za kugulana. Ŵanthu ŵavinjeru ŵakugulana kwizira mu maphangano gha ŵanthu ŵaŵiri mu misika yakujura, mpaka ndalama za kugulana zapangiska kuti kugwiliskira ntchito makampani pa kupanga vinthu kuŵe kwakusunga ndalama comene. Nkhani yake yaciŵiri yikulu, The Problem of Social Cost (1960), yikayowoya kuti para tingakhala mu caro cambura ndalama za kugulana, ŵanthu ŵangadumbana na kufika pa kugaŵa kwakuyana kwa vyuma, kwambura kuwona umo mphara yingeruzgira pa mphindano za cuma. Wakayowoya kuti dango likwenera kuŵa lakwamba kucita, na kulongozgeka na nthowa yakwenelera comene.

Ŵanandi mwa ŵakuchemeka Sukulu ya Chicago ŵakukolera kuwuskapo malongozgero na kupeleka vyuma vya caro ku ŵanthu paŵekha, ndipo ŵakususka malongozgero gha caro panji ivyo ŵakuwona kuti ni vikanizgo pa misika ya wanangwa.

Kasandiro ka Wupu wa Ŵanthu

[lembaso | kulemba source]

Kasandiro ka wupu wa ŵanthu ka dango kakusanda kukolerana kwa dango na wupu wa ŵanthu, ndipo kakunjilirana na kasandiro ka malango, kasandiro ka vinjeru ka dango, fundo zakusacizga za wupu wa ŵanthu, na tusandiro tunyake twapadera nga ni kasandiro ka milandu. Ni kasandiro ka vigaŵa vinandi ako kakulaŵiska pa kupanga fundo zakusacizga na kusanda mwakupenda kacitiro na vyakucitikira vya dango nga ni vyakucitika vya wupu wa ŵanthu. Kapangikiro ka maghanoghano mu wupu wa ŵanthu, mikhaliro yakwenelera ya wupu wa ŵanthu, kumazga mphindano, na mdawuko wa dango ni vigaŵa vyakuzirwa vya kusanda mu kasandiro aka. Mu United States, kasandiro aka kanandi kakuchemeka kasandiro ka dango na wupu wa ŵanthu; mu Ulaya, kanandi kakuchemeka kasandiro ka wupu wa ŵanthu na dango. Pakwamba, ŵamanyi ŵa dango na ŵasandi ŵa vinjeru ŵa dango ŵakakayikiranga kasandiro ka wupu wa ŵanthu ka dango. Kelsen wakasuska umoza mwa ŵakwambiska kasandiro aka, Eugen Ehrlich, uyo wakakhumbanga kulongosora kupambana na kukolerana pakati pa dango lakuŵikika, ilo ŵimiliri ŵa milandu ŵakusambira na kugwiliskira ntchito, na mitundu yinyake ya "dango" panji mikhaliro yakwenelera ya wupu wa ŵanthu iyo yikulongozga umoyo wa zuŵa na zuŵa, ndipo yikukanizga mphindano kufika ku ŵimiliri ŵa milandu na ku mphara. Kusanda kwa mazuŵa ghano mu kasandiro ka wupu wa ŵanthu ka dango kukulaŵiska umo dango likukulira kuwaro kwa madera gha mazaza gha caro, kupangika kwizira mu kukolerana kwa ŵanthu mu malo gha wupu wa ŵanthu, na kusanga malo ghanandi gha mazaza mu vigaŵa vya ŵanthu vya mu caro na vya pakati pa vyaro.

Kufupi na 1900, Max Weber wakalongosora nthowa yake ya "kasandiro" ya dango, ndipo wakawona "kawiro ka dango ka vinjeru" nga ni mtundu wa kuwusa, uko kukufuma ku mazaza gha munthu yayi kweni ku mazaza gha mikhaliro yakwenelera ya mu maghanoghano. Vinjeru vya dango lakulembeka ndilo lizgu lake la cimanyikwiro cikulu ca dango lakukolerana na lakupimika, ilo likaŵa lakukhumbikwa pambere ndyali ya mazuŵa ghano na caro ca mazuŵa ghano ca uteŵeti wa ulongozgi vindakure. Weber wakawona kuti dango ili likakura pamoza na kukura kwa ndondomeko ya cuma ca ŵanthu paŵekha. Musandi munyake wa wupu wa ŵanthu, Émile Durkheim, wakalemba mu buku lake lakumanyikwa la The Division of Labour in Society kuti apo wupu wa ŵanthu ukusuzga comene, malango ghambura kuŵa gha ukana-malango agho ghakukhwaskana comene na kuwezgera na malipiro ghakusazgikira, ndipo malango gha ukana-malango na vilango ghakucepa. Ŵasandi ŵanyake ŵakumanyikwa ŵakwamba ŵa wupu wa ŵanthu na dango ŵakaŵa Hugo Sinzheimer, Theodor Geiger, Georges Gurvitch na Leon Petrażycki mu Ulaya, na William Graham Sumner mu United States.

Mabuku

[lembaso | kulemba source]
Kufuma ku "https://tum.wikipedia.org/w/index.php?title=Dango&oldid=123471"